Tiết 10: XÂY DỰNG ĐOẠN
VĂN TRONG VĂN BẢN TỰ SỰ
I. Thế nào là đoạn văn?
1. Ví dụ
Một ngày nọ, con lừa của một ông chủ trang trại sảy chân rơi xuống một cái giếng. Lừa kêu la tội nghiệp hàng giờ liền. Người chủ trang trại cố nghĩ xem nên làm gì. Cuối cùng ông quyết định: con lừa đã già, dù sao thì cái giếng cũng cần được lấp lại và không ích lợi gì trong việc cứu con lừa lên cả.
Ông nhờ vài người hàng xóm sang giúp mình. Họ xúc đất và đổ vào giếng. Ngay từ đầu, lừa đã hiểu chuyện gì đang xảy ra và nó kêu la thảm thiết. Nhưng sau đó lừa trở nên im lặng. Sau một vài xẻng đất, ông chủ trang trại nhìn xuống giếng và vô cùng sửng sốt. Mỗi khi bị một xẻng đất đổ lên lưng, lừa lắc mình cho đất rơi xuống và bước chân lên trên. Cứ như vậy, đất đổ xuống, lừa lại bước lên cao hơn. Chỉ một lúc sau mọi người nhìn thấy chú lừa xuất hiện trên miệng giếng và lóc cóc chạy ra ngoài.
Bài học từ con lừa
Hai ý, hai đoạn
Hình thức: Đoạn văn bắt đầu từ chữ cái viết hoa lùi đầu dòng, kết thúc bằng dấu chấm xuống dòng.
Nội dung: Mỗi đoạn văn diễn đạt một ý hoàn chỉnh.
Nhận xét về số câu trong mỗi đoạn văn?
Mỗi đoạn có nhiều câu tạo thành
Thế nào là đoạn văn?
Đoạn văn do nhiều câu văn tạo thành. Đoạn văn là đơn vị trực tiếp tạo nên văn bản.
Đoạn văn thường bắt đầu từ chữ cái viết hoa đầu dòng, kết thúc bằng dấu chấm xuống dòng.
Đoạn văn thường biểu đạt một nội dung tương đối hoàn chỉnh.
2. Kết luận.

II. Từ ngữ và câu trong đoạn văn.
1. Từ ngữ chủ đề và câu chủ đề của đoạn văn.

Tìm các từ ngữ có tác dụng duy trì đối tượng trong hai đoạn văn ?
Ngô Tất Tố - ông - nhà văn
Tắt đèn - tác phẩm
Từ ngữ chủ đề
a. Ví dụ
Từ ngữ chủ đề là gì?
Đọc đoạn văn thứ hai và tìm câu then chốt của đoạn văn? (câu chủ đề).Vì sao em biết đó là câu chủ đề?
Tắt đèn là tác phẩm tiêu biểu nhất của Ngô Tất Tố.

Vì nó mang nội dung khái quát cuả cả đoạn văn . Nó ngắn gọn, đủ hai thành phần
Câu chủ đề là gì?
Câu chủ đề đứng ở vị trí nào trong đoạn văn?
=> Câu chủ đề mang nội dung khái quát, đứng ở đầu hoặc cuối đoạn văn
b. Kết luận
- Từ ngữ chủ đề là các từ ngữ thường lặp đi lặp lại nhiều lần nhằm duy trì đối tượng được biểu đạt.
- Câu chủ đề mang nội dung khái quát, đứng ở đầu hoặc cuối đoạn văn

2. Cách trình bày đoạn văn
a. Ví dụ: Đọc lại 3 đoạn văn (SGK -34-35)
Hãy phân tích và so sánh cách trình bày 3 ý đoạn văn trên để chứng minh rằng có nhiều cách khác nhau để trình bày nội dung trong đoạn văn?
Nêu suy nghĩ?
Đoạn văn thứ nhất có câu chủ đề không? Yếu tố nào duy trì đối tượng trong đoạn văn ? Quan hệ ý nghĩa giữa các câu trong đoạn văn như thế nào?
Đoạn văn thứ nhất không có câu chủ đề. Yếu tố duy trì đối tượng đoạn văn là từ ngữ chủ đề. Các câu có quan hệ bình đẳng với nhau.
Nội dung đoạn văn được triển khai theo trình tự nào?
Các ý lần lượt được trình bày, các câu ngang hàng nhau. Đây là đoạn văn viết theo phép song hành.
Ngô Tất Tố (1893- 1954) quê ở làng Lộc Hà, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc Đông Anh, ngoại thành Hà Nội); xuất thân là một nhà nho gốc nông dân. Ông là một học giả có nhiều công trình khảo cứu về triết học, văn học cổ có giá trị; một nhà báo nổi tiếng với rất nhiều bài báo mang khuynh hướng dân chủ tiến bộ và giàu tính chiến đấu; một nhà văn hiện thực xuất sắc chuyên viết về nông thôn trước Cách mạng. Sau Cách mạng, nhà văn tận tuỵ trong công tác tuyên truyền văn nghệ phục vụ kháng chiến chống Pháp. Ngô Tất Tố được Nhà nước truy tặng GiảI thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (năm 1996). Tác phẩm chính của ông: các tiểu thuyết Tắt đèn (1939), Lều chõng (1940); các phóng sự Tập án cái đình (1939), Việc làng (1940),..
Câu chủ đề của đoạn văn thứ hai đặt ở vị trí nào? Các câu còn lại trong đoạn làm nhiệm vụ gì? Đoạn văn trình bày theo cách nào?
- Đặt ở đầu đoạn văn.
- Ý chính nằm trong câu chủ đề đặt ở đầu đoạn văn, các câu tiếp theo cụ thể hóa ý chính đó.
Đoạn văn được viết theo phép diễn dịch.
Tắt đèn là tác phẩm tiêu biểu nhất của Ngô Tất Tố. Qua vụ thuế ở một làng quê, nhà văn đã dựng lên một bức tranh xã hội có giá trị hiện thực sâu sắc về nông thôn Việt Nam đương thời. Tắt đèn đã làm nổi bật mối xung đột giai cấp hết sức gay gắt giữa bọn thống trị và người nông dân lao động trong xã hội ấy. Trong tác phẩm, nhà văn đã phơi trần bộ mặt tàn ác, xấu xa của bọn phong kiến thống trị ở nông thôn, từ bọn địa chủ keo kiệt, độc ác, bọn hào lí tham lam hống hách, bọn quan lại dâm ô bỉ ổi đến bọn tay sai hung hãn, đểu cáng. Chúng mỗi tên mỗi vẻ nhưng tất cả đều không có tính người. Đặc biệt, qua nhân vật chị Dậu, tác giả đã thành công xuất sắc trong việc xây dựng hình tưượng một ngưười phụ nữ nông dân sống trong hoàn cảnh tối tăm cực khổ nhưng có phẩm chất cao đẹp. Tài năng tiểu thuyết của Ngô Tất Tố được thể hiện rất rõ trong việc khắc hoạ nổi bật các nhân vật tiêu biểu cho các hạng người khác nhau ở nông thôn, tất cả đều chân thực, sinh động.
Đoạn văn b mục (2). Đoạn văn trên có câu chủ đề không? Nếu có thì nó nằm ở vị trí nào trong câu? Nội dung đoạn văn được trình bày theo trình tự nào?
Nằm ở cuối đoạn. Ý chính được nằm trong câu chủ đề.
Câu chủ đề ở cuối đoạn văn, các câu trước cụ thể hóa ý chính đó
Đoạn văn được viết theo phép qui nạp
2. Cách trình bày đoạn văn
b. Kết luận
Các câu trong đoạn văn có nhiệm vụ triển khai và làm sáng tỏ chủ đề của đoạn bằng các phép: diễn dịch, qui nạp, song hành,…
Các câu trong đoạn văn làm sáng tỏ chủ đề bằng các phép gì?

VẬN DỤNG
Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của dân ta. Đất nước ta trải qua nhiều cuộc xâm lăng của nhiều kẻ thù hùng mạnh trên thế giới. Nhưng tự hào thay bằng lòng yêu nước nhân dân ta đã chiến đấu và bảo vệ vững chắc độc lập dân tộc. Lịch sử vẻ vang ghi danh những chiến công Hai Bà Trưng, Ngô Quyền, Trần Quốc Tuấn, Lê Lợi... và của nhân dân ta trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Chúng ta phải đời đời nhớ ơn nguồn cội và phát huy tinh thần yêu nước của nhân dân ta.
Đoạn văn được trình bày theo cách nào?
Dấu hiệu nào để em nhận biết được các đoạn văn có sử dụng các phép: Diễn dịch, song hành, quy nạp?
Điều em cần nhớ
III. LUYỆN TẬP
BÀI 1.2 SGK: Hãy phân tích cách trình bày nội dung trong những đoạn văn sau:
III. LUYỆN TẬP
BÀI 1: Hãy phân tích cách trình bày nội dung trong những đoạn văn sau:
Bài tập 1:
Văn bản có thể chia thành hai ý. Mỗi ý được diễn đạt bằng một đoạn văn .
+ Thầy đồ chép văn tế của ông thân sinh
+ Gia chủ trách thầy đồ viết nhầm, thầy cãi liều "chết nhầm"
Bài tập 2: Cách trình bày nội dung các đoạn văn:
a. Diễn dịch, vì câu chủ đề nằm ở đầu đoạn văn.
b. Song hành , vì các ý ngang nhau.
c. Song hành.

Bài 3: Hãy sưu tầm (hoặc tự viết) một đoạn văn và phân tích cách trình bày nội dung trong đoạn văn đó.
III. LUYỆN TẬP
Bài tập 4: viết đoạn văn giải thích câu tục ngữ Thất bại là mẹ thành công.
Học bài.
Hoàn thành các bài tập còn lại trong sách giáo khoa.
Soạn trước văn bản “Lão Hạc”
Dặn dò