Trên bàn Bác chúng con không thắp nến
Đã có vầng trăng ôm ấp quanh Người
Bác yêu trăng như yêu một cuộc đời
Trong thơ Bác trăng với hoa là bạn.
CẢNH KHUYA
HỒ CHÍ MINH
Tiết 48. Văn bản

1. Tác giả
- Hồ Chí Minh (1890- 1969) là anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, nhà thơ lớn của dân tộc.
- Thời niên thiếu tên là Nguyễn Sinh Cung, ở làng Kim Liên- Nam Đàn- Nghệ An; sau đổi tên là Nguyễn Tất Thành, Nguyễn Ái Quốc, HCM.
- Từ nhỏ thông minh, học giỏi, có lòng yêu nước.
- 1911- 1941: 30 năm bôn ba khắp năm châu tìm đường cứu nước cho dân tộc.
- 1941: Người trở về nước (Cao Bằng), tiếp tục lãnh đạo, hoạt động cách mạng VN.
- 2/ 9/ 1945 Người đọc bản Tuyên Ngôn độc lập, làm Chủ tịch nước Việt Nam DCCH, nay là nước CHXHCN Việt nam.
- 1969, Người đã ra đi để lại cho nhân dân toàn thế giới, cho dân tộc VN nỗi đau thương vô hạn.

+ Văn chính luận:
Bản án chế độ thực dân Pháp; Tuyên ngôn độc lập; Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến…

+ Truyện ký:
Những trò lố hay Varen và Phan Bội Châu; Vi hành…

+ Thơ:
Nhật ký trong tù; Thơ Hồ Chí Minh.
- Bài thơ được Bác viết 1947, tại chiến khu Việt Bắc vào thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp khi chiến sự đang diễn ra vô cùng ác liệt.
Suối Lê - nin (Cao Bằng)
Hang Pắc Bó (Cao Bằng)
Bác Hồ làm việc ở chiến khu Việt Bắc

Trăng lồng cổ thụ // bóng lồng hoa.
Cảnh khuya như vẽ // người chưa ngủ,
Chưa ngủ // vì lo nỗi nước nhà.
Tiếng suối trong // như tiếng hát xa,
1947
Hồ Chí Minh
CẢNH KHUYA

Trăng lồng cổ thụ // bóng lồng hoa.
Cảnh khuya như vẽ // người chưa ngủ,
Chưa ngủ // vì lo nỗi nước nhà.
Tiếng suối trong // như tiếng hát xa,
Tiếng suối
So sánh
Cảnh nỳi r?ng Vi?t B?c trong dờm khuya
Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa
Tiếng suối như tiếng đàn
Tiếng suối như tiếng hát
Tiếng hát- âm thanh của con người. Tiếng suối được ví như tiếng hát. Nhờ đó tiếng suối được cảm nhận ở sự gần gũi, thân mật với người hơn. Cảnh khuya nơi chiến khu không còn hoang vu, lạnh lẽo mà mang hơi ấm và sức sống con người. Dường như không có sự cách biệt giữa thiên nhiên và con người. Tất cả đã hòa vào làm một.
Tiếng suối
Trăng, cổ thụ, hoa
So sánh
Trong trẻo, gần gũi v?i con ngu?i
Điệp từ
Cảnh đêm khuya ? nỳi r?ng Vi?t B?c
Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa
Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa.

? Có thể nói đây là bức tranh cảnh khuya có trăng, cây cổ thụ và hoa trên nền nhiều tầng lớp (3 tầng): tầng trên cao, tầng trung và dưới mặt đất và với
2 gam màu: sáng – tối và trắng – đen

H·y chØ ra các tầng lớp và mµu s¾c trong bøc tranh ®ã?

Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa.

- Tầng lớp: Trên cao có ánh trăng lấp loáng, bóng lá,
bóng cây, bóng trăng in vào khóm hoa in lên mặt đất.

Màu sắc: hai gam màu sáng - tối, trắng - đen.

- Hình khối: dáng vươn cao toả rộng của vòm cổ thụ
Tiếng suối
Trăng, cổ thụ, hoa
So sánh
Trong trẻo, gần gũi v?i con ngu?i
Điệp từ
Quấn quýt, lung linh, huyền ảo.
B?c tranh d?p tuoi sỏng, tr�n ng?p ni?m vui, s?c s?ng con ngu?i
Cảnh đêm khuya ở núi rừng Việt Bắc
Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa
Một số hình ảnh Bác Hồ hoạt động ở
chiến khu Việt Bắc 1947- 1948
Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ,
Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.
“Cảnh khuya như vẽ”
 Một nhận xét về cảnh đẹp đêm trăng rừng Việt Bắc.

“Người chưa ngủ”
 Một thông báo về tâm trạng thao thức của Bác.
Tâm trạng: chua ng?
Tâm hồn thi sĩ
Tinh thần chiến sĩ
Say mê ngắm cảnh
Nỗi lo việc nước
Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ,
Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.
? Nêu những nét đặc sắc về nghệ thuật của bài thơ trên các phương diện: phương thức biểu đạt, thể thơ, hình ảnh, biện pháp tu từ, nghệ thuật miêu tả?

1. Nghệ thuật:
- Thể thơ:
Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật.
- Hình ảnh thơ đẹp, mang màu sắc cổ điển mà rất bình dị, tự nhiên.
- Biện pháp tu từ:
Điệp từ- điệp ngữ, so sánh…
- Nghệ thuật miêu tả: lấy động tả tĩnh.
Nêu nội dung chính của bài thơ này?

2. Nội dung:

- Cảnh đẹp nơi núi rừng Việt Bắc.
- Lòng yêu thiên nhiên, tâm hồn nhạy cảm, lòng yêu nước sâu nặng và phong thái ung dung, lạc quan của Hồ Chí Minh.






Cảnh khuya
( Hồ Chí Minh)
Cảnh rừng núi, trăng khuya.
Nỗi lo việc nước
Yêu thiên nhiên
Yêu nước
Tõm h?n cao d?p c?a Ch? t?ch H? Chớ minh
Cảnh khuya
1. Vì sao nói bài thơ này có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa cổ điển và hiện đại?
2. Soạn bài “Rằm tháng giêng” (Nguyên tiêu).
3. Tìm điểm chung và điểm khác nhau giữa hai bài thơ “Cảnh khuya” và “Rằm tháng giêng”.



BÀI TẬP VỀ NHÀ
Vì sao nói bài thơ này có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa cổ điển và hiện đại?

- Cổ điển: . Thể thơ TNTTĐL
. Thơ cổ điển thường có hình ảnh: trăng, song nước, núi rừng- nói đến cuộc sống lâm tuyền…
- Hiện đại: . Cảnh trong bài thơ luôn vận động, có sức sống, không tĩnh tại như trong thơ cổ.
. Có sáng tạo trong cách ngắt nhịp: Câu 1: 3/4; Câu 4: 2/5; trong khi đó với các bài thơ đường khác thường ngắt nhịp:4/3.
. Bài thơ ra đời trong thời kì hiện đại- dòng văn học hiện đại (thời gian gần với chúng ta, cuộc kháng chiến chống Pháp, còn người của thời đại mới- so với lịch sử).
Trên bàn Bác chúng con không thắp nến
Đã có vầng trăng ôm ấp quanh Người
Bác yêu trăng như yêu một cuộc đời
Trong thơ Bác trăng với hoa là bạn.
Tiết 46: CHỦ ĐỀ:
TRĂNG TRONG THƠ BÁC (tiếp)
Tiết 46: CHỦ ĐỀ:
TRĂNG TRONG THƠ BÁC (tiếp)
II. Đọc- tìm hiểu nội dung văn bản (tiếp)
Vẻ đẹp của ánh trăng giữa chiến khu- núi rừng Việt Bắc
2. Trăng và thi sĩ, người chiến sĩ cách mạng vĩ đại.
Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ
- Giải thích lí do Bác chưa ngủ vì cảnh đẹp

Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà
NT: Điệp từ “chưa ngủ”
như cái bản lề khép mở hai phía tâm trạng của con người: càng say mê yêu trăng, yêu cảnh thiên nhiên bao nhiêu thì Người càng thao thức suy nghĩ, lo lắng về sự nghiệp kháng chiến, về việc nước việc dân bấy nhiêu. Hai nét tâm trạng ấy thống nhất trong Bác, thể hiện sự hài hòa phong thái thi sĩ và cốt cách chiến sĩ.
Một số hình ảnh Bác Hồ hoạt động ở
chiến khu Việt Bắc 1947- 1948
Tiết 46: CHỦ ĐỀ:
TRĂNG TRONG THƠ BÁC (tiếp)
II. Đọc- tìm hiểu nội dung văn bản:
Vẻ đẹp của ánh trăng giữa chiến khu- núi rừng Việt Bắc
2. Trăng và thi sĩ, người chiến sĩ cách mạng vĩ đại.
Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ
Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà
NT: Điệp từ “chưa ngủ”
như cái bản lề khép mở hai phía tâm trạng của con người: Bác chưa ngủ vì yêu cảnh thiên nhiên tươi đẹp và chưa ngủ vì suy tư, lo lắng cho việc nước -> sự hài hòa phong thái thi sĩ và cốt cách chiến sĩ.
Tiết 46: CHỦ ĐỀ:
TRĂNG TRONG THƠ BÁC (tiếp)
II. Đọc- tìm hiểu nội dung văn bản:
Vẻ đẹp của ánh trăng giữa chiến khu- núi rừng Việt Bắc
2. Trăng và thi sĩ, người chiến sĩ cách mạng vĩ đại.
Giữa dòng bàn bạc việc quân,
Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền
- Một con thuyền bồng bềnh trên sông nước. Trên con thuyền ấy là những tao nhân mặc khách , những chiến sĩ cách mạng ngồi lại với nhau không phải chỉ để ngoạn cảnh mà để “ Đàm quân sự” bàn việc quan trong liên quan đến vận nước.
* Bài “Rằm tháng giêng”
Tiết 46: CHỦ ĐỀ:
TRĂNG TRONG THƠ BÁC (tiếp)
II. Đọc- tìm hiểu nội dung văn bản:
Vẻ đẹp của ánh trăng giữa chiến khu- núi rừng Việt Bắc
2. Trăng và thi sĩ, người chiến sĩ cách mạng vĩ đại.
Một con thuyền bồng bềnh trên sông nước. Trên con thuyền ấy là những tao nhân mặc khách , những chiến sĩ cách mạng ngồi lại với nhau không phải chỉ để ngoạn cảnh mà để “ Đàm quân sự” bàn việc quan trọng liên quan đến vận nước.
(*) Tan họp trở về giữa đêm khuya trăng sáng đầy ắp cả khoang thuyền “Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền”. Những người chiến sĩ được ngồi trên ánh trăng, tắm trong ánh trăng. Tất cả ánh trăng rằm trên bầu trời tổ quốc, con thuyền trên dòng sông quê hương và tướng lĩnh của cuộc kháng chiến, tiêu biểu là Hồ Chí Minh đã hòa hợp với nhau, cùng tỏa sáng cho nhau trong sức sống thanh xuân, trong niềm lạc quan và niềm tin chiến thắng. như cái bản lề khép mở hai phía tâm trạng của con người: càng say mê yêu trăng, yêu cảnh thiên nhiên bao nhiêu thì Người càng thao thức suy nghĩ, lo lắng về sự nghiệp kháng chiến, về việc nước việc dân bấy nhiêu. Hai nét tâm trạng ấy thống nhất trong Bác, thể hiện sự hài hòa phong thái thi sĩ và cốt cách chiến sĩ.
* Bài “Rằm tháng giêng”
Một số hình ảnh Bác Hồ hoạt động ở
chiến khu Việt Bắc 1947- 1948
Việt Bắc
Tiết 46: CHỦ ĐỀ:
TRĂNG TRONG THƠ BÁC (tiếp)
II. Đọc- tìm hiểu nội dung văn bản (tiếp)
Vẻ đẹp của ánh trăng giữa chiến khu- núi rừng Việt Bắc
2. Trăng và thi sĩ, người chiến sĩ cách mạng vĩ đại.
3. Vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại trong hai bài thơ
Thảo luận nhóm
- Nhóm 1,2:
Người ta nói hai bài thơ viết về trăng của Bác, chất cổ điển và hiện đại hòa vào một, em hãy chỉ ra điều đó?
- Nhóm 3,4:
Chi ra nét cổ điển và hiện đại được thể hiện cụ thể trong bài thơ “Cảnh khuya”?
- Nhóm 5,6:
Chỉ ra nét cổ điển và hiện đại được thể hiện cụ thể trong bài thơ “Rằm tháng giêng” ?


* Chất cổ điển
- Thể thơ tứ tuyệt.
- Đề tài "trăng" xuất hiện nhiều trong thơ xưa
* Tinh thần hiện đại :
Bài sử dụng nhiều chất liệu cổ thi nhưng vẫn là sáng tạo đặc sắc của Hồ Chí Minh. Mang vẻ đẹp, sức sống của thời đại mới
Người làm thơ không phải là một thi sĩ ẩn dật xưa kia chỉ biết yêu thiên nhiên đẹp mà người thi sĩ ấy đang là người chiến sĩ, người chỉ huy, người lãnh đạo cuộc kháng chiến. 
chất cổ điển và hiện đại hòa vào làm một trong hai bài thơ

nét cổ điển và hiện đại được thể hiện trong bài thơ “Cảnh khuya”?
+ Bài “Cảnh khuya”
* Yếu tố cổ điển :
- Yếu tố cổ điển được thể hiện trong cách so sánh, liên tưởng độc đáo của tiếng suối với tiếng hát xa . Trong thơ văn trung đại, Nguyễn Trãi cũng có sự miêu tả tương tự khi so sánh tiếng suối với tiếng đàn cầm trong bài thơ “Côn Sơn ca”:
“Côn Sơn suối chảy rì rầm
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai”
- Câu thơ thứ hai “Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa”.
-> Câu thơ gợi nhắc chúng ta nhớ đến những câu thơ trong bài thơ “Chinh phụ ngâm khúc” của Đặng Trần Côn:
“Hoa giãi nguyệt nguyệt in một tấm
Nguyệt lồng hoa, hoa thắm từng bông
Nguyệt hoa hoa nguyệt trùng trùng”
* Yếu tố hiện đại:
- Từ đề tài, thi liệu có tính cổ điển, Bác đã khắc họa một bức tranh thiên nhiên tươi đẹp, sống động, lãng mạn và ở đó ta bắt gặp những suy tư, trăn trở của người chiến sĩ cách mạng trong đêm trăng, thấy được tinh thần tự tại của người chiến sĩ cách mạng trong không gian mênh mông của núi rừng.


- Bài “ Rằm tháng giêng”
+ Vẻ đẹp cổ điển: Thi liệu được sử dụng phảng phất hương vị Đường thi . Hai câu đầu gợi nhắc đến hai câu thơ của Trương Kế trong “ Phong Kiều dạ bạc”
Trăng tà tiếng quạ kêu sương
Lửa chài cây bến sầu vương giấc hồ
Hai câu sau đưa người đọc về “ Yên ba giang thượng sử nhân sầu” ( Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai) của Thôi Hiệu.
+ Tinh thần hiện đại: Trương Kế cũng tả đêm trăng trên sông nhưng đó là vầng trăng héo úa, gợi buồn. “Nguyên tiêu” lại là bức tranh rực rỡ sắc xuân, chuyên chở niềm vui của con người.
Câu thơ của Thôi Hiệu mang nỗi buồn sầu xa xứ, câu thơ của Hồ Chí Minh cũng “ Yên ba thâm xứ” nhưng gắn với “Đàm quân sự”. Con người ẩn mình trong sương khói không phải là những người ẩn sĩ lánh đời mà là những người chiến sĩ đang luận bàn việc nước.
=> Như vậy vẻ đẹp cổ điển hòa quyện với tinh thần hiện đại đã tạo nên nét đẹp độc đáo trong thơ Hồ Chí Minh.
Nét cổ điển và hiện đại được thể hiện trong bài thơ “Rằm tháng giêng”
Tiết 46: CHỦ ĐỀ:
TRĂNG TRONG THƠ BÁC (tiếp)
II. Đọc- tìm hiểu nội dung văn bản:
Vẻ đẹp của ánh trăng giữa chiến khu- núi rừng Việt Bắc
2. Trăng và thi sĩ, người chiến sĩ cách mạng vĩ đại.
3. Vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại trong hai bài thơ
* Chất cổ điển
- Thể thơ tứ tuyệt.
- Đề tài "trăng" xuất hiện nhiều trong thơ xưa
* Tinh thần hiện đại :
- Mang vẻ đẹp, sức sống của thời đại mới
- Là sáng tạo đặc sắc của Hồ Chí Minh. Mang vẻ đẹp, sức sống của thời đại mới. Chất nghệ sĩ và chiến sĩ hòa làm một trong con người vĩ đại.
=>Hai bài thơ này được Bác viết trong những năm đầu kháng Pháp. Hai bài thơ biểu hiện tình yêu thiên nhiên, tâm hồn nhạy cảm, lòng yêu nước sâu nặng và phong thái ung dung, lạc quan của Bác.
Tiết 46: CHỦ ĐỀ:
TRĂNG TRONG THƠ BÁC (tiếp)
II. Đọc- tìm hiểu nội dung văn bản:
Vẻ đẹp của ánh trăng giữa chiến khu- núi rừng Việt Bắc
2. Trăng và thi sĩ, người chiến sĩ cách mạng vĩ đại.
3. Vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại trong hai bài thơ
III. Tổng kết
1. Nghệ thuật:
Hai bài có nhiều hình ảnh thiên nhiên đẹp, có màu sắc cổ điển mà bình dị,
tự nhiên.
2- Nội dung: ghi nhớ sgk/143
* Bài tập liên hệ:
Từ thơ văn và những hiểu biết của mình về Bác, em thấy mình cần phải làm gì để tu dưỡng, rèn luyện bản thân?
* Tích hợp tư tưởng đạo đức HCM : Phong cách và lối sống giản dị nhưng cao đẹp của Bác là tấm gương sáng ngời để cho mỗi chúng ta học tập và làm theo. Nhất trong cuộc sống hiện đại, việc học theo tấm gương đạo đức của Người rất cần thiết cho thế hệ trẻ, cho tất cả chúng ta ngồi đây để góp phần phát huy những truyền thống cao quý và giữ gìn bản sắc của dân tộc ta.
*Hoạt động 3: Luyện tập

Bài tập 1:
Trong hai câu thơ: “Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa”.
(Cảnh khuya - Hồ Chí Minh)
Tác giả sử dụng biện pháp nghệ thuật nào ? Tác dụng?
Bài tập 2: Phân tích vẻ đẹp của hai câu thơ:
“Rằm xuân lồng lộng trăng soi
Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân”
Bài tập 2: Phân tích vẻ đẹp của hai câu thơ:
“Rằm xuân lồng lộng trăng soi
Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân?
Gợi ý:
- Câu thơ đầu tiên giới thiệu thời gian và mở ra cả một không gian bát ngát của bầu trời với vầng trăng rằm tròn đầy, viên mãn.
- Câu thơ thứ hai kế thừa câu thơ thứ nhất mở rộng không gian theo chiều dài, chiều rộng, chiều cao từ mặt nước đến bầu trời.
- Điệp từ “xuân” được dùng liên tiếp (3 lần) trong một dòng thơ nhấn mạnh vẻ đẹp tràn đầy sức sống của mùa xuân. Mùa xuân, sắc xuân, vẻ đẹp tươi mới xuân xanh dâng lên trên dòng sông, làn nước và cả bầu trời mùa xuân. Với bút pháp Đường thi được Chủ tịch Hồ Chí Minh vận dụng một cách sáng tạo, tác giả vẽ nên một bức tranh xuân đầy màu sắc, ngập tràn sức sống.
Bài tập 1:
Gợi ý:
So sánh : tiếng suối / tiếng hát xa.-> Tiếng suối trở nên gần gũi và gợi ra cảnh đêm khuya trong trẻo và sống động.
- Điệp từ : lồng -> cảnh vật hòa quện, quấn quýt vào nhau tạo nên 1 bức tranh có đủ lớp lang tầng bậc, lung linh...
* Hoạt động 4: Vận dụng
Bài tập 1: Viết một đoạn văn trình bày suy nghĩ của em về tình yêu thiên nhiên gắn liền với tình yêu đất nước của Bác Hồ qua bài Thơ: “Cảnh khuya”
Bài tập 2: Hãy làm một bài thơ về vẻ đẹp của trăng quê hương mình ?

*Hoạt động 5 Tìm tòi , mở rộng.
Bài tập 1: Tìm hiểu thêm những bài thơ viết về trăng của Bác?
Bài tập 2: Qua bài thơ “Rằm tháng giêng” của Hồ chí Minh em hãy tưởng tượng và vẽ một bức tranh về cảnh núi rừng Việt Bắc ?
Hướng dẫn học ở nhà
- Ho�n th�nh b�i t?p luy?n t?p
- Ho�n th�nh HD Tỡm tũi , m? r?ng.
B�i t?p 1: Tỡm hi?u thờm nh?ng b�i tho vi?t v? trang c?a Bỏc?
B�i t?p 2: Qua b�i tho "R?m thỏng giờng" c?a H? chớ Minh em hóy tu?ng tu?ng v� v? m?t b?c tranh v? c?nh nỳi r?ng Vi?t B?c ?
Tìm đọc, sưu tầm các bài thơ, câu thơ về trăng của Bác.
Đọc các TLTK liên quan, liên hệ thực tế bản thân.
Chuẩn bị bài: Thành ngữ. (Đọc kĩ nội dung SGK, sưu tầm 10 câu mà em cho là thành ngữ, tìm hiểu các truyện đã học, đọc thêm có sử dụng thành ngữ)