Tiết 11- 12: Xây dựng đoạn văn trong văn bản
A/. Bài học:
I/ Thế nào là đoạn văn ?
1. Đọc văn bản: “Ngô Tất Tố và tác phẩm Tắt đèn” (Sgk – 34)
Ngô Tất Tố (1893- 1954) quê ở làng Lộc Hà, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc Đông Anh, ngoại thành Hà Nội); xuất thân là một nhà nho gốc nông dân. Ông là một học giả có nhiều công trình khảo cứu về triết học, văn học cổ có giá trị; một nhà báo nổi tiếng với rất nhiều bài báo mang khuynh hưướng dân chủ tiến bộ và giàu tính chiến đấu; một nhà văn hiện thực xuất sắc chuyên viết về nông thôn trước Cách mạng. Sau Cách mạng, nhà văn tận tuỵ trong công tác tuyên truyền văn nghệ phục vụ kháng chiến chống Pháp. Ngô Tất Tố được Nhà nước truy tặng GiảI thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (năm 1996). Tác phẩm chính của ông: các tiểu thuyết Tắt đèn (1939), Lều chõng (1940); các phóng sự Tập án cái đình (1939), Việc làng (1940),..
Tắt đèn là tác phẩm tiêu biểu nhất của Ngô Tất Tố. Qua vụ thuế ở một làng quê, nhà văn đã dựng lên một bức tranh xã hội có giá trị hiện thực sâu sắc về nông thôn Việt Nam đư­¬ng thời. Tắt đèn đã làm nổi bật mối xung đột giai cấp hết sức gay gắt giữa bọn thống trị và người nông dân lao động trong xã hội ấy. Trong tác phẩm, nhà văn đã phơI trần bộ mặt tàn ác, xấu xa của bọn phong kiến thống trị ở nông thôn, từ bọn địa chủ keo kiệt, độc ác, bọn hào lí tham lam hống hách, bọn quan lại dâm ô bỉ ổi đến bọn tay sai hung hãn, đểu cáng. Chúng mỗi tên mỗi vẻ nhưưng tất cả đều không có tính người. Đặc biệt, qua nhân vật chị Dậu, tác giả đã thành công xuất sắc trong việc xây dựng hình tưượng một ngưười phụ nữ nông dân sống trong hoàn cảnh tối tăm cực khổ nhưưng có phẩm chất cao đẹp. Tài năng tiểu thuyết của Ngô Tất Tố đư­îc thể hiện rất rõ trong việc khắc hoạ nổi bật các nhân vật tiêu biểu cho các hạng người khác nhau ở nông thôn, tất cả đều chân thực, sinh động.
Câu hỏi:
Văn bản trên gồm mấy ý ? Mỗi ý được viết thành mấy đoạn văn?
- Em thường đựa vào dấu hiệu hình thức nào để nhận biết đoạn văn?
Văn bản gồm hai ý, được viết thành hai đoạn văn.
- Đoạn1: Cuộc đời, sự nghiệp của Ngô Tất Tố.
- Đoạn 2: Giá trị nôi dung, nghệ thuật của tác phẩm “Tắt đèn”.


? Văn bản trên gồm mấy ý? Mỗi ý được viết thành mấy đoạn văn ?

Dấu hiệu hình thức để nhận biết đoạn văn:
- Chữ đầu tiên của đoạn viết hoa và lùi đầu dòng.
- Mỗi đoạn thường nhiều câu văn.
- Kết thúc đoạn văn bằng dấu chấm.


? Em thường dựa vào dấu hiệu nào để nhận biết đoạn văn?

- Đoạn văn là đơn vị trực tiếp tạo nên văn bản
- Hình thức : Bắt đầu từ chỗ viết hoa lùi vào đầu dòng, kết thúc bằng dấu chấm xuống dòng.
Cấu tạo : Đoạn văn do nhiều câu tạo nên.
=> Kết luận 1

? Hãy cho biết đoạn văn là gì . Cho biết hình thức và cấu tạo của 1 đoạn văn
II/Từ ngữ và câu trong đoạn văn
1/Từ ngữ chủ đề và câu chủ đề của đoạn văn:
Đoạn văn là đơn vị trực tiếp tạo nên văn bản:
- Về hình thức: bắt đầu từ chỗ viết hoa lùi đầu dòng cho đến chỗ chấm xuống dòng.
- Về nội dung: thường biểu đạt một ý tương đối trọn vẹn.
- Đoạn văn thường do nhiều câu tạo thành.
3. Kết luận 1
II. Từ ngữ và câu trong đoạn văn
1.Từ ngữ chủ đề và câu chủ đề của đoạn văn

Trả lời các câu hỏi sau
Tìm các từ ngữ có tác dụng duy trì đối tượng trong đoạn văn
Tìm câu then chốt của đoạn văn
Từ đó , em hiểu từ ngữ chủ đề và câu chủ đề là gì ? Chúng đóng vai trò gì trong văn bản
a)Tìm các từ ngữ có tác dụng duy trì đối tượng trong đoạn văn
=>Từ ngữ có tác dụng duy trì đối tượng trong đoạn văn: "Ngô Tất Tố", "Ông", "nhà văn", "tác phẩm chính của ông"
b) Tìm câu then chốt của đoạn văn
=>Câu then chốt của đoạn văn: "Tắt đèn là tác phẩm tiêu biểu nhất của Ngô Tất Tố" . Đây là câu chủ đề của đoạn văn vì: Khái quát nội dung chính của đoạn văn. Câu chủ đề trong trường hợp này đứng ở đầu đoạn
c) Từ đó , em hiểu từ ngữ chủ đề và câu chủ đề là gì ? Chúng đóng vai trò gì trong văn bản
=>Câu chủ đề mang nội dung khái quát, lời lẽ ngắn gọn, thường đủ hai thành phần chính và đứng đầu hoặc cuối đoạn văn.
* Kết luận 2:
- Từ ngữ chủ đề là các từ ngữ thường lặp đi lặp lại nhiều lần nhằm duy trì đối tượng được biểu đạt.
- Câu chủ đề mang nội dung khái quát, đứng ở đầu hoặc cuối đoạn văn
2/ Cách Trình bày nội dung đoạn văn:
Câu hỏi : Hãy phân tích và so sánh cách trình bày ý của hai đoạn văn trong văn bản Ngô Tất Tố và tác phẩm “ Tắt đèn”.
2, Cách trình bày nội dung đoạn văn
a. Về cách diễn đạt:
   + Đoạn 1: Phương pháp song hành
   + Đoạn 2: Phương pháp diễn dịch.
b. Đọc đoạn văn và trả lời câu hỏi
Đoạn văn trên có câu chủ đề "Như vậy, lá cây có
màu xanh là do chất diệp lục chứa trong thành phần tế
bào" đứng ở cuối đoạn.
- Đoạn văn trên được trình bày theo lối quy nạp.
Kết luận 3: Các câu trong đoạn văn có nhiệm vụ triển khai và làm sáng tỏ chủ đề của đoạn bằng các phép diễn dịch, quy nạp, song hành,...
2. Cách trình bày đoạn văn
b. Kết luận 3 ( sgk tr. 36)
Các câu trong đoạn văn có nhiệm vụ triển khai và làm sáng tỏ chủ đề của đoạn bằng các phép: diễn dịch, qui nạp, song hành,…
B. LUYỆN TẬP: Bài 1- Văn bản “ Ai nhầm: chia thành
mấy phần, mỗi ý được diễn đạt bằng mấy đoạn văn? “
Văn bản trên có thể chia làm 2 ý, mỗi ý được
diễn đạt bằng một đoạn văn.
 + Thầy đồ chép văn tế của ông thân sinh
+ Gia chủ trách thầy đồ viết nhầm, thầy cãi
liều "chết nhầm"


Bài tập 2: Hãy phân tích cách trình bày nội dung trong những đoạn văn sau:
Bài tập 2 ý a:
Trần Đăng Khoa rất biết yêu thương. Em thương bác đẩy xe bò “mồ hôi ướt lưng, căng sợi dây thừng” chở vôi cát về xây trường học, và mời bác về nhà mình… Em thương thầy giáo một hôm trời mưa đường trơn bị ngã, cho nên dân làng bèn đắp lại đường.
a,
Trần Đăng Khoa rất biết yêu thương. Em thương bác đẩy xe bò “mồ hôi ướt lưng, căng sợi dây thừng” chở vôi cát về xây trường học, và mời bác về nhà mình… Em thương thầy giáo một hôm trời mưa đường trơn bị ngã, cho nên dân làng bèn đắp lại đường.=> Trình bày theo cách diễn dịch
Bài tập 2 ý c:
Nguyên Hồng (1918- 1982) tên khai sinh là Nguyễn Nguyên Hồng, quê ở thành phố Nam Định. Trước Cách mạng, ông sống chủ yếu ở thành phố cảng Hải Phòng, trong một xóm lao động nghèo. Ngay từ những tác phẩm đầu tay, Nguyên Hồng đã hướng ngòi bút về những người cùng khổ gần gũi mà ông yêu thương thắm thiết. Sau Cách mạng, Nguyên Hồng tiếp tục bền bỉ sáng tác, ông viết cả tiểu thuyết, kí, thơ nổi bật hơn cả là các bộ tiểu thuyết sử thi nhiều tập. Nguyên Hồng được Nhà nước truy tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (năm 1996).
Bài tập 2c:
Nguyên Hồng (1918- 1982) tên khai sinh là Nguyễn Nguyên Hồng, quê ở thành phố Nam Định. Trước Cách mạng, ông sống chủ yếu ở thành phố cảng Hải Phòng, trong một xóm lao động nghèo. Ngay từ những tác phẩm đầu tay, Nguyên Hồng đã hướng ngòi bút về những người cùng khổ gần gũi mà ông yêu thương thắm thiết. Sau Cách mạng, Nguyên Hồng tiếp tục bền bỉ sáng tác, ông viết cả tiểu thuyết, kí, thơ nổi bật hơn cả là các bộ tiểu thuyết sử thi nhiều tập. Nguyên Hồng được Nhà nước truy tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (năm 1996).=> Trình bày theo cách song hành
Bà tập 3:Với câu chủ đề “ Lịch sử nước ta có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của nhân dân ta”, hãy viết một đoạn văn theo cách diễn dịch, sau đó biễn đổi thành đoạn văn quy nạp.

:
Lịch sử nước ta có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của nhân dân ta. Suốt bốn ngàn năm dựng nước và giữ nước, cha ông ta đã phải liên tiếp chống lại các thế lực thù địch, âm mưu thôn tính nước ta. Ngàn năm Bắc thuộc ta có Ngô Quyền với chiến thắng Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo với cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên, Lê Lợi với khởi nghĩ Lam Sơn chống lại giặc Minh, Quang Trung với chiến thắng oai hùng chống quân Thanh...Rồi cuộc kháng chiến trường kì chống thực dân Pháp và tiếp đến là hơn hai mươi năm chống đế quốc Mĩ xâm lược. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong ngọn gió hòa bình hôm nay đã thắm máu của lớp lớp những người anh hùng đã ngã xuống vì tổ quốc thiêng liêng

:
Lịch sử nước ta có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của nhân dân ta. Suốt bốn ngàn năm dựng nước và giữ nước, cha ông ta đã phải liên tiếp chống lại các thế lực thù địch, âm mưu thôn tính nước ta. Ngàn năm Bắc thuộc ta có Ngô Quyền với chiến thắng Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo với cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên, Lê Lợi với khởi nghĩ Lam Sơn chống lại giặc Minh, Quang Trung với chiến thắng oai hùng chống quân Thanh...Rồi cuộc kháng chiến trường kì chống thực dân Pháp và tiếp đến là hơn hai mươi năm chống đế quốc Mĩ xâm lược. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong ngọn gió hòa bình hôm nay đã thắm máu của lớp lớp những người anh hùng đã ngã xuống vì tổ quốc thiêng liêng.
Bài tập 4: Tham khảo đoạn văn:
Câu tục ngữ “ thất bại là mẹ thành công” hàm chứa một ý nghĩa sâu sắc. Ý nghĩa của câu tục ngữ chủ yếu nằm ở từ “mẹ”. Chọn cách diễn đạt như thế, tác giả dân gian muốn nói rằng thất bại sẽ “ đẻ” ra, sẽ tạo được thành công. Chính thất bại chứ không phải là yếu tố nào khác, góp phần quan trọng làm nên thành công ở những lần sau đó.

*Hướng dẫn về nhà:
- Học bài cũ.
- Chuẩn bị bài mới: Soạn bài Lão Hạc.
+ Đọc diễn cảm, tóm tắt văn bản.
+ Nhân vật Lão Hạc, Ông giáo, Binh Tư; sự kiện cốt truyện trong tác phẩm truyện viết theo khuynh hướng hiện thực. Nắm được sự thể hiện tinh thần nhân đạo của nhà văn.
+ Thấy được tài năng nghệ thuật xuất sắc của nhà văn Nam Cao trong việc xây dựng tình huống truyện, miêu tả, kể chuyện, khắc họa hình tượng nhân vật.....