Tiết 31,32. Văn bản:
- Bà Huyện Thanh Quan -
Đèo Ngang nằm trên dãy núi Hoành Sơn - dải núi chạy từ dãy Trường Sơn phía tây đâm ngang ra tới biển Đông. Do tính chất địa lý và địa hình đặc biệt như vậy nên từ xưa Hoành Sơn và đèo Ngang luôn là chốt giữ hiểm yếu trên con đường thiên lý Bắc - Nam. Qua những thăng trầm của lịch sử và bao cuộc chiến tranh, ngày nay đèo Ngang là ranh giới giữa tỉnh Hà Tĩnh (phía bắc, thuộc xã Kỳ Nam, thị xã Kỳ Anh) và tỉnh Quảng Bình (phía nam, thuộc xã Quảng Đông, huyện Quảng Trạch).
I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
Tên thật: Nguyễn Thị Hinh, sống ở thế kỉ XIX
Quê quán: Nghi Tàm (nay thuộc Tây Hồ, Hà Nội)
Cuộc đời:
- Lấy chồng là tri huyện Thanh Quan (nay thuộc Thái Bình) nên được gọi là bà huyện Thanh Quan
Giữ chức Giáo tập trong cung, chuyên dạy lễ nghi, văn chương cho công chúa, phi tần.
Sự nghiệp: để lại 6 bài thơ Nôm Đường luật
Phong cách sáng tác: Bác học, hoài cổ
Hình ảnh minh họa
Bà Huyện Thanh Quan
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.
- Bà Huyện Thanh Quan -
Hoàn cảnh ra đời:
Thể loại:
Thế kỉ XIX, khi bà Huyện Thanh Quan lần đầu xa nhà, xa quê, vào kinh đô Huế nhận chức “cung trung giáo tập”
Thất ngôn bát cú Đường luật
Đọc văn bản Qua Đèo Ngang, dựa vào đặc điểm của văn bản, em hãy nêu đặc điểm của thể thơ Thất ngôn bát cú Đường luật bằng cách hoàn thiện bảng sau:
 Không theo đúng những điều trên bị coi là thất luật.
Bố cục
1
Hai câu đề: Cái nhìn chung về cảnh vật Đèo Ngang
2
Hai câu thực: Cuộc sống con người ở Đèo Ngang
3
Hai câu luận: Tâm trạng của tác giả
4
Hai câu kết: Nỗi cô đơn đến tột cùng của nhà thơ
- Bà Huyện Thanh Quan -
II. ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
- Thời gian:
- Cảnh vật:
- Không gian:
Đèo Ngang
Bóng xế tà (xế chiều)
Cỏ, cây, đá, lá, hoa…
Nghệ thuật:
Điệp ngữ: chen
Liệt kê
Bút pháp tả thực
Nội dung:
Thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ, cây cối rậm rạp, um tùm
Cảnh sắc thiên nhiên gợi buồn, cô đơn, trống trải
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Hãy chỉ rõ nghệ thuật đối, nhận xét cách sử dụng từ ngữ, cấu trúc ngữ pháp trong 2 câu thực và nêu hiệu quả diễn đạt của chúng?
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
* Đảo ngữ + phép đối
- Từ láy lom khom, lác đác được đưa lên đầu câu.
=> Tạo ấn tượng về không gian (cao rộng >- Phép đối cân chỉnh trở thành mẫu mực, cổ điển (đối ý, thanh, từ loại, cấu trúc)
* Từ láy:
- Lom khom, lác đác
=> Sự vật thưa thớt, nhỏ bé
* Lượng từ:
Vài, mấy
=> Tô đậm vẻ heo hút, quạnh vắng của đèo Ngang
Ngòi bút tài hoa đến độ mẫu mực
Gợi không gian rộng lớn, có dấu hiệu của sự sống nhưng còn thưa thớt, vắng vẻ
Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
Phép đối:
Nhớ nước – thương nhà
Đau lòng – mỏi miệng
quốc quốc – gia gia
Đảo ngữ:
Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
C V
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
C V
Chơi chữ: quốc quốc, gia gia
Theo truyền thuyết Trung Quốc, Thục Đế mất nước, hồn biến thành chim cuốc, kêu nhớ nước (quốc: nước) đến nhỏ ra máu mà chết
- Cái gia gia: chim đa đa (Trong câu hiểu với nghĩa gia: nhà)
Tâm trạng nhớ nước, thương nhà.
Nỗi niềm hoài cổ khi triều Lê suy vong
Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.
Đối lập
Liệt kê: Trời, non, nước: Không gian mênh mông.
Điệp ngữ: ta với ta: Nỗi buồn cô độc, lẻ loi
“Ta với ta”
Đối diện với chính mình. 
Các con chữ câu kết đều mang một nỗi niềm đơn chiếc: “một - mảnh - riêng – ta – ta
Tất cả đều cực tả nỗi buồn thầm lặng cô đơn đến tột cùng của người lữ thứ.
III. TỔNG KẾT
Cảnh đèo Ngang
Thời gian ……..……
gợi cảm xúc ….………
………….
……..……
……..……
Không gian
“trời non nước”
……..……
……..……
gợi cảm giác ….………
………….
Cỏ cây, hoa lá được miêu tả bằng phép lặp động từ ……. gợi lên khung cảnh thiên nhiên …………
Con người
được khắc họa bằng từ láy ………..…... và phép .....……… “tiều vài chú” làm nổi bật vẻ …………….....
Cuộc sống con người
hiện lên với vẻ thưa thớt qua từ láy ................... và phép .…...….. “chợ mấy nhà”
Âm thanh
Từ tượng thanh “quốc quốc”, “gia gia” gợi lên tình cảm ……
………….……..……của nhà thơ
Nhà thơ nhớ nước dù không xa nước vì: ………………………..
Tâm trạng của nhà thơ khi qua Đèo Ngang:
………………………………….…………………………………………………………………….
Cảnh đèo Ngang
Thời gian bóng xế tà
gợi cảm xúc buồn man mác
Không gian
“trời non nước”: mênh mông, hùng vĩ
gợi cảm giác cô đơn, nhỏ bé
Cỏ cây, hoa lá được miêu tả bằng phép lặp động từ chen gợi lên khung cảnh thiên nhiên hoang sơ, rậm rạp
Con người
được khắc họa bằng từ láy “lom khom” và phép đảo“tiều vài chú” làm nổi bật vẻ hoang vu
Cuộc sống con người
hiện lên với vẻ thưa thớt qua từ láy “lác đác” và phép đảo “chợ mấy nhà”
Âm thanh
Từ tượng thanh “quốc quốc”, “gia gia” gợi lên cảm xúc buồn nhớ, cô đơn của nhà thơ (nghệ thuật tả cảnh ngụ tình). Nhà thơ nhớ nước dù không xa nước vì: nhớ về thời Hậu Lê
Tâm trạng của nhà thơ khi qua Đèo Ngang:
Nhớ nước, thương nhà và mang một nỗi buồn thầm lặng, bâng khuâng
Cảnh đèo Ngang: đẹp, hoang sơ, gợi buồn
Tâm trạng: Hoài cổ nhớ nước, thương nhà da diết, buồn, cô đơn.
Tả cảnh ngụ tình đặc sắc.
Nhân hoá, đảo ngữ,điệp từ, chơi chữ.
Miêu tả kết hợp biểu cảm.
Lời thơ trang nhã điêu luyện, âm điệu trầm lắng.
Luyện tập
Nhớ nước, nhớ không gian lịch sử - văn hóa của 1 thời đại đã qua
Thương nhà, nhớ mái ấm gia đình, quê hương.
Nhớ nước, thương nhà và mang một nỗi buồn thầm lặng, bâng khuâng.
Nỗi uất ức, oan khuất khi phải từ bỏ nơi mình yêu quý để đi đến một nơi hoang vu.
Tâm trạng của nhà thơ được bộc lộ trực tiếp trong bài thơ là tâm trạng:
“Lom khom…” đối với “lác đác…”
“Nhớ nước…” đối với “thương nhà…”
“Lom khom…” đối với “lác đác…”; “Nhớ nước…” đối với “thương nhà…”
“Nhớ nước…” đối với “thương nhà…”; “Bước tới…” đối với “Dừng chân…”
Dòng nào sau đây nêu đầy đủ thông tin về biểu hiện của phép đối trong bài?
Tả cảnh ngụ tình
Đối lập cảnh và tình
Tả cảnh là chủ yếu
Tả tình là chủ yếu
Biện pháp nghệ thuật chính được sử dụng trong bài là:
Tìm tòi, mở rộng
Tìm đọc trên Internet một số bài thơ của Bà Huyện Thanh Quan: Thăng Long thành hoài cổ; Chiều nhớ nhà; Chùa Trấn Bắc; Cảnh chiều hôm; Đền Trấn Võ và chép vào vở
Chuẩn bị cho bài mới:
….
Tạm biệt các em!