1
TRƯỜNG TIỂU HỌC 1 VHH BẮC
TIẾNG VIỆT
BÀI 7A. CON NGƯỜI LÀ BẠN CỦA THIÊN NHIÊN
(Trang 70)
Giáo viên: Trần Cẩm Nhung

Thứ sáu ngày 1 tháng 10 năm 2021
BÀI 7A. CON NGƯỜI LÀ BẠN CỦA THIÊN NHIÊN
TIẾNG VIỆT
MỤC TIÊU:
2. Nhận biết được nghĩa gốc, nghĩa chuyển của từ nhiều nghĩa. Tìm ví dụ về sự chuyển nghĩa của một số danh từ chỉ bộ phận cơ thể người và động vât.
Trong những câu dưới đây, các từ mắt, chân, đầu 
mang nghĩa gốc và trong những câu nào, chúng mang nghĩa chuyển.
a) Mắt
- Đôi mắt của bé mở tròn.
Quả na mở mắt.

b) Chân
- Lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân.
Bé đau chân.

c) Đầu
- Khi viết, em đừng ngoẹo đầu.
- Nước suối đầu nguồn rất trong.

a) Mắt
Đôi mắt của bé mở to.
Quả na mở mắt.

b) Chân
Lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân.
Bé đau chân.

c) Đầu
Khi viết, em đừng ngoẹo đầu.
Nước suối đầu nguồn rất trong.
nghĩa gốc
nghĩa gốc
nghĩa gốc
nghĩa chuyển
nghĩa chuyển
nghĩa chuyển
Đáp án
Trong những câu dưới đây, các từ mắt, chân, đầu 
mang nghĩa gốc và trong những câu nào, chúng mang nghĩa chuyển.
A. Hoạt động thực hành
1. Nghĩa của các từ được in đậm trong đoạn thơ sau là nghĩa gốc hay nghĩa chuyển?
Răng của chiếc cào
Làm sao nhai được?
Mũi thuyền rẽ nước
Thì ngửi cái gì?
Cái ấm không nghe
Sao tai lại mọc?...
Quang Huy
Răng chiếc cào
Mũi thuyền
- Răng của chiếc cào không dùng để nhai như răng người và động vật.
- Mũi của chiếc thuyền không dùng để ngửi được.
- Tai của cái ấm không dùng để nghe được.
*Những nghĩa này hình thành trên cơ sở của nghĩa nào?
*Những nghĩa này hình thành trên cơ sở nghĩa gốc của các từ răng, mũi, tai. Ta gọi đó là nghĩa chuyển.
- lưỡi: lưỡi liềm, lưỡi hái, lưỡi dao, lưỡi cày, lưỡi búa,..
- miệng: miệng bát, miệng hũ, miệng bình, miệng hố,…
- cổ: cổ chai, cổ lọ, cổ bình, cổ áo, cổ tay,...
- tay: tay áo, tay ghế, tay quay, tay tre,…
- lưng: lưng ghế, lưng đồi, lưng núi, lưng trời, lưng đê,..
2. Các từ chỉ bộ phận cơ thể người và động vật thường là từ nhiều nghĩa. Hãy tìm một số ví dụ về sự chuyển nghĩa của những từ sau: lưỡi, miệng, cổ, tay, lưng.
3. Viết các ví dụ mà em và các bạn vừa tìm được vào vở.
- Miệng hố được che đậy rất kĩ càng, đây chính là cái bẫy để bắt thú dữ.
- Môi vừa chạm vào miệng chén, anh ta đã vội dừng lại vì phát hiện ra bên trong chén toàn là rượu nặng.
- Lưỡi dao này rất sắc, cẩn thận kẻo bị đứt tay.
- Mặt trăng cong cong hình lưỡi liềm.
- Hoạ tiết trên cổ chai rượu thật đẹp.
- Chiếc đồng hồ được đeo ở cổ tay anh ấy là thiết kế mới ra đầu năm nay.
- Mới leo tới lưng đèo anh ấy đã muốn bỏ cuộc vì quá mệt.
- Anh ấy mới ăn được lưng bát cơm đã đứng dậy.
*Các nghĩa của từ nhiều nghĩa bao giờ cũng có mối liên hệ với nhau.
Nghĩa của các từ răng, mũi, tai có gì giống nhau?
- Răng: đều chỉ vật nhọn, sắc, sắp đều nhau thành hàng.
- Mũi: cùng chỉ bộ phận có đầu nhọn nhô ra phía trước.
- Tai: cùng chỉ bộ phận mọc ở hai bên, chìa ra như cái tai.
*Phân biệt nghia c?a từ nhiều nghĩa và từ đồng âm:
- Từ nhiều nghĩa: Các nghĩa của từ phải có mối liên hệ với nhau (có nét giống nhau).

VD: cái đầu - đầu đàn
- Từ đồng âm: Các nghĩa của từ không liên quan đến nhau (chỉ giống nhau về ngữ âm).

VD: đá bóng – hòn đá
Từ “da” nào mang nghĩa gốc, từ “da” mang nghĩa chuyển ?
1) Bé Hà có nước da trắng hồng.
2) Có nhiều em bé đã bị nhiễm chất
độc màu da cam.
nghĩa gốc
nghĩa chuyển
- Thế nào là từ nhiều nghĩa? Các nghĩa của từ nhiều nghĩa có mối mối hệ như thế nào?
Từ chân nào mang nghĩa gốc, từ chân nào mang nghĩa chuyển?
Nghĩa gốc
Nghĩa chuyển
Chúc các em học sinh chăm ngoan và học giỏi.