PHẠM THỊ HỒNG THẮM
Thao tác lập luận so sánh
I. Mục đích và yêu cầu của thao tác lập luận so sánh
Khái niệm thao tác lập luận so sánh.
a. Khái niệm so sánh
* Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.


* Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai

* So sánh trong toán học:
- Lớn hơn ( > )
- Bé hơn (< )
- Bằng nhau ( = )



Thế nào là so sánh?
So sánh là đối chiếu các đối tượng nhằm phát hiện ra những nét giống nhau hoặc khác nhau giữa chúng.
b. Khái niệm thao tác lập luận so sánh.
Tìm hiểu ngữ liệu ( sgk/t79)
Đoạn trích trên có sử dụng thao tác lập luận không? Vì sao?
Yêu người, đó là một truyền thống cũ. “Chinh phụ ngâm”, “Cung oán ngâm khúc” đã nói đến con người. Nhưng dù sao cũng là mới bàn đến một hạng người. Với “Kiều”, Nguyễn Du đã nói đến cả xã hội người. Với “Chiêu hồn” thì cả loài người được bàn đến (…) “Chiêu hồn” con người trong cái chết. Chiêu hồn con người trong từng giới, từng loài, “mười loài là những loài nào” với những nét cộng đồng phổ biến, điển hình của từng loài một…
Tôi muốn nói đến bài văn “Chiêu hồn”, một tác phẩm có một không hai trong nền văn học chúng ta. ( Nghĩ mà xem, trước Chiêu hồn chưa có bài văn nào đem cái “run rẩy mới” ấy vào văn học. Sau Chiêu hồn, lại càng không.) Nếu Truyện Kiều nâng cao lịch sử thơ ca, thì Chiêu hồn đã mở rộng địa dư của nó qua một vùng xưa nay ít ai động tới: cõi chết.
(Theo Tuyển tập Chế Lan Viên, tập II, NXB Văn học, Hà Nội ,1990)
- Đoạn trích trên có sử dụng thao tác lập luận:
Luận điểm: Đặc sắc của bài văn “chiêu hồn” trong niềm rung động, run rủi về thân phận con người.
Luận cứ: các lí lẽ được tổ chức sắp xếp rõ ràng, hợp lý, có sức thuyết phục.
Chỉ ra sự so sánh trong đoạn trích trên?
1.Đối tượng được so sánh
Đối tượng so sánh
2.Điểm giống
Điểm khác
3.Mục đích
Bài “Văn chiêu hồn”
Bài “Chinh phụ ngâm”, “Cung oán ngâm khúc”, “Truyện Kiều”
Cung oán ngâm, Chinh phụ ngâm chỉ nói đến một lớp người
Truyện Kiều nói đến cả xã hội người
Văn chiêu hồn nói đến cả loài người trong cõi sống và chết
Làm nổi bật nét độc đáo của “Văn chiêu hồn” và tài năng của Nguyễn Du
Cùng nói về tình yêu thương con người
- Lập luận so sánh: là kiểu lập luận nhằm làm rõ ý kiến, một kết luận bằng cách dùng thao tác so sánh để tìm điểm chung và riêng, giống và khác nhau
So sánh và lập luận so sánh có điểm gì khác nhau?
- So sánh là thao tác đối chiếu các đối tượng.
- Lập luận so sánh là sử dụng thao tác so sánh trong lập luận.
2. Mục đích và yêu cầu của thao tác lập luận so sánh
* Mục đích của thao tác lập luận so sánh:
- Làm sáng rõ đối tượng đang nghiên cứu trong tương quan với đối tượng khác.
- Làm cho bài văn nghị luận sáng rõ, cụ thể, sinh động và có sức thuyết phục.
* Yêu cầu của thao tác lập luận so sánh:
Phải đặt các đối tượng vào cùng một bình diện, đánh giá trên cùng một tiêu chí đồng thời phải nêu rõ ý kiến, quan điểm của người viết.
Câu hỏi:
Xác định đối tượng được so sánh và đối tượng so sánh?
Điêm giống nhau?
Mục đích của thao tác lập luận so sánh trong đoạn trích?
Vận dụng làm ví dụ sau:
“ Từng nghe nói rằng: Người hiền xuất hiện ở đời, thì như ngôi sao sáng trên trời cao. Sao sáng ắt về chầu ngôi Bắc Thần, người hiền ắt làm sứ giả cho thiên tử. Nếu như che mất ánh sáng, giấu đi vẻ đẹp, có tài mà không được đời dùng, thì đó không phải ý trời sinh ra người hiền vậy”
- Trích “Chiếu cầu hiền” -
Đoạn trích:
Đối tượng được so sánh: người hiền tài.
Đối tượng so sánh: ngôi sao sáng trên trời cao.
Điểm giống: sao sáng chầu về ngôi Bắc Thần -> người hiền phục vụ cho thiên tử.
Mục đích: vai trò, trách nhiệm của người hiền đối với đất nước.
II. Cách so sánh
Xét ngữ liệu ( sgk/t80)

Câu hỏi:
Nguyễn Tuân đã so sánh quan niệm soi đường của Ngô Tất Tố trong “ Tắt đèn” với những quan niệm nào?
căn cứ để so sánh những quan niệm soi đường trên là gì?
mục đích của sự so sánh đó
“ Làm sao trong đêm tối ngày xưa đó, Ngô Tất Tố đã mò ra được những thực tế đó và trong đêm tối, ông lụi hụi thắp được bó hương mà tự mình soi đường cho nhân vật mình đi? Lúc đó không phải không ai nói về làng xóm dân cày, nhưng người ta nói năng khác ông, người ta bàn cải lương hương ẩm, người ta xoa xoa mà ngư ngư tiều tiều canh canh mục mục. Còn Ngô Tất Tố thì xui người nông dân nổi loạn. Cái cách viết lách như thế, cái cách dựng truyện như thế, không là phát động quần chúng nông dân chống quan Tây, chống vua ta thì còn là cái gì nữa!”
Kẻ bảng:
Tóm lại:
Cách thực hiện thao tác lập luận so sánh:
Quy trình thực hiện:
Xác định đối tượng so sánh và đối tượng được so sánh.
Xác định tiêu chí so sánh
Xác định mục đích so sánh.
Lựa chọn cách so sánh.
Các cách so sánh:
So sánh tương đồng ( chỉ ra những nét giống nhau)
so sánh tương phản ( chỉ ra những nét khác nhau)

CÁCH THỨC SO SÁNH

XÁC ĐỊNH ĐỐI TƯỢNG ĐƯỢC SO SÁNH VÀ ĐỐI TƯỢNG SO SÁNH
ĐẶT CÁC ĐỐI TƯỢNG CÙNG BÌNH DIỆN VÀ CÙNG MỘT TIÊU CHÍ



NÊU RÕ Ý KIẾN, QUAN ĐIỂM CỦA NGƯỜI VIẾT


III – LUYỆN TẬP:


Bài 1/81
Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi: ( sgk/t81)

“ Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.
Núi sông bờ cõi đã chia,
Phong tục Bắc Nam cũng khác.
Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập,
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương.
Tuy mạnh Yếu từng lúc khác nhau,
Song hào kiệt đời nào cũng có”
Trả lời:

Tác giả so sánh “ Bắc”, “Nam” về mặt văn hóa, lãnh thổ, phong tục, chính quyền riêng, hào kiệt riêng.
Kết luận: Nước Đại Việt là một nước độc lập, tự chủ ý đồ xâm lược của phương Bắc là hoàn toàn trái đạo lý, đạo trời.
Sức thuyết phục: tác giả lập luận so sánh để chỉ ra Đại Việt là một nước độc lập, tự chủ -> so sánh mẫu mực, sức thuyết phục cao
(1) Sách giống như thức ăn. Có thứ chỉ nếm, có thứ có thể ăn nhiều. Chỉ có một ít thứ là cần nhai kỹ, ăn chậm để thấy vị ngon. Cho nên có sách chỉ đọc một phần, có sách chỉ cần biết sơ lược, còn có một ít sách thì phải đọc hết, đọc kĩ, đọc đi đọc lại
(Ph. Bê – cơn)
(2) Những kẻ nho nhoe năm ba câu học vấn, mắt sáng nhỏ như hạt đậu, kinh lịch chẳng ra khỏi nhà, gặp một vài chú đi cày, năm ba chị hàng xén dã tưởng mình là trí thức, trên trời dưới đất chỉ có một mình ta, không phải là người tự trọng.
Người tự trọng vốn có ở trong nhân quần, vốn tôn kính bậc tiền bối, tài đức kiến thức tự đủ, việc đã làm không sợ khó, trí đã định không rụt rè, thân mình mình tự trị, không sai pháp luật, không trái đạo lý, không dối mình, không dối người, không thấy người giàu sang, quyền quí mà nịnh hót, không thấy người bần tiện mà khinh bỉ .
(Theo Nguyễn Bá Học)
HÃY CHO BIẾT ĐIỂM KHÁC BIỆT GIỮA HAI LOẠI SO SÁNH DƯỚI ĐÂY?
a. So sánh tương đồng
So sánh sách với thức ăn.
Giúp việc đọc sách hiệu quả.
Khi so sánh phải chọn đối tượng so sánh phù hợp thì mới có ý nghĩa
b. So sánh tương phản
Người tự trọng và người thiếu tự trọng
Giúp nhìn nhận và đánh giá đúng bản chất của đối tượng

Đề cao người tự trọng
Bài tập mở rộng
?
So sánh điểm giống và khác nhau giữa thao tác lập luận so sánh với so sánh trong lời nói hàng ngày và so sánh trong văn chương?
Ví dụ:
So sánh trong lời nói hàng ngày: “ Đen như cột nhà bếp”, “ trắng như tuyết”...
so sánh trong văn học: “ Thơ hay là hay cả hồn lẫn xác, hay cả bài, như con gà ngon, ngon từ phao câu đầu cánh lắt lẻo khuỷu xương, không thể tóm tắt thơ được, mà phải đọc lại”
Giống nhau:
Đối chiếu các đối tượng nhằm phát hiện ra những nét giống nhau và khác nhau giữa chúng
Khác nhau: chủ yếu là ở mục đích so sánh

EM HÃY HOÀN THIỆN BẢNG SO SÁNH SAU ĐÂY