QUA ĐÈO NGANG
Tiết 30,31
Văn bản
Bà Huyện Thanh Quan
I-Tìm hiểu chung
1. Tác giả:
Bà Huyện Thanh Quan (1805 - 1848), tên thật là Nguyễn Thị Hinh; là một nữ sĩ trong thời cận đại của lịch sử văn học Việt Nam. Bà sinh ra ở làng hoa Nghi Tàm bên bờ Hồ Tây (nay là phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội). Chồng bà làm tri huyện Thanh Quan (nay thuộc Thái Ninh, Thái Bình). Do đó có tên gọi Huyện Thanh Quan.
Bà là 1 trong số nữ sỹ tài hoa hiếm có trong thời trung đại. Hiện còn để lại 6 bài thơ Nôm Đường luật, trong đó có bài thơ Qua Đèo Ngang. (6 bài thơ gồm: Thăng Long thành hoài cổ; Chiều hôm nhớ nhà; Chùa Trấn Bắc; Cảnh chiều hôm; Đền Trấn Võ; Qua Đèo Ngang)
-Thơ của bà thể hiện lòng yêu mến thiên nhiên đất nước và tâm sự u hoài trước thế sự đổi thay.
I-Tìm hiểu chung
1. Tác giả:
-Bà Huyện Thanh Quan (tk XIX), tên thật là Nguyễn Thị Hinh, quê ở Tây Hồ, Hà Nội. Bà là một nữ sĩ tài danh hiếm có trong thời xưa.
-Thơ của bà thể hiện lòng yêu mến thiên nhiên đất nước và tâm sự u hoài trước thế sự đổi thay.
Nội dung ghi
2. Tác phẩm:
QUA ĐÈO NGANG
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông,chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng,con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
Dừng chân đứng lại, trời, non,nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.
( Bà Huyện Thanh Quan )
- Đèo Ngang thuộc dãy núi Hoành Sơn, phân cách địa giới 2 tỉnh: Hà Tĩnh và Quảng Bình.
- Là địa danh nổi tiếng trên đất nước ta.
Đèo Ngang
chim đa đa
Chim quốc
a.Hoàn cảnh sáng tác
Dưới thời vua Minh Mạng, bà Huyện Thanh Quan được mời vào kinh đô Huế giữ chức Cung Trung giáo tập để dạy học cho công chúa và cung phi. Trên đường di chuyển từ Bắc Hà vào Huế, bà có dừng chân nghỉ ngơi tại Đèo Ngang - đây là lần đầu tiên bà đến nơi này. Đứng trước khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ của Đèo Ngang, bà tức cảnh sinh tình mà sáng tác nên bài thơ Qua đèo ngang.
- Bài thơ Qua Đèo Ngang được viết bằng thể thơ thất ngôn bát cú đường luật.
- Đặc điểm thể thơ thất ngôn bát cú đường luật:
+ Gồm có 8 câu thơ, mỗi câu thơ có 7 chữ
+ Cách gieo vần: cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8
+ Câu 3 và 4 đối nhau, câu 5 và câu 6 đối nhau
+Thường triển khai nội dung theo bố cục đề - thực - luận - kết
c. Phương thức biểu đạt:
biểu cảm kết hợp tự sự miêu tả và.
b. Thể thơ
QUA ĐÈO NGANG
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
T T B B T T BV
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
T B B T T B BV
Lom khom/ dưới núi/, tiều vài chú,
B B T T B B T
Lác đác/ bên sông/, chợ mấy nhà.
T T B B T T BV
Nhớ nước/ đau lòng, con quốc quốc,
T T B B B T T
Thương nhà /mỏi miệng, cái gia gia.
B B T T T B BV
Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
B B T T B B T
Một mảnh tình riêng, ta với ta.
T T B B B T BV
( Bà Huyện Thanh Quan )
d. Bố cục
- Gồm 4 phần:
Bước tới đèo ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.
Bà Huyện Thanh Quan
Bố cục bài thơ
Đề
Thực
Luận
Kết
Cái nhìn chung về
cảnh vật Đèo Ngang
Cuộc sống của con
người ở Đèo Ngang
Tâm trạng của tác giả
Nỗi cô đơn đến tột cùng
của tác giả
e. Giá trị nội dung
bài thơ “Qua Đèo Ngang” cho thấy cảnh tượng Đèo Ngang thoáng đãng mà heo hút, thấp thoáng có sự sống của con người nhưng còn hoang sơ, đồng thời, thể hiện nỗi nhớ nước, thương nhà, nỗi buồn thầm lặng, cô đơn của tác giả.
g. Giá trị nghệ thuật
- Thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật (từ năm 618 đến năm 907 ở Trung Quốc).
- Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình
- Sử dụng từ láy gợi hình gợi cảm và nghệ thuật đối lập, đảo ngữ.
Nội dung ghi
2.Tác phẩm:
a.Hoàn cảnh sáng tác: Bài thơ được ra đời khoảng thế kỷXIX, khi bà Huyện Thanh Quan
lần đầu xa nhà, xa quê, vào kinh đô Huế nhận chức “cung trung giáo tập”.
b. Thể thơ: thất ngôn bát cú đường luật.
c. Kết cấu: Gồm 4 phần
Đề, Thực, Luận, Kết
II-Phân tích
- Cảnh tượng Đèo Ngang được nêu trong bài là lúc chiều tà→ Thời điểm chiều tà gợi lên những nỗi buồn, nhất là người phụ nữ xa nhà.
-Cảnh vật gồm có: cỏ, cây, hoa, lá, dãy núi, con sông, cái chợ, mấy túp nhà, có tiếng chim
cuốc và chim đa đa, có vài chú tiều phu.
=> Cảnh tượng ở Đèo Ngang: um tùm cỏ cây, hoang vắng, thưa thớt con người.
- Tiếng chim quốc quốc kêu trong bi thiết càng làm tăng thêm nỗi buồn, sự hoang vắng.
→ Cảnh vật hoang sơ, thưa thớt càng làm nỗi nhớ quê hương dâng lên và làm nỗi buồn,
nỗi cô đơn, âm thầm của mình khi đối diện với thiên nhiên.
1. Cảnh Đèo Ngang
Cảnh được gợi tả bằng những chi tiết nào? Sự lặp lại từ chen có sức gợi tả một cảnh tượng thiên nhiên như thế nào?
- Điệp từ: “Chen”, điệp âm “đá, lá, hoa” -> cảnh thiên nhiên hoang vu buồn vắng lúc chiều tà, gợi buồn.
Tiếng kêu quốc quốc, gia gia khắc khoải →càng gợi lên cảm giác buồn giữa không gian hoang vắng.
Từ láy ( lom khom, lỏc dỏc)
- Đối ( du?i nỳi - bờn sụng)
Lu?ng t? (ch? m?y nh�, ti?u v�i chỳ) ?Con ngu?i xu?t hi?n thua th?t, ớt ?i.
- Đảo ngữ
II. PHÂN TÍCH:
1. Cảnh Đèo Ngang
- Thời gian : bóng xế tà  thường gợi nỗi buồn man mác.
- Cảnh vật: Cỏ, cây, đá, lá, hoa.  hoang vu
- Điệp từ “Chen”; hiệp vần “đá, lá, hoa”  cảnh thiên nhiên um tùm, hoang sơ.
- Hình ảnh con người:
+ Tiều vài chú, chợ mấy nhà: phép đối, đảo trật tự cú pháp  sự sống thấp thoáng, bóng dáng con người mờ nhạt.
+ “ lom khom, lác đác”: Từ láy, từ tượng hình. gợi hình, gợi cảm. Sự vắng vẻ, tịch liêu của núi rừng.
- Âm thanh: quốc quốc, gia gia: chơi chữ tiếng kêu khắc khoải đượm buồn.
Cảnh hoang sơ heo hút, thấp thoáng sự sống của con người.
Nội dung ghi
Tâm trạng của Bà Huyện Thanh Quan khi Đèo Ngang là tâm trạng cô đơn, nhớ nhà, nhớ nước.
- Tác giả mượn cảnh vật để giãi bày tâm trạng.
- Mượn tiếng chim để gợi nhớ quá khứ nước nhà.
- Câu thơ cuối biểu cảm trực nỗi buồn, nỗi cô đơn thầm kín, hướng nội của tác giả.
⇒ Tâm trạng của tác giả: buồn, cô đơn, hoài cổ.
2.Tâm trạng của nhà thơ
Em hãy phân tích biện pháp
nghệ thuật của hai câu luận?
Nhớ nước/ đau lòng// con quốc quốc
Thương nhà/ mỏi miệng// cái gia gia
- Phép đối
- Chơi chữ
- Nhân hóa
-Từ đồng âm
+quốc quốc: đất nước -> nhớ nước.
+ gia gia: gia đình-> thương nhà.
Đối lập 2 hình ảnh:
+ Trời non nước: Không gian mênh mông, vũ trụ -hùng vĩ.
+ Một mảnh tình riêng: Nỗi tâm tư khép kín (con người nhỏ nhoi đơn lẻ).
“Ta với ta”: chỉ có mình với chính mình.
Các chữ câu kết đều mang một nỗi niềm đơn chiếc: “một - mảnh - tình - riêng – ta – ta.
=>Vậy chỉ có ta với ta trước cảnh trời, non, nước bao la ở Đèo Ngang. Tác giả đối diện với không gian mênh mông hoang vắng, hiu quạnh tác giả cảm thấy một nỗi buồn thầm lặng cô đơn đến tột cùng.
Dừng chân dứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng ta với ta.
Hãy nêu biện pháp nghệ thuật và nội dung của hai câu cuối?
Đối: Trời, non, nước >< mảnh tình riêng
(Cảnh: bao la, rộng lớn) (tình: nhỏ nhoi, cô đơn)
2.Tâm trạng của nhà thơ
Sáng tạo trong việc sử dụng từ đồng âm, từ láy
Tâm trạng hoài cổ, nhớ nước thương nhà của tác giả.
=> Sự nuối tiếc thời vàng son rực rỡ, tâm trạng nặng trĩu thương nhớ, buồn, đau.
Nội dung ghi
+ Cụm từ: “ta với ta”: Buồn, cô đơn không biết cùng ai chia sẻ nỗi niềm tâm sự.
 Tâm trạng hoài cổ, nhớ nước, thương nhà, sự cô đơn, buồn và nặng trĩu tâm sự của người xa quê.
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia
- Phép đối
-Chơi chữ
-Nhân hóa
-Từ đồng âm
+ quốc quốc: đất nước -> nhớ nước.
+ gia gia: gia đình-> thương nhà.
Dừng chân dứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng ta với ta.
=>Cảnh Đèo Ngang là một bức tranh thiên nhiên lúc chiều tà, hùng vĩ, bát ngát, thấp thoáng có sự sống của con người nhưng còn hoang sơ, gợi cảm giác buồn vắng lặng.
Nhận xét chung của em về cảnh Đèo Ngang?
3. Ý nghĩa văn bản
=> Bài thơ thể hiện tâm trạng cô đơn thầm lặng, nỗi niềm hoài cổ của nhà thơ trước cảnh vật Đèo Ngang.
Nội dung ghi
III- TỔNG KẾT: ghi nhớ SGK tr 104
IV-Luyện tập:
Khoanh tròn vào các câu trả lời đúng trong mỗi câu hỏi sau:
1. Đèo Ngang thuộc địa phuương nào?
A. Đà Nẵng.
B. Quảng Bình.
C. Nơi giáp ranh giữa thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Bình.
D. Nơi giáp ranh giữa hai tỉnh Quảng Bình và Hà Tĩnh.
2. Bài Qua Đèo Ngang thuộc thể thơ nào?
A. Song thất lục bát.
B. Lục bát.
C. Thất ngôn bát cú Đuường luật.
D. Ngũ ngôn.
Câu 3: Trong bốn câu đầu của bài thơ, khung cảnh được miêu tả như thế nào?
Trong bốn câu đầu của bài thơ khung cảnh được miêu tả ………….
rất vắng vẻ
Thiên nhiên và con người đều mang sắc thái …….....
buồn.
Câu 4: Tâm trạng của tác giả như thế nào khi bước tới Đèo ngang?
A. Vui tươi trước cảnh vât thiên nhiên hùng vĩ.
B. Được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của Đèo Ngang.
C. Mệt mỏi sau một chặng đường dài đến Đèo Ngang.
D. Nhớ nước thương nhà, mang nỗi buồn cô đơn thầm lặng.
D
- Học thuộc lòng bài thơ.
Nắm vững nội dung và nghệ của bài thơ, thuộc lòng ghi nhớ.
-Soạn bài: Bạn đến chơi nhà.
+Tìm hiểu về tác giả Nguyễn Khuyến.
+Nêu tình huống bạn đến chơi nhà.
+Tác giả đã giải bày cảnh nghèo như thế nào?
+Nêu cảm nhận về tình bạn của tác giả.
Chuẩn bị tiết sau