PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH
(SGK trang 126, 127, 128, 129)
I.
1.
-Các văn bản Cây dừa Bình Định, Huế, Tại sao lá cây lại có màu xanh lục, Huế, Khởi nghĩa Nông Văn Vân, Con giun đất… sử dụng các loại tri thức nào?
+Tri thức khoa học về địa lí.
+Tri thức về thực vật (sinh học).
+Tri thức về văn hóa.
+Tri thức về lịch sử.
+Tri thức về sinh học.
I. TÌM HIÊU CHUNG:
1. Những yêu cầu khi làm bài văn thuyết minh.
-? Muốn thuyết minh được thì người thuyết minh cần phải có cái gì.
+Cần phải có tri thức.
-?Mà muốn có tri thức thì người thuyết cần phải làm gì.
+Quan sát, học tập, tích lũy tri thức về đối tượng cần thuyết minh.
-?Quan sát, học tập, tích lũy bằng cách nào.
+Đọc sách báo, tạp chí, tham quan, vận dụng tất cả các kiến thức đã học ở các môn: Toán, Lí, Hóa, Sinh, Sử, Địa, Công nghệ, Mĩ thuật...
*Muốn thuyết minh ->Có kiến thức. Muốn có tri thức ->Quan sát, học tập, tích lũy kiến thức về đối tượng cần thuyết minh.
*Yêu cầu:
Phải nắm bắt được bản chất, đặc trưng của đối tượng; tránh sa vào trình bày các biểu hiện không tiêu biểu, không quan trọng.
Lưu ý: Bằng trí tưởng tượng, suy luận thì không thể có tri thức để làm bài thuyết minh (vì thuyết minh đòi hỏi phải khách quan, khoa học).
2.
a) Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích.
Đọc các câu sau:
– Huế là một trong những trung tâm văn hoá, nghệ thuật lớn của Việt Nam.
(Huế)
– Nông Văn Vân là tù trưởng dân tộc Tày, giữ chức tri châu Bảo Lạc (Cao Bằng).
(Khởi nghĩa Nông Văn Vân)
-? Các câu trên định nghĩa, giải thích điều gì. Trong các câu trên, ta thường gặp từ gì.
+Huế, Nông Văn Vân
+Từ “là”.

2.Phương pháp thuyết minh

b) Phương pháp liệt kê
Đọc các câu, đoạn văn sau và cho biết người ta liệt kê những gì?
– Cây dừa cống hiến tất cả của cải của mình cho con người: thân cây làm máng, lá làm tranh, cọng lá chẻ nhỏ làm vách, gốc dừa già làm chõ đồ xôi, nước dừa để uống, để kho cá, kho thịt, nấu canh, làm nước mắm,…
(Cây dừa Bình Định)
– Theo các nhà khoa học, bao bì ni lông lẫn vào đất làm cản trở quá trình sinh trưởng của các loài thực vật bị nó bao quanh, cản trở sự phát triển của cỏ dẫn đến hiện tượng xói mòn ở các vùng đồi núi. Bao bì ni lông bị vứt xuống cống làm tắc các đường dẫn nước thải, làm tăng khả năng ngập lụt của các đô thị về mùa mưa. Sự tắc nghẽn hệ thống cống rãnh làm cho muỗi phát sinh, lây truyền dịch bệnh. Bao bì ni lông trôi ra biển làm chết các sinh vật khi chúng nuốt phải.
(Thông tin về Ngày Trái Đất năm 2000)
+Liệt kê các lợi ích của cây dừa.
Liệt kê các tác hại của bao ni lông.

c) Phương pháp nêu ví dụ.
Chỉ ra chỗ nêu ví dụ trong đoạn văn sau:
Ngày nay, đi các nước phát triển, đâu đâu cũng nổ lên chiến dịch chống thuốc lá. Người ta cấm hút thuốc ở tất cả những nơi công cộng, phạt nặng những người vi phạm (ở Bỉ, từ năm 1987, vi phạm lần thứ nhất phạt 40 đô la, tái phạt 500 đô la).
(Ôn dịch, thuốc lá)
+ ở Bỉ, từ năm 1987, vi phạm lần thứ nhất phạt 40 đô la, tái phạt 500 đô la
d) Phương pháp dùng số liệu (con số).
Đoạn văn sau cung cấp những số liệu nào? Nếu không có số liệu, có thể làm sáng tỏ được vai trò của cỏ trong thành phố không?
Các nhà khoa học cho biết trong không khí, dưỡng khí chỉ chiếm 20% thể tích, thán khí chiếm (3)%. Nếu không có bổ sung thì trong vòng 500 năm con người và động vật sẽ dùng hết số dưỡng khí ấy, đồng thời số thán khí không ngừng gia tăng. Vậy vì sao đến nay dưỡng khí vẫn còn? Đó là nhờ thực vật. Thực vật khi quang hợp hút thán khí và nhả ra dưỡng khí. Một héc-ta cỏ mỗi ngày có khả năng hấp thụ 900kg thán khí và nhả ra 600kg dưỡng khí. Vì thế, trồng cây xanh và thảm cỏ trong thành phố có ý nghĩa cực kì to lớn.
(Nói về cỏ)
+20%, 3%, 500 năm, 900kg, 600kg.
e) Phương pháp so sánh.
Đọc câu văn sau và cho biết tác dụng của phương pháp so sánh:
Biển Thái Bình Dương chiếm một diện tích lớn gần bằng ba đại dương khác cộng lại và lớn gấp 14 lần diện tích biển Bắc Băng Dương là đại dương bé nhất.
+So sánh: Biển Thái Bình Dương với ba đại dương khác ( Bắc Băng Dương, Ấn Độ Dương, Đại Tây Dương).
g) Phương pháp phân loại, phân tích.
Đối với những loại sự vật đa dạng, người ta chia ra từng loại để trình bày. Đối với sự vật có nhiều bộ phân cấu tạo, có nhiều mặt, người ta chia ra từng bộ phận, từng mặt để thuyết minh.
Hãy cho biết bài Huế đã trình bày các đặc điểm của thành phố Huế theo những mặt nào.
+Bài Huế đã trình bày các đặc điểm của thành phố Huế theo những mặt : thiên nhiên, kiến trúc, nhà vườn, món ăn, tinh thần quật cường của nhân dân.
(Xem SGK trang 115, 116): Câu đầu tiên của mỗi đoạn.








II.LUYỆN TẬP
2.Phương pháp thuyết minh
a.Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích.
b. Phương pháp liệt kê.
c.Phương pháp nêu ví dụ.
d.Phương pháp dùng số liệu (con số).
e.Phương pháp so sánh, đối chiếu.
g.Phương pháp phân loại, phân tích.
1. Tác giả bài Ôn dịch, thuốc lá đã nghiên cứu, tìm hiểu rất nhiều để nêu lên yêu cầu chống nạn hút thuốc lá. Em hãy chỉ ra phạm vi tìm hiểu vấn đề thể hiện trong bài viết.
Trả lời:
– Bài viết sự hiểu biết sâu sắc của người viết về vấn đề trình bày.
Kiến thức y học:
+ Khói thuôc chưa nhiều chất độc.
+ Vòm họng, phế quản, nang phổi bị chất hắc ín trong khói thuốc làm tê liệt.
+ Khói thuốc gây ho hen viêm phế quản.
+ Trong khói thuốc lá có chất đi-o-xin… giảm sút sức khỏe con người.
+ Khói thuốc ung thư vòm họng, ung thư phổi.
+ Chất ni-co-tin trong thuốc lá làm huyết áp tăng cao, tắc động mạch, nhồi máu cơ tim.
– Sự hiểu biết về tâm lí xã hội, sự quan tâm tới vấn đề xã hội.
+ Bệnh viêm phế quản… hại sức khỏe cộng đồng.
+ Hút thuốc lá nơi công cộng… sinh con suy yếu.
+ Từ điếu thuốc sang cốc bia rồi đến ma túy… từ điếu thuốc.
-> Những hiểu biết trên được trình bày chứng tỏ tác giả là người có tầm am hiểu sâu sắc về khoa học, có trình độ chuyên môn và có ý thức trách nhiệm với xã hội.

2.Bài viết đã sử dụng những phương pháp thuyết minh nào để nêu bật tác hại của việc hút thuốc lá?
Trả lời:
Tác giả sử dụng nhiều phương pháp thuyết minh trong bài viết để tăng tính chân thực và thuyết phục:
+ Phương pháp so sánh đối chiếu: so sánh tác hại khôn lường của việc hút thuốc với uống rượu (Hẳn rằng người hút thuốc… người uống rượu).
+ Phương pháp phân tích, giải thích: Phân tích các chất độc hại có trong thuốc lá ảnh hưởng tới sức khỏe con người ( trong khói thuốc có… sút kém).
+ Phương pháp nêu ví dụ, số liệu: ngày nay đi các nước phát triển… người vi phạm.
3.Đọc văn bản thuyết minh sau và trả lời câu hỏi: Thuyết minh đòi hỏi những kiến thức như thế nào? Văn bản này đã sử dụng những phương pháp thuyết minh nào?
NGÃ BA ĐỒNG LỘC
Ngã ba Đồng Lộc là giao điểm giữa hai đường tỉnh lộ số 8 và tỉnh lộ số 15 thuộc vùng đất đồi Hà Tĩnh. Trên một đoạn đường khoảng 20km mà có những 44 trọng điểm đánh phá của giặc Mĩ và đã phải chịu đựng hơn 2.057 trận bom. Ở đây có một tập thể kiên cường gồm 10 cô gái tuổi đời từ 17 đến 20 làm nhiệm vụ san lấp hố bom, làm đường, đào hầm trú ẩn, bảo đảm an toàn cho xe và người qua lại. Ngày 24 – 7 – 1968, sau 18 lần giặc Mĩ cho máy bay đánh phá ác liệt vào khu vực này, cả 10 chị em vẫn trụ lại kiên cường, bất khuất, giữ vững mạch đường đến hơi thở cuối cùng.
Cũng trên mảnh đất anh hùng này đã sinh ra người anh hùng trẻ tuổi La Thị Tám, một cô gái đầy nhiệt tình cách mạng, gan dạ, mưu trí. Liên tục 116 ngày đêm làm nhiệm vụ, chị đã quan sát, đánh dấu những quả bom chưa nổ ở các trọng điểm địch đánh phá ác liệt. Ba lần bị bom nổ vùi lấp, chị vẫn kiên cường bám sát trận địa, đánh dấu đủ, rõ các hút bom, phục vụ đắc lực cho việc phá bom, đảm bảo giao thông thông suốt.
Ngày nay, Ngã ba Đồng Lộc trở thành một nơi tưởng niệm những tấm gương oanh liệt của các cô gái thanh niên xung phong trong thời kháng chiến chống Mĩ.
(Báo Quân đội nhân dân, 1975)
Văn bản thuyết minh Ngã ba Đồng Lộc.
– Kiến thức:
+ Vị trí địa lý của Ngã ba Đồng Lộc.
+ Về tập thể 10 cô gái thanh niên xung phong làm nhiệm vụ san lấp hố bom, đào hầm, đảm bảo an toàn giao thông.
+ Cô gái La Thị Tám đầy nhiệt tình cách mạng, dũng cảm và mưu trí.
– Phương pháp thuyết minh:
+ Liệt kê: kể tên việc làm của 10 cô gái thanh niên xung phong.
+ Phương pháp nêu ví dụ: “ba lần bị bom nổ vui lấp… giao thông thông suốt”.
+ Phương pháp dùng số liệu: “Ngày 24/7/ 1968… hơi thở cuối cùng”.
4.Hãy cho biết cách phân loại sau đây của một bạn lớp trưởng đối với những bạn học yếu trong lớp có hợp lí không: “Lớp ta có nhiều bạn học chưa tốt. Trong đó có những bạn có điều kiện học tốt nhưng ham chơi, nên học yếu. Có những bạn học được nhưng do hoàn cảnh gia đình khó khăn, thường bỏ học, đến chậm nên học yếu. Lại có những bạn vốn kiến thức cơ sở yếu từ lớp dưới, tiếp thu chậm, nên học yếu. Đối với ba nhóm học sinh đó, chúng ta nên có những biện pháp khác nhau để giúp đỡ họ.”
Sự phân loại của lớp trưởng là hợp lý vì chỉ có 3 nguyên nhân dẫn tới việc học yếu trong lớp:

– Có điều kiện học tốt nhưng ham chơi nên học yếu.

– Gia đình khó khăn, thường bỏ học, đến lớp chậm nên học yếu.

– Kiến thức yếu, tiếp thu chậm nên học yếu.

– Bạn chốt vấn đề bằng việc nêu ra ý tưởng giúp đỡ các bạn học yếu.
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
-Đọc văn bản: XE ĐẠP (SGK trang 138, 139).
-Xem video trên internet thuyết minh về danh lam thắng cảnh, cách chế biến một món ăn, trò chơi dân gian,…
Chuẩn bị : Đề văn thuyết minh và cách làm bài văn thuyết minh.