KIỂM TRA BÀI CŨ
Hành động nói là gì? Em hãy thực hiện 2 hành động nói theo 2 cách khác nhau?
CUỘC SỐNG HIỆN ĐẠI
Cô giáo dặn học sinh mang theo một số đồ dùng hiện đại trong gia đình đến lớp để minh hoạ cho buổi học “Cuộc sống hiện đại”. Hôm sau, trong giờ học cô giáo hỏi xem học sinh mang theo vật dụng gì và có thể làm gì với nó. Tuấn nhanh nhảu:
-Em mang máy chụp ảnh đời mới nhất của bố đi ạ!
Em mang cái mở đồ hộp chạy điện và nó có thể mở hộp dễ dàng. Huy cũng hồ hởi khoe
Cô giáo liền quay sang Lan và hỏi:
Lan thế còn em mang gì đến vậy?
Lan nói:
Em mang máy trợ tim của ông nội ạ.
Cô giáo: Thôi chết, thế ông có mắng em không?
Lan trả lời: Không ạ, ông chẳng có ý kiến gì đâu. Ông chỉ ặc ặc 2 tiếng thôi ạ!

Ngữ văn

Tiết 102:

HỘI THOẠI
Một hôm cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?
(…) Nhận ra những ý nghĩ cay độc trong giọng nói và nét mặt khi cười rất kịch của cô tôi kia, tôi cúi đầu không đáp … Nhưng đời nào tình thương yêu và lòng kính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến (…)
Tôi cũng đáp lại cô tôi:
- Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:
-Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!
…Rồi hai con mắt long lanh của cô tôi chằm chặp đưa nhìn tôi.Tôi lại im lặng cúi đầu xuống đất: lòng tôi càng thắt lại, khoé mắt tôi đã cay cay. Cô tôi liền vỗ vai tôi cười mà nói rằng:
Vai xã hội trong hội thoại
1. Ví dụ: Đoạn trích sgk/92
- Mày dại quá, cứ vào đi, tao chạy cho tiền tàu. Vào mà bắt mợ mày may vá sắm sửa cho và thăm em bé chứ.
( …)Tôi cười dài trong tiếng khóc, hỏi cô tôi:
- Sao cô biết mợ con có con?
( …)
Cô tôi bỗng đổi giọng, lại vỗ vai, nhìn vào mặt tôi, nghiêm nghị:
- Vậy mày hỏi cô Thông – tên người đàn bà họ nội xa kia – chỗ ở của mợ mày, rồi đánh giấy cho mợ mày, bảo dù sao cũng phải về. Trước sau cũng một lần xấu, chả nhẽ bán xới mãi được sao?
Tỏ sự ngậm ngùi thương xót thầy tôi, cô tôi lại chập chừng nói tiếp:
- Mấy lại rằm tháng tám này là giỗ đầu cậu mày, mợ mày về dù sao cũng đỡ tủi cho cậu mày, và mày cũng còn phải có họ, có hàng, người ta hỏi đến chứ?
Câu 1: Quan hệ giữa các nhân vật
tham gia hội thoại trong đoạn
trích trên là quan hệ gì?
Ai ở vai trên? Ai là vai dưới?
Có 2 quan hệ:
+Quan hệ về tuổi tác: bà cô > bé Hồng
+ Quan hệ về mức độ quen biết: Cô cháu (Thân thiết)
Người cô : vai trên Bé Hồng : vai dưới
I.Vai xã hội trong hội thoại:
2.Nhận xét

Vai xã hội là gì?
Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội thoại đối với người khác trong cuộc thoại
Vai xã hội được xác định bằng các quan hệ xã hội nào?
-Quan hệ trên - dưới hay ngang hàng (theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội)
-Quan hệ thân – sơ (mức độ quen biết)
Khi tham gia hội thoại, mỗi người cần xác định đúng vai của mình để chọn cách nói cho phù hợp.
Tao - mày
cháu - cô
Cay độc, cười rất kịch, chằm chặp đưa nhìn, tỏ vẻ ngậm ngùi thương xót…
Im lặng cúi đầu xuống đất
Thiếu thiện chí, không phù hợp với vai xã hội của mình
Lễ phép, giữ đúng vai xã hội
Thảo luận nhóm
Câu 2: (NHÓM 1+ 3)
Cách cư xử của bà cô có gì đáng trách?



Câu 3: (NHÓM 2+ 4)
Tìm những chi tiết cho thấy nhân vật bé Hồng đã cố gắng kìm nén sự bất bình của mình để giữ thái độ lẽ phép?
3.Ghi nhớ :
* Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội thoại đối với người khác trong cuộc thoại. Vai xã hội được xác định bằng các quan hệ xã hội :
Quan hệ trên - dưới hay ngang hàng (theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và xã hội);
Quan hệ thân - sơ (theo mức độ quen biết, thân tình ).
* Vì quan hệ xã hội rất đa dạng nên vai xã hội của mỗi người cũng đa dạng, nhiều chiều. Khi tham gia hội thoại, mỗi người cần xác định đúng vai của mình để chọn cách nói cho phù hợp.
M?t h?c sinh l?p 8
? nh� (trong gia dỡnh)
? tru?ng (ngo�i xó h?i)
ụng b�
Cha m?
Anh ch?
Em
Th?y cụ
Anh ch? kh?i 9
B?n cựng kh?i
Cỏc em kh?i 6,7
Chỏu
Con
Em
Anh-ch?
H?c trũ
Em
B?n bố
Anh-ch?
* Cỏc m?i quan h? c?a vai xó h?i.
Vai dưu?i
Vai trờn
Vai du?i
Vai ngang h�ng
Vai trờn
Da d?ng
II. Lượt lời trong hội thoại


- Bà cô : 5 lần nói
Bé Hồng: 2 lần nói




- 3 lần im lặng -> Bộc lộ thái độ bất bình trước lời nói cay độc của người cô.
- Bé Hồng: không cắt lời của người cô khi bà đang nói -> Hồng xác định được vai xã hội của mình và giữ lễ phép, lịch sự.
Bà cô: 5 lượt lời, bé Hồng: 2 lượt lời
 Nhiều khi, im lặng khi đến lượt lời của mình cũng là một cách biểu thị thái độ.
 Mỗi lần có người tham gia hội thoại nói được gọi là một lượt lời.
Trong cuộc thoại đó, mỗi nhân vật nói bao nhiêu lượt?

1. Ví dụ (SGK, tr/92)

2. Nhận xét
Bao nhiêu lần lẽ ra Hồng được nói nhưng Hồng không nói? Sự im lặng thể hiện thái độ của Hồng đối với những lời nói của người cô như thế nào?
Vì sao Hồng không cắt lời người cô khi bà nói những điều Hồng không muốn nghe?
Xét tình huống sau:
TÌNH HUỐNG 1
Cả gia đình ông Tuấn đang ngồi uống nước. Ông nhìn sang đứa con trai và nói:
- Dạo này, bố thấy điểm môn Toán của con hình như chưa được tốt lắm. Sắp thi học kì rồi, con cần cố gắng hơn nữa. Hay là con sang …
Ông Tuấn chưa nói hết câu, cậu con trai đã vùng vằng đứng dậy và làu bàu:
- Thôi, bố đừng nói đến chuyện học hành của con nữa !
Trong lĩnh vực hội thoại, hành vi của cậu con trai được gọi là gì ?
A. Nói hỗn B. Nói chêm
C. Nói leo D. Nói tranh (cắt lời)


D
Xét tình huống sau:
TÌNH HUỐNG 2

Trong một giờ học văn, cô giáo đưa ra câu hỏi cho cả lớp, một số học sinh không giơ tay mà ngồi trả lời tự do ở dưới.
Trong lĩnh vực hội thoại, hành vi của các bạn được gọi là gì ?
A. Tranh lượt lời (cướp lời). B. Cắt lời.
C. Nói leo. D. Nói hỗn.

C
 Là hành động mất lịch sự trong giao tiếp, cần loại bỏ
3. Ghi nhớ : sgk/ 102
* Trong hội thoại, ai cũng được nói. Mỗi lần có người tham gia hội thoại nói được gọi là một lượt lời.
* Để giữ lịch sự, cần tôn trọng lượt lời của người khác, tránh nói tranh, cắt lời hoặc chêm vào lời người khác.
* Nhiều khi, im lặng khi đến lượt lời của mình cũng là một cách biểu thị thái độ.
III. Luyện tập
Phần 1: Trắc nghiệm
Câu 1: Khi hội thoại với người có quan hệ ngang hàng , thân thiết ,cần có thái độ ứng xử như thế nào ?
Khách sáo
Thân mật
Suồng sã
Tôn trọng
Câu 2:Khi hội thoại với người có quan hệ là bề trên ta cần có thái độ ứng xử như thế nào ?
Thân mật
Ngưỡng mộ
Tôn trọng
Kính trọng
Phần 2: Tự luận
Bài 1: Xem đoạn video và trả lời câu hỏi:
Xác định vai xã hội, quan hệ vai xã hội của 2 nhân vật chính tham gia hội thoại trong tình huống trên? Em có nhận xét gì về thái độ của bạn học sinh mua hàng đối vơí nhân viên bán hàng?
*Vai xã hội:
- Nhân viên bán hàng: vai trên
Bạn học sinh mua hàng: vai dưới
*Quan hệ: - Quan hệ trên - dưới: Nhân viên bán hàng là người lớn tuổi hơn – bạn học sinh là người nhỏ tuổi hơn
- Quan hệ thân sơ: Người mua – người bán
* Thái độ của bạn học sinh khi mua hàng là thiếu lễ phép, thiếu tôn trọng khi cư xử và nói năng đối với nhân viên bán hàng là người lớn tuổi hơn mình.

Bài 2: Cho tình huống sau:
1/ Một chiến sĩ cách mạng bị bắt. Giặc tra tấn dã man nhưng anh vẫn im lặng, không nói nửa lời.
2/ Một bạn học sinh nhìn thấy kẻ xấu lấy trộm xe đạp của bạn mình. Khi được hỏi, bạn học sinh ấy im lặng không nói nửa lời.
Sự im lặng trong 2 tình huống trên thể hiện điều gì? Sự im lặng nào là đáng quý, đáng ca ngợi?
Tình huống 1: Sự im lặng đáng quý đáng ca ngợi, vì người chiến sĩ đã giữ bí mật để bảo vệ đất nước
Tình huống 2: Sự im lặng đáng phê phán, vì thiếu trách nhiệm, che giấu cho cái xấu
Bài 3: Theo dõi tình huống sau và trả lời câu hỏi
Theo các bạn Diệp đã vi phạm hành vi hội thoại nào? Nếu là Bình và Đạt trong tình huống trên các bạn sẽ xử lí ra sao?
 Diệp vi phạm hành vi hội thoại là: nói tranh lượt lời
Em rút ra được bài học gì về cách nói chuyện, giao tiếp sau khi học bài “Hội thoại”?

Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau
Hướng dẫn về nhà
- Về nhà học bài.
- Làm các bài tập trong SGK tr/94,95 và 102,107 - Soạn bài : “Lựa chọn trật tự từ trong câu”
+ Đọc kĩ các ví dụ;
+ Tìm hiểu tác dụng của sự sắp xếp trật tự từ.