ĐẶT VẤN ĐỀ
- Thanh đố Hải: Đặt một cái đèn pin nằm ngang trước mắt sao cho không nhìn thấy bóng đèn. Bấm công tắc bật đèn pin, mắt ta có nhìn thấy ánh sáng trực tiếp từ đèn phát ra không ? Vì sao ? Hình 1.1
- Hải: Tất nhiên là nhìn thấy vì đèn pin đã bật sáng
- Thanh cãi lại: Đèn không chiếu thẳng vào mắt làm sao mà nhìn thấy được! Bạn nào đúng ?
VẬT LÍ 7
Tiết 1 – Bài 1: NHẬN BIẾT ÁNH SÁNG – NGUỒN SÁNG VÀ VẬT SÁNG
Từ những thí nghiệm hoặc quan sát hàng ngày sau đây, trường hợp nào mắt ta nhận biết ánh sáng?
1. Ban đêm đứng trong phòng có cửa gỗ đóng kín, không bật đèn, mở mắt.
2. Ban đêm đứng trong phòng đóng kín cửa, bật đèn, mở mắt.
3. Ban ngày, đứng ngoài trời, mở mắt.
4. Ban ngày, đứng ngoài trời, mở mắt, lấy tay che kín mắt.
Thảo luận nhóm đôi trả lời câu hỏi:
C1: Trong những trường hợp mắt ta nhận biết được ánh sáng, có điều kiện gì giống nhau?
Giống nhau: Mắt đều mở, ánh sáng truyền vào mắt.
Mắt ta nhận biết được ánh sáng khi có truyền vào mắt ta
ánh sáng
Từ những thí nghiệm hoặc quan sát hàng ngày sau đây, trường hợp nào mắt ta nhận biết ánh sáng?
1. Ban đêm đứng trong phòng có cửa gỗ đóng kín, không bật đèn, mở mắt.
2. Ban đêm đứng trong phòng đóng kín cửa, bật đèn, mở mắt.
3. Ban ngày, đứng ngoài trời, mở mắt.
4. Ban ngày, đứng ngoài trời, mở mắt, lấy tay che kín mắt.
Kết luận
C4: Trong cuộc tranh luận được nêu ở phần mở bài, bạn nào đúng vì sao?
Trả lời: Thanh đúng vì tuy đèn có bật sáng nhưng vì mắt ta không trực tiếp nhìn thấy bóng đèn nên không có ánh sáng từ đèn truyền trực tiếp vào mắt nên không nhìn thấy.
- Thanh đố Hải: Đặt một cái đèn pin nằm ngang trước mắt sao cho không nhìn thấy bóng đèn. Bấm công tắc bật đèn pin, mắt ta có nhìn thấy ánh sáng trực tiếp từ đèn phát ra không ? Vì sao ? Hình 1.1
- Hải: Tất nhiên là nhìn thấy vì đèn pin đã bật sáng
- Thanh cãi lại: Đèn không chiếu thẳng vào mắt làm sao mà nhìn thấy được! Bạn nào đúng ?
C2: Hãy nhìn hình 1.2a. mảnh giấy trắng dán trên thành màu đen bên trong hộp kín. Trường hợp nào dưới đây ta nhìn thấy mảnh giấy trắng:
a) Đèn sáng (hình 1.2a) b) Đèn tắt (hình 1.2b)
C2: Ta nhìn thấy mảnh giấy trắng khi đèn sáng vì ánh sáng từ đèn hắt qua tờ giấy truyền tới mắt ta.
Ta nhìn thấy một vật khi có từ vật đó truyền vào mắt ta.
ánh sáng.
Ở các thành phố lớn, do nhà cao tầng che chắn nên học sinh thường phải học tập và làm việc dưới ánh sáng nhân tạo, điều này có hại cho mắt. Để làm giảm tác hại này, học sinh cần có kế hoạch học tập và vui chơi dã ngoại.
Ngoài ra cần học tập nơi có đầy đủ ánh sáng để bảo vệ mắt.
Giáo dục bảo vệ môi trường
Kết luận
C3: Trong các thí nghiệm ở hìn 1.2a và 1.3 ta nhìn thấy mảnh giấy trắng và dây tóc bóng đèn đang phát sáng vì từ hai vật đó đều có ánh sáng truyền đến mắt ta. Vật nào tự nó phát sáng, vật nào hắt lại ánh sáng do vật khác chiếu tới?
- Dây tóc bóng đèn tự phát ra ánh sáng.
- Mảnh giấy trắng hắt lại ánh sáng do đèn chiếu tới.
Kết luận
Dây tóc bóng đèn tự nó ánh sáng khi có dòng điện chạy qua nguồn sáng.
phát ra
gọi là
Dây tóc bóng đèn phát ra ánh sáng và mảnh giấy trắng ánh
sáng từ vật khác chiếu vào nó gọi chung là vật sáng.
hắt lại
Nguồn sáng là vật tự nó phát ra ánh sáng.
VD: Mặt trời, bóng đèn...
Vật sáng gồm nguồn sáng và những vật hắt lại ánh sáng chiếu vào nó.
VD: Mặt trăng, bóng đèn, tờ giấy..
Kết luận
C5: Trong thí nghiệm hình 1.1 nếu ta thắp một nắm hương để cho khói bay lên ở phía dưới đèn pin, ta sẽ nhìn thấy một vệt sáng từ đèn phát ra xuyên qua khói.
Giải thích tại sao? Biết khói gồm những hạt nhỏ li li bay lơ lửng.
Trả lời: Khói gồm các hạt li ti được chiếu sáng trở thành vật sáng, ánh sáng từ các vật này truyền đến mắt.
Các hạt li ti gần như xếp liền nhau tạo thành vệt sáng mà mắt ta đã nhìn thấy.
Bài tập
2. Vì sao ta nhìn thấy một vật?
A.Vì ta mở mắt hướng về phía vật.
B. Vì mắt ta phát ra các tia sáng chiếu lên vật.
C. Vì có ánh sáng từ vật truyền vào mắt ta.
D. Vì vật được chiếu sáng.
3. Hãy chỉ ra vật nào dưới đây không phải là nguồn sáng?
a. Ngọn nến đang cháy.
b. Vỏ chai sáng chói dưới trời nắng.
c. Mặt trời.
d. Đèn ống đang cháy.
1. Khi nào ta nhận biết được ánh sáng ?
A. Khi ta mở mắt.
B. Khi có ánh sáng đi ngang qua mắt ta.
C. Khi có ánh sáng lọt vào mắt ta.
D. Khi đặt một nguồn sáng trước mắt.
Câu 1. Khi nào ta nhận biết được ánh sáng?
A. Khi ta mở mắt
B. Khi có ánh sáng đi ngang qua mắt ta.
C. Khi có ánh sáng lọt vào mắt ta.
D. Khi đặt một nguồn sáng trước mắt.
Câu 2. Vì sao ta nhìn thấy một vật?
A. Vì ta mở mắt hướng về phía vật.
B. Vì mắt ta phát ra các tia sáng chiếu lên vật.
C. Vì có ánh sáng từ vật truyền vào mắt ta.
D. Vì vật được chiếu sáng.
Câu 3. Hãy chỉ ra vật nào dưới đây không phải là nguồn sáng?
A. Ngọn nến đang cháy.
B. Vỏ chai sáng chói dưới trời nắng
C. Mặt Trời.
D. Đèn ống đang sáng.
Câu 4. Trường hợp nào dưới đây ta nhận biết được một miếng bìa màu đen?
A. Dán miếng bìa đen lên trên một tờ giấy trắng rồi đặt trong phòng tối
B. Dán miếng bìa đen lên trên một cái bảng đen rồi đặt dưới ngọn đèn điện đang sáng
C. Dán miếng bìa đen lên trên một tờ giấy màu xanh đặt ngoài trời lúc ban ngày.
D. Đặt miếng bìa màu đen lên bàn trong phòng tối.
HD 1.15. Ban đêm, trong phòng tối, ta nhìn thấy một điểm sáng trên bàn. Hãy bố trí một thí nghiệm để kiểm tra xem điểm sáng đó có phải là nguồn sáng không.
Trả lời:
Hãy tìm cách đảm bảo không cho có ánh sáng từ bất cứ nơi nào trong phòng chiếu lên điểm sáng trên bàn. Nếu ta vẫn nhìn thấy điểm sáng thì đó là nguồn sáng. Ví dụ như dùng một hộp cactông không đáy, phía trên có khoét một lỗ nhỏ, úp lên điểm sáng. Nếu nhìn qua lỗ nhỏ vẫn thấy điểm sáng, thì điểm đó là nguồn sáng.
Có thể em chưa biết
Ta nhìn thấy bông hoa màu đỏ vì có ánh sáng màu đỏ từ bông hoa đến mắt ta. Có nhiều loại ánh sáng màu như đỏ, vàng, lục, lam, tím,…
Vật đen là vật không tự phát ra ánh sáng và cũng không hắt lại ánh sáng chiếu vào nó. Sở dĩ ta nhận ra vật đen vì nó được đặt bên cạnh những vật khác.
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
Học thuộc phần ghi nhớ/ SGK trang 5.
Làm Vở bài tập/ trang 4, 5, 6, 7.
Xem trước nội dung Bài 2 trả lời C1, C2, C3/ SGK trang 6, 7.
1.2 SBT Hãy chỉ ra vật nào dưới đây không phải là nguồn sáng?
a. Ngọn nến đang cháy.
b. Vỏ chai sáng chói dưới trời nắng.
c. Mặt trời.
d. Đèn ống đang cháy.
Vì nguồn sáng là vật tự nó phát ra ánh sáng,
còn vỏ chai sáng chói dưới trời nắng là vật sáng vì nó hắt lại những ánh sáng mặt trời chiếu vào nó.

Trong phòng cửa gỗ đóng kín, ta không nhìn thấy mảnh giấy trắng vì không có ánh sáng chiếu lên mảnh giấy,
=>do đó cũng không có ánh sáng bị mảnh giấy hắt lại truyền vào mắt ta.

1.3 SBT: Giải thích vì sao trong phòng có cửa gỗ đóng kín, không bật đèn, ta không nhìn thấy mảnh giấy trắng đặt trên bàn.
Bài 1.4 : Ta đã biết vật đen không phát ra ánh sáng và cũng không hắt lại ánh sáng chiếu vào nó,
Nhưng ban ngày ta vẫn nhìn thấy miếng bìa màu đen để trên bàn.
Vì sao?
 Vì ta thấy các vật sáng ở xung quanh miếng bìa đen do đó mắt ta phân biệt được miếng bìa đen với các vật ở xung quanh.
Bài 1.5 : Ta có thể dùng một gương phẳng hướng ánh nắng chiếu qua cửa sổ làm sáng trong phòng.
Gương đó có phải nguồn sáng không? Tại sao?
 - Gương đó không phải nguồn sáng
- Vì nó không tự phát ra ánh sáng mà chỉ hắt lại ánh sáng chiếu vào đó.
Bài 1.8  Ban ngày trời nắng, dùng một gương phẳng hứng ánh sáng mặt trời, rồi xoay gương chiếu ánh nắng qua cửa sổ vào trong phòng.
Gương đó có phải nguồn sáng không? Tại sao?
  A. Là nguồn sáng vì có ánh sáng từ gương chiếu vào phòng

   B. Là nguồn sáng vì gương hắt ánh sáng Mặt trời chiếu vào phòng

   C. Không là nguồn sáng vì gương chỉ chiếu ánh sáng theo một hướng

   D. Không phải là nguồn sáng vì gương không tự phát ra ánh sáng
Vì nguồn sáng là vật tự nó phát ra ánh sáng mà gương không tự phá ra ánh sáng, nó chỉ hắt lại ánh sáng được Mặt Trời chiếu tới.
Bài 1.9 : Vật nào dưới đây không phải là nguồn sáng?
   A. mặt trời
   B. ngọn nến đang cháy
   C. con đom đóm lập lòe
   D. mặt trăng
   Đáp án: D
Vì Mặt Trăng không tự phát ra ánh sáng, sở dĩ ta nhìn thấy mặt trăng là do có ánh sáng từ Mặt Trời chiếu tới Mặt Trăng rồi hắt lại vào mắt ta.


Bài 1.10  Trường hợp nào dưới đây ta không nhận biết được miếng bìa màu đen?
   A. Dán miếng bìa màu đen lên một tờ giấy xanh rồi đặt dưới ánh đèn điện
   B. Dán miếng bìa đen lên trên một tờ giấy trắng rồi đặt trong phòng tối
   C. Đặt miếng bìa đen trước một ngọn nến đang cháy
   D. Đặt miếng bìa đen ngoài trời nắng
   Đáp án: B.
Vì không có nguồn sáng (phòng tối) nên không có ánh sáng chiếu vào tờ giấy,
do đó cũng không có ánh sáng từ tờ giấy hắt lại truyền vào mắt ta.
Vậy ta không nhìn thấy tờ giấy, dẫn đến ta cũng không nhận biết được miếng bìa màu đen.

Bài 1.11 : Trong trường hợp nào dưới đây ta nhận biết được một miếng bìa màu đen?
 A. Dán miếng bìa đen lên trên một tờ giấy trắng rồi đặt trong phòng tối
B. Dán miếng bìa màu đen lên trên một bảng đen rồi đặt dưới ngọn đèn điện đang sáng
 C. Dán miếng bìa màu đen lên trên một tờ giấy màu xanh đặt ngoài trời lúc ban ngày
D. Đặt miếng bìa màu đen lên bàn trong bóng tối.


     Đáp án: C
-Vì đặt ngoài trời lúc ban ngày có ánh sáng chiếu vào, tờ giấy màu xanh sẽ trở thành vật sáng.
-Vì vậy ta nhìn thấy tờ giấy màu xanh và các vật đặt trên nó, kể cả miếng bìa màu đen.
Bài 1.12 trang 5 Sách bài tập Vật Lí 7: Vật nào dưới đây không phải là vật sáng?
A. Ngọn nến đang cháy
B. Mảnh giấy trắng đặt dưới ánh nắng mặt trời
C. Mảnh giấy đen đặt dưới ánh nắng mặt trời
D. Mặt trời
    Lời giải:
   Đáp án: C
Vì vật sáng là nguồn sáng và những vật hắt lại ánh sáng chiếu vào nó. Mảnh giấy màu đen đặt dưới ánh nắng Mặt Trời nó không tự phát ra ánh sáng và cũng không hắt lại ánh sáng do Mặt Trời chiếu vào.
Bài 1.13 trang 5 Sách bài tập Vật Lí 7: Ta nhìn thấy bông hoa màu đỏ vì
A. Bản thân bông hoa có màu đỏ
B. Bông hoa là một vật sáng
C. Bông hoa là một nguồn sáng
D. Có ánh sáng từ bông hoa đỏ truyền đến mắt ta
    Lời giải:
   Đáp án: D
Ta nhìn thấy bông hoa màu đỏ vì có ánh sáng màu đỏ từ bông hoa hắt đến mắt ta.
Bài 1.14 trang 5 Sách bài tập Vật Lí 7: Ban đêm, Hoa ngồi đọc sách dưới một ngọn đèn điện.
Hoa nói rằng sở dĩ bạn ấy nhìn thấy trong sách vì mắt bạn ấy phát ra các tia sáng chiếu lên trang sách. Hãy bố trí một thí nghiệm chứng tỏ lập luận của Hoa là sai?
* Nếu đúng như Hoa nói thì khi ta mở mắt là có ánh sáng phát ra từ mắt chiếu lên trang sách và ta nhìn thấy trang sách cho dù là tắt đèn.
* Bây giờ ta làm thí nghiệm sau để kiểm tra:
+ Ta tắt hết đèn trong phòng học của Hoa để không có nguồn sáng nào trong phòng, sau đó ta đưa mắt nhìn về hướng trang sách xem có nhìn thấy gì không.
+ Kết quả thu được là ta không quan sát thấy bất cứ thứ gì trên trang sách, chứng tỏ bạn Hoa nói sai.
Bài 1.15  Ban đêm, trong phòng tối, ta nhìn thấy một điểm sáng trên bàn. Hãy bố trí một thí nghiệm để kiểm tra xem điểm sáng đó có phải là nguồn sáng không

Lời giải:
* Nếu là nguồn sáng thì điểm sáng đó phải tự phát ra ánh sáng. Do vậy để kiểm tra nó là nguồn sáng hay không ta thực hiện thí nghiệm sau:
    + Kiếm một thùng bìa catton trống, chẳng thùng đựng bánh kẹo ngoài cửa hàng.
    + Dùng kéo cắt để tạo một hộp hở một mặt, khoét một lỗ nhỏ bất kỳ lên một trong các mặt còn lại.
    + Ta úp thùng tạo được lên điểm sáng. Sau đó dùng mắt nhìn qua lỗ nhỏ, nếu ta vẫn thấy điểm sáng đó thì đó là nguồn sáng.
* Lưu ý: Thí nghiệm này muốn thành công thì phải đảm bảo rằng không có ánh sáng từ bất cứ nơi nào trong phòng chiếu lên điểm sáng trên bàn.

1.6 Khi nào ta nhận biết được ánh sáng ?
A. Khi ta mở mắt

B. Khi có ánh sáng đi ngang qua mắt ta

C. Khi có ánh sáng lọt vào mắt ta

D. Khi đặt một nguồn sáng trước mắt