CHIỀU TỐI
HỒ CHÍ MINH
I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Vài nét khái quát về tác giả và tập “ Nhật kí trong tù”







a. Tác giả Hồ Chí Minh.
Vị cha già kính yêu của dân tộc
được nhân dân thế gới kính trọng.
- Anh hùng giải phóng dân tộc
,danh nhân văn hóa thế giới.
Để lại sự nghiệp cách mạng,
sự nghiệp thơ văn vĩ đại với hơn hai trăm bài thơ ( chữ Hán- chữ Nôm, cổ điển- hiện đại), nhiều bài văn chính luận có giá trị to lớn, nhiều truyện ngắn…
VD: Tuyên ngôn độc lập, Nhật kí trong tù…
b. Nhật kí trong tù
* Hoàn cảnh ra đời:
Tháng 8- 1942, Hồ Chí Minh lên đường sang Trung Quốc nhận viện trợ của quốc tế với tư cách là đại biểu của Việt Nam độc lập đồng minh và phân bộ quốc tế phản xâm lược.
29/8/1942, Người đặt chân đến huyện Túc Vinh- Quảng Tây- Trung Quốc thì bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam. Bị giải tới giải lui suốt 27 nhà lao của 13 huyện trong tỉnh Quảng Tây, bị đày đọa suốt hơn 13 tháng. Đến 10/9/1943 Người mới được trả tự do.
Người làm 133 bài thơ và ghi trong cuốn sổ tay nhỏ đề tên là “Ngục trung nhật kí” Tác phẩm vô giá.

* Nghệ thuật:
133 bài thơ trong tập Nhật kí trong tù được viết bằng chữ Hán theo thể thất ngôn tứ tuyệt và được coi là những bài thơ tuyệt bút sánh ngang với thơ Đường, thơ Tống.
Tập thơ được viết với bút pháp cổ điển kết hợp với lối biểu đạt rất giản dị, tự nhiên, linh hoạt, hiện đại.
Bút pháp chấm phá tài hoa đạt đến thi trung hữu họa.
* Nội dung:
Ghi lại một cách chân thực bộ mặt đen tối nhem nhuốc của nhà tù Tưởng Giới Thạch: Bắt người vô căn cứ, đày đọa con người một cách tàn nhẫn.
Bức chân dung tự họa con người tinh thần Hồ Chí Minh: Tha thiết yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, trái tim nhân đạo biển trời, tinh thần lạc quan cách mạng.
2. Bài thơ Chiều tối
a. Hoàn cảnh ra đời, xuất xứ
Bài thơ số 31 trong tập Nhật kí trong tù Tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của tập thơ nói riêng và thơ HCM nói chung.
Cuối thu 1942 trên đường bị giải đi từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo, mở đầu chặng đường đày ải gian lao của Người.
Phiên âm
Văn bản chữ Hán
Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,
Cô vân mạn mạn độ thiên không;
Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,
Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng.
b. Bố cục.
Chiều tối
2 câu đầu:
Bức tranh thiên nhiên núi rừng lúc chiều muộn trong cái nhìn của người tù thi sĩ, chiến sĩ Hồ Chí Minh
2 câu sau:
Bức tranh cuộc sống sinh hoạt của người dân nơi xóm núi cùng niềm lạc quan cách mạng của Người.
Bức tranh chân thực về thiên nhiên và cuộc sống của người dân nơi xứ người vào lúc chiều muộn. Đằng sau đó là bức chân dung tự họa con người tinh thần Hồ Chí Minh: .Tha thiết yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, yêu con người, tấm lòng nhân đạo bao la cùng ý chí nghị lực phi thường luôn vượt lên trên hoàn cảnh nghiệt ngã của người chiến sĩ cộng sản
c. Chủ đề bài thơ.
1. Hai câu đầu: Bức tranh thiên nhiên núi rừng lúc chiều muộn trong cái nhìn của người tù thi sĩ, chiến sĩ Hồ Chí Minh.
II. ĐỌC HIỂU
- Bức tranh thiên nhiên núi rừng lúc chiều muộn được họa lên qua hai hình ảnh mang tính chất ước lệ quen thuộc trong thi ca cổ điển:
+ Cánh chim đang bay về rừng tìm nơi trú ngụ
+ Chòm mây cô đơn, chầm chậm trôi trên bầu không.
 Vừa gợi mở không gian núi rừng rộng lớn nhưng hoang vu, vắng lặng; vừa báo hiệu thời gian chiều muộn.
 Thiên nhiên với con người có sự đồng điệu đến tuyệt vời, thiên nhiên như phản chiếu nỗi niềm, tâm trạng, cảnh ngộ của người tù thi sĩ, chiến sĩ Hồ Chí Minh trên bước đường lưu đày: Nỗi cô đơn, sự mệt mỏi rã rời sau một chặng đường chuyển lao gian khổ.
- Bức tranh được vẽ bằng bút pháp chấm phá, không miêu tả cụ thể hình hài, dáng nét, đặc điểm mà cốt ghi lấy linh hồn của tạo vật
+ Cánh chim: Quyện điểu
+ Chòm mây: Cô vân
 Mệt mỏi, rã rời, vội vã, hối hả.
 Cô đơn, lẻ loi.
- Đằng sau bức tranh thiên nhiên núi rừng lúc chiều muộn hoang lạnh kia là vẻ đẹp tâm hồn con người Hồ Chí Minh:
+ Sự tinh tế nhạy cảm tha thiết yêu thiên nhiên.
+Thái độ nâng niu, trân trọng từng biểu hiện nhỏ nhặt của sự sống. Ánh mắt chăm chú dõi theo cánh chim bay về tổ giội lên khát khao đoàn viên, sum họp, khao khát tự do và làm bức tranh trở nên ấm áp.
+ Ý chí nghị lực phi thường luôn vượt lên trên hoàn cảnh khắc nghiệt với phong thái ung dung, tự tại, bình thản của bậc tiên phong đạo cốt.
Tiểu kết: Bức tranh thiên nhiên lúc chiều muộn mang vẻ đẹp cổ điển song vẫn sáng ngời tinh thần thời đại. Bức tranh hoang vu, vắng lạnh, khắc nghiệt nhưng vẫn ấm áp, khoáng đạt, chim bay về tổ ấm, người tù vẫn khao khát hướng tới chân trời tự do.
2. Hai câu sau: Bức tranh cuộc sống sinh hoạt của người dân xóm núi nơi xứ người cùng niềm lạc quan cách mạng của Hồ Chí Minh.
- Bức tranh về cuộc sống sinh hoạt của người dân xóm núi nơi xứ người được gợi nhắc qua hình ảnh: Cô gái xóm núi xay ngô bên lò than rực hồng.
+ Hình ảnh cô gái xay ngô trở thành trung tâm, chủ thể thẩm mĩ của bức tranh chiều muộn, làm cho bức tranh bớt đi phần hoang lạnh.
+ Hình ảnh cô gái với công việc xay ngô được gợi nhắc qua lối điệp vắt dòng: Ma bao túc- bao túc ma hoàn.
Gợi sự chuyển động nhịp nhàng đều đặn của cối ngô cùng vẻ đẹp khỏe khoắn của con người lao động. Cuộc sống nơi xóm núi quê người thật bình dị, ấm áp, yên bình đủ làm cho tâm hồn Bác ấm lại, vui lây  Nhân đạo biển trời.
Gợi sự vận động của thời gian, từ chiều đến tối và tối hẳn, từ lúc chim bay về tổ đến khi màn đêm buông xuống Tinh tế
Sơn

thôn

thiếu

nữ

ma

bao

túc
Bao

túc

ma

hoàn

lô

dĩ

hồng
Cô

em

xóm

núi

xay

ngô

tối
Xay

hết

lò

than

đã

rực

hồng
Hai câu thơ cuối
- Hình ảnh lò than rực hồng:
+ Đặt cuối bài thơ  Nhãn tự  soi sáng toàn bộ giá trị tư tưởng chủ đạo của bài thơ cũng như sự vận động của thời gian, của mạch cảm xúc thơ, của sự vận động trong tư tưởng và tâm hồn Hồ CHí Minh.
+ Sự vận động: Từ âm u, lạnh lẽo, tăm tối đến ánh sáng, hơi ấm, sự sống; từ nỗi buồn, nỗi cô đơn đến niềm vui giản dị…
 Sáng ngời tinh thần lạc quan cách mạng, chất người cộng sản kiên cường trong con người Hồ Chí Minh. Dù trong tù đày cực nhọc tinh thần vẫn phới phới, tin yêu vào cuộc đời bằng triết lí sâu sắc ( Hết mưa là nắng hửng lên thôi- Hết khổ là vui vốn lẽ đời)
- Đặc sắc nghệ thuật: Lấy sáng tả tối, lấy không gian tả thời gian, lấy cảnh tả tình; lấy lò than rực hồng để báo hiệu đêm tối, lấy cuộc sống sinh hoạt đầm ấm yên vui của người dân bên bếp lửa để bộc lộ niềm tin yêu vào cuộc sống.
- Từ bút pháp Đường thi chuyển sang

bút pháp hiện thực, hai câu thơ thể hiện

tình cảm lạc quan, yêu đời và tình yêu

thương nhân dân, nâng niu tất cả chỉ quên

mình của Bác trong hoàn cảnh tù đày.
- Chất thi sĩ và chất chiến sĩ hòa quyện làm một trong tâm hồn Hồ Chí Minh.
Tiểu kết
III. TỔNG KẾT
Nghệ thuật : Sự hòa quyện giữa màu sắc cổ điển và tinh thần thời đại.
- Màu sắc cổ điển: Thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, bút pháp chấm phá, nghệ thuật tả cảnh ngụ tình, ngôn ngữ hàm súc, thi liệu quen thuộc…
- Tinh thần thời đại: Hình ảnh con người là trung tâm, mạch thơ vận động từ bóng tối đến ánh sáng, từ lạnh lẽo đến ấm áp.

2. Nội dung
Bức tranh thiên nhiên, bức tranh cuộc sống nơi núi rừng lúc chiều muộn mang vẻ đẹp cổ điển mà vẫn sáng ngời tinh thần thời đại.
Đằng sau bức tranh chiều tối ẩn chứa vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: Tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, yêu con người tha thiết, tâm hồn tinh tế nhạy cảm, trái tim nhân đạo biển trời, ý chí, nghi lực phi thường của người cộng sản trước lao tù.
Chân thành cảm ơn quý thầy cô
Cùng toàn thể các em