Chào mừng quý thầy, cô về dự giờ lớp 9A3!
Tiết 124
NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
I. Ph�n bi?t nghia tu?ng minh v� h�m �
* VD: SGK/ 74

- Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.
- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.
( Lặng lẽ Sa Pa, Nguyễn Thành Long)
-Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà họa sĩ già tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.

- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại bàn, anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.
-Trời ơi, chỉ còn có
năm phút!
-> Anh thanh niên
muốn nói: thời gian
trôi nhanh quá- tiếc
rẻ cuộc gặp gỡ ngắn
ngũi.
=> Nghĩa hàm ý
- Ô! Cô còn quên
chiếc mùi soa đây
này!
-> Không có ẩn ý.
=> Nghĩa tường
minh
-Trời ơi, chỉ còn có
năm phút!
-> Anh thanh niên
muốn nói: thời gian
trôi nhanh quá- tiếc
rẻ cuộc gặp gỡ ngắn
ngũi. ( ngại ngùng,
không muốn nói
thẳng)
=> Nghĩa hàm ý
- Ô! Cô còn quên
chiếc mùi soa đây
này!
-> Không có ẩn ý.
=> Nghĩa tường
minh
LƯU Ý:
1/ Để giải đoán đúng hàm ý, người nghe cần dựa vào đâu?
2/ Trong giao tiếp, vì sao người nói dùng hàm ý?
3/ Hàm ý thường được sử dụng trong văn chương hay trong văn bản hành chính?

-Trời ơi, chỉ còn có
năm phút!
-> Anh thanh niên
muốn nói: thời gian
trôi nhanh quá- tiếc
rẻ cuộc gặp gỡ ngắn
ngũi. ( ngại ngùng,
không muốn nói
thẳng)
=> Hàm ý
- Ô! Cô còn quên
chiếc mùi soa đây
này!
-> Không có ẩn ý.
=> Nghĩa tường
minh
LƯU Ý:
1/ Để giải đoán đúng hàm ý, người nghe cần dựa vào đâu?
-> Cần dựa vào ngữ cảnh, tình
huống giao tiếp.
2/ Trong giao tiếp, vì sao người nói dùng hàm ý?
-> Người nói không thể hoặc không muốn nói trực tiếp; ngại ngùng, muốn
che giấu tình cảm của mình.
3/ Hàm ý thường được sử dụng hoặc không sử dụng trong loại văn bản nào?
-> Dùng trong văn chương và giao tiếp hàng ngày. Không dùng hàm ý trong văn bản hành chính.

I. Điều kiện sử dụng hàm ý
* Ví dụ: SGK/91
* Đọc đoạn trích và trả lời câu hỏi:
Chị Dậu vừa nói vừa mếu:
- Thôi u không ăn, để phần con. Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi. U không muốn ăn tranh của con. Con cứ ăn thật no, không phải nhường nhịn cho u.
Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:
- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu ?
Điểm thêm một “giây” nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:
- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh bên tai, nó liệng củ khoai vào rổ và òa lên khóc:
- U bán con thật đấy ư ? Con van u, con lạy u, con còn bé bỏng, u đừng bán con đi, tội nghiệp. U để cho con ở nhà chơi với em con.
I. Điều kiện sử dụng hàm ý
1. Ví dụ
Nêu hàm ý của những câu in đậm?
- Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi.


-> Sau bữa ăn này con không còn được ở nhà nữa. Mẹ đã bán con.


- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.


-> Mẹ đã bán con cho cụ Nghị ở thôn Đoài .



Vì phải bán con là việc làm đau
lòng nên chị Dậu không dám nói
thẳng để tránh đụng chạm đến
nỗi đau của mình và cũng
là để giảm nỗi đau khổ cho con.
Thảo luận cặp đôi:( 2 phút)
Vì sao chị Dậu không dám nói thẳng với con mà phải dùng hàm ý ?
I. Điều kiện sử dụng hàm ý
1. Ví dụ: Đoạn trích sgk/90
- Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi.


-> Hàm ý: sau bữa ăn này con không còn được ở nhà nữa. Mẹ đã bán con.


- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.


-> Hàm ý: mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị ở thôn Đoài .


Hàm ý trong câu nói nào của chị Dậu rõ hơn? Vì sao chị phải nói rõ như vậy?

- Hàm ý trong câu thứ hai rõ hơn.
- Chị Dậu phải nói rõ hơn vì cái Tí không hiểu được hàm ý của câu nói thứ nhất.

Chi tiết nào cho thấy cái Tí đã hiểu hàm ý trong câu nói thứ hai của mẹ?
- Cái Tí nghe nói giãy nảy, nó liệng của khoai vào rổ và nói trong tiếng khóc :
- “ U bán con thật đấy ư”?

I. Điều kiện sử dụng hàm ý
1. Ví dụ: Đoạn trích sgk/90
- Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi.


-> Hàm ý: sau bữa ăn này con không còn được ở nhà nữa. Mẹ đã bán con.


- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.



- U bán con thật đấy ư ?
-> Hàm ý: mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị
ở thôn Đoài



* Cái Tí (người nghe):

Chị Dậu có ý thức đưa hàm ý vào câu nói của mình.
Cái Tí đã đoán được hàm ý của mẹ.
* Chị Dậu ( người nói):
I. Điều kiện sử dụng hàm ý
1. Ví dụ: Đoạn trích sgk/90
- Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi.


-> Hàm ý: sau bữa ăn này con không còn được ở nhà nữa. Mẹ đã bán con.


- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.


-> Hàm ý: mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị ở thôn Đoài .
2. Ghi nhớ:
SGK/91

Vậy để sử dụng hàm ý có hiệu quả cần có những điều kiện gì ?
Ghi nhớ:
SGK/91
Để sử dụng hàm ý, cần có hai điều kiện sau đây:

Người nói (người viết) phải có ý thức đưa hàm ý vào
câu nói.
Người nghe (người đọc) phải có năng lực giải đoán
hàm ý.
Lưu ý: Trường hợp người nghe có theo dõi lời người nói nhưng không nhận biết hàm ý thì người nói phải điều chỉnh lời nói của mình phù hợp trình độ của người tiếp nhận.
II. LUYỆN TẬP :
BT1. Xác định người nói, người nghe; hàm ý của mỗi câu in đậm:


- Anh thanh
niên
- Ông hoạ sỹ
và cô gái
- Mời Bác và
Cô vào uống nước.
- Hiểu hàm ý- “Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà” và “ngồi xuống ghế”
- Anh Tấn
- Chị Hai Dương
- Chúng tôi không thể cho được.
- Hiểu hàm ý-“Thật là càng giàu có, càng không dám rời một đồng xu ! Càng không dám rời đồng xu lại càng giàu có”.
- Thuý Kiều
- Hoạn Thư

-Câu 2: Làm điều độc ác sẽ gặp sự báo oán. Hãy chuẩn bị nhận sự báo oán thích đáng.
- Hiểu hàm ý- “ Hồn lạc phách xiêu” , “Khấu đầu dưới trướng liệu điều kêu ca”.
Câu 1: giễu cợt ( quyền quí
như tiểu thơ cũng có lúc đứng
trước tôi ư?
- Câu 1:
Hàm ý của câu in đậm dưới đây là gì? Vì sao em bé không nói thẳng mà phải sử dụng hàm ý ? Việc sử dụng hàm ý có thành công không? Vì sao ?
Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:
Cơm sôi rồi, chắt nước dùm cái ! – Nó cũng lại nói trỏng.
Tôi lên tiếng mở đường cho nó:
Cháu phải gọi “Ba chắt nước dùm con”, phải nói như vậy.
Nó như không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:
- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ !
Anh Sáu vẫn ngồi im […].
(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)
BT2. Xác định hàm ý, việc sử dụng hàm ý có thành công không ?
Hàm ý của câu in đậm dưới đây là gì? Vì sao em bé không nói thẳng mà phải sử dụng hàm ý ? Việc sử dụng hàm ý có thành công không? Vì sao ?
– Câu: “ Cơm sôi rồi,
nhão bây giờ !”
Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:
Cơm sôi rồi, chắt nước dùm cái ! – Nó cũng lại nói trỏng.
Tôi lên tiếng mở đường cho nó:
Cháu phải gọi “Ba chắt nước dùm con”, phải nói như vậy.
Nó như không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:
- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ !
Anh Sáu vẫn ngồi im […].
(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)
-> Hàm ý:chắt nước giùm để cơm khỏi nhão.
– Bé Thu không nói thẳng mà dùng hàm ý vì trước đó có lần nói thẳng rồi nhưng không có hiệu quả nên bực mình, lần nói thứ hai này có thêm yếu tố thời gian bức bách (để lâu cơm sẽ nhão)
– Việc sử dụng hàm ý không thành công. Vì “Anh Sáu vẫn ngồi im”, tức là anh tỏ ra không cộng tác với bé Thu.



BT3. Điền vào lượt lời của B ( hàm ý từ chối)
A: Mai về quê với mình đi!
B: …………………………………………………………
A: Đành vậy .
* Chọn những câu có hàm ý từ chối để điền vào:
1) Mai mình phải trông nhà.
2) Mai mình phải đi học.
3) Để mình xem đã.
4) Mai hẵng hay.
*Lưu ý:
- Nêu việc phải làm vào ngày mai, không dùng những câu không rõ chủ định như: câu 3 và câu 4.
-Khi từ chối lời mời của người khác nên dùng câu có hàm ý


Mai mình phải đi học./ Mai mình phải trong nhà.



BT 4: Hàm ý của Lỗ Tấn qua việc ông so sánh “ hi vọng” với con đường
Hàm ý : Tuy hi vọng chưa thể nói là thực hay hư nhưng nếu cố gắng thực hiện thì có thể đạt được.


Tôi nghĩ bụng: Đã gọi là hi vọng thì không thể nói đâu là thực, đâu là hư. Cũng giống như những con đường trên mặt đất; kì thực trên mặt đất vốn làm gì có đường. Người ta đi mãi thì thành đường thôi.
(Lỗ Tấn, Cố hương)
Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc từ chối trong các đoạn đối thoại giữa em bé với những người ở trên mây và sóng (trong bài thơ “Mây và sóng” của Ta-go). Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu có hàm ý mời mọc rõ hơn.
“Bọn tớ ca hát từ sáng sớm cho đến hoàng hôn. Bọn tớ ngao du nơi này nơi nọ mà không biết từng đến nơi nao”
“Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà. Bọn tớ chơi với bình minh vàng, bọn tớ chơi với vầng trăng bạc.”
“Mẹ mình đang đợi ở hà.”, “Làm sao có thể rời mẹ mà đến được.”


-“Buổi chiều mẹ luôn muốn mình ở nhà.”, “Làm sao có thể rời mẹ mà đi được.”
Không biết có ai muốn đi chơi với bọn tớ không ?”
“ Chơi với bọn tớ thích lắm đấy !”
BT 5: Tìm câu có hàm ý mời mọc hoặc từ
chối trong các đoạn đối thoại, thêm hàm ý
mời mọc rõ hơn ( Mây và sóng - Tan-go )
HƯỚNG DẪN HỌC TẬP

-Học thuộc phần ghi nhớ
-Xem lại ví dụ
-Hoàn chỉnh bài tập số 5/ 92,93
-Cho ví dụ có hàm ý và xác định hàm ý trong ví dụ


CHUẨN BỊ BÀI MỚI

*Soạn bài : Trả bài tập làm văn số 06
Đề: Em hãy trình bày suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn Làng của Kim Lân.
- Xem lại các bước làm bài văn nghị luận về một tác phẩm truyện ( hay đoạn trích).
Xem lại dàn ý cho đề bài trên.