1
BÀI 28: Tia X
Nhà vật lí người Đức ( 1845-1923)
Đã tìm ra tia Rơnghen(cũng gọi là tia X). Giải thưởng Nobel 1901
I. Phát hiện tia X
Bài 28: TIA X
Khi làm thí nghiệm với ống phóng tia Catot, ông phát hiện có 1 bức xạ phát ra.Bức xạ này mắt không nhìn thấy, nhưng làm đen tấm kính ảnh được gói kín và đặt trong hộp.
I. Phát hiện tia X
Bài 28: TIA X
Thí nghiệm của Rơnghen -1895
5
I. Phát hiện tia X
Bài 28: TIA X
-Rơnghen khẳng định có bức xạ phát ra, vì chưa hiểu rõ bản chất, ông đặt là TIA X (sau này còn gọi là tia Rơnghen)
* Kết luận: Mỗi khi một chùm tia catôt – tức một chùm electron có năng lượng lớn – đập vào một vật rắn thì vật đó phát ra tia X.
6
Bài 28: TIA X
II. Cách tạo tia X
1. Cấu tạo ống Cu – lít – giơ (Coolidge):
Catot K
Anot A
Ống thủy tinh rút chân không
Dây nung vonfram
7
Bài 28: TIA X
II. Cách tạo tia X
1. Cấu tạo ống Cu – lít – giơ (Coolidge):
- Catốt K: bằng kim loại, hình chỏm cầu.
- Ống thủy tinh chân không gồm: dây nung FF’ bằng vonfam (làm nguồn electron), và hai điện cực (catot, anot)
- Anốt A: bằng kim loại, có khối lượng nguyên tử lớn, điểm nóng chảy cao, và được làm nguội bằng dòng nước khi hoạt động.
8
+
Anốt
TiaX
Catốt
-
F
F’
Nước làm nguội
Minh họa hoạt động ống Culitgio
Bài 28: TIA X
II. Cách tạo tia X
1. Cấu tạo ống Cu – lít – giơ (Coolidge)
2. Hoạt động
9
+
Anốt
Catốt
-
F
Nước làm nguội
Minh họa hoạt động ống Culitgio
- Các electron phát ra từ dây nung FF’ được nung nóng bằng dòng điện.
Bài 28: TIA X
II. Cách tạo tia X
1. Cấu tạo ống Cu – lít – giơ (Coolidge)
2. Hoạt động
F’
- Các electron chuyển động trong điện trường giữa catot và anot
10
Bài 28: TIA X
II. Cách tạo tia X
1. Cấu tạo ống Cu – lít – giơ (Coolidge)
2. Hoạt động
+
Anốt
Catốt
-
F
Nước làm nguội
F’
Đặt hiệu điện thế vài chục kilovon giữa anôt và catot, các electron phát xạ ra từ dây nung FF’, được tăng tốc trong điện trường mạnh đến đập vào anot làm phát ra tia X
11
Bài 28: TIA X
III. Bản chất và tính chất của tia X
1. Bản chất
- Tia X là sóng điện từ có bước sóng từ 10-11m đến 10-8m
2. Tính chất
a. Tính chất nổi bật và quan trọng nhất là khả năng đâm xuyên. (Tia X có bước sóng càng ngắn thì khả năng đâm xuyên càng lớn)
Ánh sáng nhìn thấy khi gặp vật cản có thể bị hấp thụ hoặc phản xạ.
Tia X khi gặp vật cản có thể xuyên qua vật cản .
12
Tia X đi qua được các vật không trong suốt đối với ánh sáng như gỗ, giấy, các mô mềm như thịt, da..
13
Đối với các mô cứng như kim loại, tia X khó xuyên qua hơn, kim loại có nguyên tử lượng càng lớn thì khó qua hơn.
Tia X dễ dàng xuyên qua 1 tấm nhôm dày vài xentimet, nhưng không thể xuyên qua lớp chì vài milimet
Áo chì bảo vệ khi chụp X-quang
Bài 28: TIA X
III. Bản chất và tính chất của tia X
14
Bài 28: TIA X
III. Bản chất và tính chất của tia X
1. Bản chất
2. Tính chất
a.Tính chất nổi bật và quan trọng nhất là khả năng đâm xuyên.
b. Làm đen kính ảnh.
c. Làm phát quang một số chất.
d. Làm ion hóa không khí.
e. Có tác dụng sinh lý: Hủy diệt tế bào…
->Dùng chữa trị ung thư nông.
-> chụp điện
-> chiếu điện
=> Tia X có đủ các tính chất của tia tử ngoại, đó là bằng chứng về sự đồng nhất bản chất giữa 2 loại tia này.
15
Bài 28: TIA X
III. Bản chất và tính chất của tia X
3. Công dụng
- Trong y học: chiếu điện, chụp điện, chuẩn đoán, chữa bệnh ung thư, diệt khuẩn…
Chụp X-quang chuẩn đoán bệnh
Tìm các vật thể lạ lọt vào cơ thể
Điều trị ung thư
-Trong công nghiệp: Tìm khuyết tật bên trong các vật đúc bằng kim loại, tinh thể
- Trong giao thông: Kiểm tra hành lí của các hành khách đi máy bay.
- Trong PTN: nghiên cứu thành phần, cấu trúc vật rắn
Bài 28: TIA X
Điểm giống nhau giữa sóng điện từ và sóng ánh sáng:
Cùng lan truyền trong chân không với cùng 1 tốc độ c (c = 3.108 m/s )
Đều có các tính chất truyền thẳng, khúc xạ, phản xạ, cũng gây giao thoa và nhiễu xạ.
=> Có sự đồng nhất giữa sóng điện từ và sóng ánh sáng.
Tia gamma:
- Do sự phân rã hạt nhân
- Cùng bản chất với tia X (cũng là sóng điện từ), nhưng bước sóng ngắn hơn ( dưới
10-11m), khả năng đâm xuyên mạnh hơn)
17
IV. THANG SÓNG ĐIỆN TỪ
Sóng vô tuyến
Tia hồng ngoại
Tia tử ngoại
Tia X
Máy phát vô tuyến
Vật nóng dưới 500C
Ánh sáng khả kiến
Vật nóng trên 200C
Ống Rơnghen
Sự phân hủy hạt nhân
? (m)
18
Vậy: Sóng vô tuyến điện, tia hồng ngoại, ánh sáng thông thường, tia tử ngoại, tia X và tia gamma, đều có cùng bản chất là sóng điện từ, chỉ khác nhau về tần số (hay bước sóng).
Các sóng này tạo thành một phổ liên tục gọi là thang sóng điện từ.
Bài 28: TIA X
IV. Thang sóng điện từ
19
CÁC THÀNH VIÊN TỔ 4
1. Nguyễn Anh Vũ
2. Lê Thanh Bình
3. Lại Trường Đạt
4. Phạm Tiến Đạt
5. Phạm Bùi Phương Linh
6. Trần Phương Linh
7. Hà Phương Linh
8. Trần Quang Khải
9. Nhữ Quang Minh
10. Phan Anh Thư
11. Nguyễn Thị Huyền Trang