CHIỀU TỐI
_Hồ Chí Minh_
(Mộ)

Cấu trúc bài học

Tìm hiểu chung
Đọc - hiểu văn bản
Tổng kết
Luyện tập
Vận dụng

I. TÌM HIỂU CHUNG:
1. Tập Nhật kí trong tù:



-Tháng 8- 1942, Hồ Chí Minh sang Trung Quốc để tranh thủ sự viện trợ của thế giới. Nhưng vừa đến Túc Vinh, tỉnh Quảng Tây, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ. Trong suốt mười ba tháng ở tù, tuy bị đày ải vô cùng cực khổ nhưng Hồ Chí Minh vẫn làm thơ. Người sáng tác 134 bài thơ bằng chữ Hán, ghi trong một cuốn sổ tay, đặt tên là Ngục trung nhật kí (Nhật kí trong tù).
-Tập thơ được dịch ra tiếng Việt và in lần đầu vào năm 1960.

a. Hoàn cảnh sáng tác.
I. TÌM HIỂU CHUNG:
2. Bài thơ Chiều tối:
a. Hoàn cảnh sáng tác
Bài thơ thứ 31 gợi cảm hứng từ một buổi chiều tối tác giả bị giải từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo.
b. Giá trị nội dung và nghệ thuật cơ bản của tập thơ.
- Nội dung:
Tập thơ đặc biệt phản ánh tâm hồn và nhân cách cao đẹp của người chiến sĩ cách mạng trong hoàn cảnh thử thách nặng nề của chốn lao tù.
-Nghệ thuật:
Tập thơ thể hiện sự đa dạng và linh hoạt về bút pháp. Đặt biệc là sự kết hợp hài hòa giữa màu sắc cổ điển với bút pháp hiện đại.
c. Bố cục:
- 2 câu đầu: Bức tranh thiên nhiên chiều tối
- 2 câu sau: Bức tranh đời sống con người
倦 鳥 歸 林 尋 宿 樹
孤 雲 慢 慢 度 天 空
山 村 少 女 磨 包 粟
包 粟 磨 完 爐 已 烘
Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,
Cô vân mạn mạn độ thiên không;
Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,
Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng.
暮
Mộ
Chiều tối
Đọc, so sánh giữa phiên âm và dịch thơ:
Phiên âm
Dịch thơ
Chiều tối
Dịch nghĩa

Chim mỏi về rừng tìm cây ngủ, 
Chòm mây lẻ trôi lững lờ trên tầng không; 
Thiếu nữ xóm núi xay ngô, 
Ngô xay vừa xong, lò than đã đỏ.
Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, 
Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không; 
Cô em xóm núi xay ngô tối, 
Xay hết, lò than đã rực hồng.
* Đọc
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN:
a. Bức tranh thiên nhiên chiều tối
Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ,
Cô vân mạn mạn độ thiên không;
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN:
Dịch thơ: Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ, 
Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không;
1. Nội dung.
1. Nội dung:
a. Bức tranh thiên nhiên chiều tối:
- Bức tranh thiên nhiên chiều muộn:
+ Hình ảnh: cánh chim  mệt mỏi tìm chốn ngủ, chòm mây cô đơn trôi lững lờ giữa tầng không.Nó còn mang cả tâm trạng cô đơn, lặng lẽ giữa không gian rộng lớn của trời chiều.
+ “quyện điểu”, “cô vân” thể hiện chất liệu cổ điển của bài thơ.
- Sự vận động: “Tầm túc thụ, độ thiên không” là sự di chuyển có định hướng
⭢ Câu thơ có sự kết hợp giữa cổ điển và hiện đại.
- Vẻ đẹp tâm hồn: tình yêu thiên nhiên tha thiết, phong thái ung dung, tự tại trong mọi hoàn cảnh.
->Với cách miêu tả bằng bút pháp chấm phá theo thi pháp cổ điển Phương Đông. Thiên nhiên buổi chiều tối được gợi lên đẹp nhưng đượm buồn. Thể hiện lòng yêu thiên nhiên và phong thái ung dung, tự tại trong mọi hoàn cảnh.

b. Bức tranh cuộc sống ở vùng sơn cước.
- Hình ảnh: Cô em xóm núi xay ngô tối: trẻ trung, khỏe khoắn và đầy sức sống bên lò than. Cuộc sống đời thường đem lại cho người tù hơi ấm, niềm vui.
- Biện pháp điệp vòng ⭢ vòng quay của công việc. Câu thơ không nói đến cái tối mà vẫn gợi được tối.
- Bút pháp hiệnđại: Tả thực về cô thôn nữ cùng với sự vận động của tự nhiên cũng là sự vận động của tư tưởng, hình tượng thơ HCM: Chiều chuyển dần sang tối nhưng bức tranh thơ lại mở ra bằng ánh sáng rực hồng.
- Nghệ thuật sử dụng nhãn tự “hồng” làm ta có cảm giác cái nóng ấm bao trùm bài thơ, câu thơ rực lên sắc màu tha thiết tin yêu cuộc sống.
“Với một chữ hồng, Bác đã làm sáng rực lên toàn bộ bài thơ,
đã làm mất đi sự mệt mỏi, sự uể oải, sự nặng nề đã diễn tả trong ba
câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau khi xay xong
ngô tối…Với một chữ hồng đó, có ai còn cảm giác nặng nề,
mệt mỏi, nhọc nhằn nữa đâu…Đó là màu đỏ của tình cảm Bác”
( Hoàng Trung Thông)
- Cùng với sự vận động của thời gian là sự vận động của mạch thơ, tư tưởng người làm thơ: từ tối đến sáng, từ tàn lụi đến sinh sôi, từ buồn sang vui, từ lạnh lẽo cô đơn sang ấm nóng tình người.
->Vẻ đẹp tâm hồn: Quên đi cảnh ngộ bản thân để cảm nhận cuộc sống và đồng cảm với niềm hạnh phúc bình dị của người lao động, tinh thần lạc quan bởi luôn hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai của người tù CM
2. Nghệ thuật:
- Từ ngữ cô đọng, hàm súc.
- Thủ pháp đối lập, điệp liên hoàn,..
*Vẻ đẹp cổ điển của bài thơ:
- Sử dụng thi đề quen thuộc: “Chiều tối”
-Thể thơ tứ tuyệt hàm súc.
Hình ảnh đậm tính ước lệ, tượng trưng.
Bút pháp gợi tả chấm phá, cốt ghi lấy linh hồn của tạo vật.
Tư thế của nhân vật trữ tình nhàn tản, ung dung…
*Vẻ đẹp hiện đại của bài thơ:
-Miêu tả con người là trung tâm của bức tranh.
-Mạch thơ vận động hướng về sự sống và ánh sáng.
-Tinh thần lạc quan cách mạng của nhân vật trữ tình...

III. T?NG K?T
1. Nghệ thuật: kết hợp hài hòa bút pháp cổ điển và hiện đại
2.Ý nghĩa văn bản:
Vẻ đẹp tâm hồn và nhân cách nghệ sĩ- chiến sĩ Hồ Chí Minh: yêu thiên nhiên, yêu con người, yêu cuộc sống; kiên cường vượt lên hoàn cảnh, luôn ung dung, tự tại lạc quan trong mọi cảnh ngộ đời sống.
IV. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP
1/ Nêu thể thơ của bài thơ ?
2/ Xác định phép điệp ở hai câu thơ 3 và 4 phần phiên âm. Nêu hiệu quả nghệ thuật của phép điệp đó.
3/ Trong hai câu thơ cuối, những hình ảnh nào đã làm cho tâm trạng tác giả thay đổi ? Nêu ý nghĩa của những hình ảnh đó.
TRẢ LỜI
1/ Thể của bài thơ: thất ngôn tứ tuyệt Đường luật.
2/ Phép điệp ở hai câu thơ 3 và 4 phần phiên âm : ma bao túc-bao túc ma. Đó là phép điệp ngữ bắt cầu vắt dòng.
Hiệu quả nghệ thuật của phép điệp đó :
-Diễn tả vòng quay cối xay ngô của sơn thôn thiếu nữ, một động tác lao động nặng nhọc, đều đều, thể hiện sự kiên nhẫn, cần cù của người lao động ;
- Sự thu nhỏ không gian từ bầu trời cao rộng thu vào cảnh bếp lửa hồng ;
- Sự chuyển vận của thời gian tự nhiên từ chiều sang tối qua sự chuyển vận của những vòng quay cối xay ngô ;
-Mang lại chút hơi ấm của cuộc sống con người cho người tù cả ngày vất vả.
3/ Trong hai câu thơ cuối, những hình ảnh đã làm cho tâm trạng tác giả thay đổi : hình ảnh con người và ánh sáng.
Ý nghĩa của những hình ảnh đó :
- Con người: đó là người con gái xay ngô chuẩn bị cho bữa ăn chiều. Cô là hình ảnh trung tâm trong bức tranh chiều tối. Dáng dấp của cô, động tác của cô mang đến một màu sắc khoẻ khoắn cho bức tranh thơ.
- Hình ảnh : đó là lò than rực hồng. Đây là hình ảnh kết thúc bài thơ đã làm toả sáng cả không gian, làm ấm nóng tâm trạng nhà thơ, không còn cảm giác mệt mỏi, buồn bã, thay vào đó là một niềm vui với sự sống.
V. HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG
Có ý kiến cho rằng cảnh thiên nhiên trong 2 câu thơ đầu vừa tương phản, vừa tương đồng với nhân vật trữ tình. Ý kiến của em như thế nào?
TRẢ LỜI
+ chim mỏi cũng giống với hình ảnh người tù, đầy mỏi mệt trong một chặng đường xa khi chiều buông xuống. Chòm mây cô đơn là hình ảnh người tù không có ai bên cạnh, không có người đồng điệu với nhịp điệu tâm hồn.
+ Có được một chốn nghỉ ngơi, biết nơi mình sẽ đến, dù mệt mỏi nhưng chắc chắn sẽ đến nơi. Chòm mây cô độc nhưng chòm mây được tự do, được ung dung tự tại        
Dặn dò
1. Sưu tầm 1 số bài thơ có hình ảnh cánh chim và chòm mây trong thơ ca trung đại .
2. Học thuộc bài thơ «Chiều tối»
3. Soạn bài «Từ ấy»-Tố Hữu