NGOÀI XA
CHIẾC THUYỀN
Nguyễn Minh Châu
I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
- Sự nghiệp sáng tác:
+ Trước 1975 cảm hứng sử thi lãng mạn, viết về đề tài chủ nghĩa anh hùng trong chiến đấu. Tác phẩm chính: Cửa sông, Những vùng trời khác nhau, Dấu chân người lính...
+ Sau 1975: Chuyển sang cảm hứng thế sự với những vấn đề đạo đức và triết lí nhân sinh. Tác phẩm: Bức tranh, Bến quê, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành...
- Ông gia nhập quân đội năm 1950, là nhà văn trưởng thành trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mĩ.
- Được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2000.
- Nguyễn Minh Châu (1930 - 1989); quê ở Quỳnh Lưu, Nghệ An; xuất thân trong gia đình nông dân nghèo.
I. TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm
- Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa được hoàn thành vào tháng 8 năm 1983, in trong tập Bến quê (1985).
- Năm 1987, khi NXB Văn học làm một tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Minh Châu viết sau năm 1975 thì “Chiếc thuyền ngoài xa” được chọn làm tên chung cho tuyển tập ấy.
Theo yêu cầu của trưởng phòng, nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng đến một vùng ven biển miền Trung để chụp một tấm ảnh cho cuốn lịch năm sau. Sau nhiều ngày “phục kích”, người nghệ sĩ đã phát hiện và chụp được “một cảnh đắt trời cho”, đó là cảnh một chiếc thuyền ngoài xa đang ẩn hiện trong biển sớm mờ sương. Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, anh đã kinh ngạc khi chứng kiến cảnh một gã chồng vũ phu đánh đập người vợ hết sức dã man, đứa con vì muốn bảo vệ mẹ nên đã đánh lại cha. Những ngày sau, cảnh tượng đó lại tiếp diễn và lần này, người nghệ sĩ đã ra tay can thiệp. Theo lời mời của chánh án Đẩu, người đàn bà hàng chài đã đến toà án huyện. Tại đây, người phụ nữ đã từ chối sự giúp đỡ của Đẩu và Phùng, nhất quyết không bỏ lão chồng vũ phu. Chị đã kể câu chuyện về cuộc đời mình và coi đó như lí do giải thích cho sự từ chối trên. Rời vùng biển với khá nhiều ảnh, người nghệ sĩ đã có một tấm được chọn vào bộ lịch về “thuyền và biển” năm ấy. Tuy nhiên, mỗi lần nhìn tấm ảnh, anh đều thấy hiện lên cái màu hồng hồng của ánh sương mai và nếu nhìn lâu hơn, anh thấy hình ảnh người đàn bà nghèo khổ, lam lũ bước ra từ bức ảnh.
b) Tóm tắt
a) Xuất xứ
I. TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm
- Chiếc thuyền ngoài xa là tác phẩm tiêu biểu cho hướng tiếp cận đời sống từ góc độ đời tư, thế sự của Nguyễn Minh Châu.
- Đây cũng là tác phẩm đánh dấu sự thành công trong quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu.
- Truyện thể hiện quá trình nhận thức của người nghệ sĩ về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời. Đồng thời đưa ra quan điểm không thể nhìn đời và nhìn người một cách đơn giản một chiều, cần phải có cái nhìn đa diện, nhiều chiều.
- Chủ nghĩa nhân đạo trong nghệ thuật không thể xa lạ với số phận cụ thể của con người. Người nghệ sĩ phải chú ý đến cự li nhìn ngắm cuộc đời.
c) Vị trí
d) Chủ đề
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
1. Hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh
a) Phát hiện thứ nhất: Bức tranh thiên nhiên tuyệt mĩ
+ Chiếc thuyền lưới vó trong buổi sáng mờ sương đang chèo thẳng vào bờ là một cảnh “đắt” trời cho:
+ “Mũi thuyền in một nét mơ hồ lòe nhòe vào vào bầu sương mù trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào.
+ “Vài bóng người lớn và trẻ con ngồi im phăng phắc như tượng trên chiếc mui khum khum”.
+ “Toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hoà và đẹp”, “một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích” như một bức tranh mực tàu của một danh họa thời cổ.
+ Bối rối
+ Xúc động mãnh liệt “trong trái tim như có cái gì bóp thắt vào”.
+ Phát hiện ra “bản thân cái đẹp chính là đạo đức”.
+ Thanh lọc tâm hồn “…khám phá thấy cái chân lí của sự toàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn”.
+ Thăng hoa cùng nghệ thuật và cái đẹp : “Hạnh phúc tràn ngập tâm hồn”.
- Chiếc thuyền ngoài xa: Vẻ đẹp thơ mộng, toàn bích của thiên nhiên vùng biển, có tác dụng giúp người nghệ sĩ thanh lọc tâm hồn và khám phá ra chân lí của sự toàn thiện: chân - thiện - mĩ.
- Biểu tượng của nghệ thuật (ẩn dụ cho khoảng cách giữa nghệ thuật với cuộc sống).
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
1. Hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh
b) Phát hiện thứ hai: Bức tranh cuộc sống đầy bất ngờ và nghịch lí
Cao lớn, xấu xí, thô kệch, lưng áo bạc phếch rách rưới.
Lưng rộng, tóc tổ quạ, chân chữ bát, lông mày cháy nắng.
Độc dữ.
Mệt mỏi, tái ngắt vì thiếu ngủ.
Nhẫn nhục, cam chịu bị đánh dã man nhưng không kêu, không chống trả, không chạy trốn.
- Rút thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà, nguyền rủa bằng cái giọng đau đớn.
- Dang thẳng cánh cho thằng bé Phác hai cái tát.
- Chạy như một viên đạn trên đường lao tới đích - Giằng chiếc thắt lưng, dướn thẳng người vùn chiếc khóa sắt quật vào giữa khuân ngực trần của người đàn ông .
- Lặng lẽ đưa tay sờ lên mặt mẹ.
- Kinh ngạc, trong máy phút đầu … đứng há mồm ra nhìn ➝ không thể ngờ rằng đằng sau cái vẻ đẹp diệu kỳ của tạo hóa lại là bi kịch của cuộc đời, là cái ác, cái xấu.
- Vứt chiếc máy ảnh chạy nhào tới … vũ phu
- Ngơ ngác nhìn ra một quãng bờ phá … ở đó chỉ còn bãi cát mênh mông và hoang sơ, chiếc thuyền đã biến đâu mất.
THÔNG ĐIỆP
- Cuộc đời không đơn giản, xuôi chiều, không phải bao giờ cũng đẹp, cũng là
nghệ thuật, mà chứa đựng nhiều nghịch lí, mâu thuẫn giữa cái đẹp - xấu, thiện - ác.
- Người nghệ sĩ phải tìm hiểu cuộc đời trong mối quan hệ đa diện, nhiều chiều.
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
2. Câu chuyện người đàn bà hàng chài ở toà án huyện
- Làm nghề chài lưới, lênh đênh kiếm sống trên biển.
- Gia đình đông con nghèo khổ, khó khăn: đẻ nhiều, thuyền chật “những ngày biển động hàng tháng,
vợ chồng con cái toàn ăn cây xương rồng luộc chấm muối...”.
- Thường xuyên bị chồng hành hạ, đánh đập: “ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng”.
- Chị nhẫn nhục cam chịu mọi đau đớn khi bị chồng đánh: không kêu, không chống trả, không trốn chạy.
a) Lai lịch, ngoại hình và hoàn cảnh sống của người đàn bà hàng chài
* Lai lịch và ngoại hình:
- Không được gọi là người đàn bà, chị ta, mụ, tuổi ngoài bốn mươi.
- Sinh ra trong gia đình khá giả nhưng ngoại hình xấu: thô kệch, rỗ mặt, khuôn mặt mệt mỏi, áo quần bạc phếch, rách rưới, công việc nặng nhọc phải thức trắng đêm kéo lưới.
➝ Một người phụ nữ xấu xí, cuộc đời nghèo khổ, vất vả, nhọc nhằn, lam lũ…
* Hoàn cảnh sống
➝ Thiếu thốn về vật chất, đau đớn về thể xác, đau khổ nhục nhã về tinh thần.
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
2. Câu chuyện người đàn bà hàng chài ở toà án huyện
+ Lúc sau: Thay đổi cách xưng hô: chị - các chú khẩn thiết chia sẻ, giãi bày (Nguyên nhân không chịu bỏ chồng).
* Lí do người đàn bà có mặt ở toà:
- Người đàn bà hàng chài xuất hiện ở toà án huyện theo lời mời của của chánh án Đẩu - người có ý định khuyên bảo, thậm chí đề nghị chị bỏ lão chồng vũ phu.
- Thái độ hành động của người đàn bà khi có mặt tại toà án:
+ Lúc đầu: Sợ sệt, lúng túng, rón rén ngồi vào mép ghê, cố thu người lại, xưng con - quý toà, từ chối lời đề nghị và sự giúp đỡ của chánh án Đẩu: Van nài toà “Quý toà bắt tội con cũng được, phạt tù con cũng được, đừng bắt con bỏ nó” ➝ Không chịu li hôn.
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
2. Câu chuyện người đàn bà hàng chài ở toà án huyện
* Khi kể về chồng
➝ Người vợ có tấm lòng bao dung, vị tha, thấu hiểu và cảm thông với chồng, biết chắt chiu niềm vui, nâng niu hạnh phúc.
- Hiểu nỗi khổ của người chồng trong cuộc sống
+ Nghèo khổ, túng quẫn vì trốn lính, không uống rượu➝ Thấy khổ➝ Đánh vợ (vũ phu).
+ Đám đàn bà ở thuyền chúng tôi cần phải có người đàn ông cheo chống khi phong ba ,để cùng làn ăn nuôi nấng đặng một sắp con.
+ Trên chiếc thuyền cũng có lúc vợ chồng con cái chúng tôi sống hoà thuận, vui vẻ.
Nạn nhân của hoàn cảnh đáng được cảm thông và chia sẻ
- Tin vào bản chất vốn hiền lành của chồng: Vốn là anh một con trai cục tính nhưng hiền lành lắm, không bao giờ đánh đập vợ.
- Nhận lỗi về mình: thuyền chật lại đẻ nhiểu: Giá tôi đẻ ít đi hoặc chúng tôi sắm được một chiếc thuyền rộng hơn. Lỗi chính là đám đàn bà ở thuyền chúng tôi đẻ nhiều quá mà thuyện lại chật.
Người đàn bà hàng chài
Người đàn ông
b) Vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
2. Câu chuyện người đàn bà hàng chài ở toà án huyện
* Khi kể về bản thân với cương vị là một người mẹ
- Nhẫn nhục, tự nguyện, chịu đựng đau đớn để bảo vệ con khỏi những tổn thương tinh thần.
+ “Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình như ở trên đất được”.
+ “Con cái lớn lên, tôi mới xin với lão ... đưa tôi lên bờ mà đánh”.
- Người mẹ thương con vô hạn, giàu đức hi sinh.
- Cam chịu, nhẫn nhục, tự nguyện hi sinh hạnh phúc bản thân vì con.
-Nhận thức trách nhiệm của người mẹ nên coi cái khổ phải gánh là lẽ đương nhiên.
+ “Ông trời sinh ra đàn bà là đẻ con, rồi nuôi con cho đến khi khôn lớn cho nên phải gánh lấy cái khổ”.
- Hạnh phúc khi ngồi nhìn đàn con chúng nó được ăn no ➝ hạnh phúc nhỏ nhoi tội nghiệp nhưng cao cả.
Người đàn bà hàng chài
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
2. Câu chuyện người đàn bà hàng chài ở toà án huyện
* Khi nói với Đẩu và Phùng
➝ Người phụ nữ thâm trầm, sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời.
Giúp Đẩu và Phùng thấu hiểu về lẽ đời mà họ chưa bao giờ nghĩ tới đó là cuộc sống bế tắc quẩn quanh của người dân chài lưới.
+ “Lòng các chú tốt nhưng các chú đâu có phải là người làm ăn... cho nên các chú đâu có hiểu được cái việc của các người làm ăn lam lũ, khó nhọc”.
+ “Đám đàn bà ở thuyền chúng tôi cần phải có người đàn ông để chéo chống khi phong ba, để cùng làm ăn nuôi nấng đặng một sắp con nhà nào cũng trên dưới chục đứa”.
Người đàn bà hàng chài
Thay đổi cách xưng hô và chia sẻ về cuộc đời khi nhận ra lòng tốt của Đẩu và Phùng
Dễ dàng nhận ra sự ngây thơ, đơn giản trong cách nhìn nhận về con người và cuộc sồng của Đẩu, Phùng
THÔNG ĐIỆP
- Đừng nhìn cuộc đời, con người một cách đơn giản, phiến diện; phải đánh gia sự vật hiện tượng trong mối quan hệ đa diện, nhiều chiều.
- Cái xấu, cái ác tồn tại trong cuộc đời con người như một lẽ bất khả kháng cần tìm ra cuội nguồn phát sinh để loại bỏ nó đem lại bình yên cho cuộc sống con người.
- Để giải phóng con người khỏi đói nghèo tăm tối, khổ đau cần phải có giải pháp thiết thực mang tính toàn xã hội chứ không phải bằng thiện chí, lí thuyết sách vở xa rời thực tế.
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
3. Các nhân vật trong truyện
➝ Tình trạng đói nghèo, đời sống bấp bênh kéo dài gây ra tâm trạng bế tắc u uất biến người chồng thành kẻ vũ phu thô bạo.
a) Người đàn ông
* Ngoại hình:
- Lưng rộng và cong như chiếc thuyền.
- Mái tóc tổ quạ, lông mày cháy nắng, hai con mắt độc dữ.
- Chân đi chữ bát, bước tưng bước chắc chắn.
➝ Cuộc sống đói nghèo lam lũ in hằn dấu vết lên dáng vẻ khắc khổ của người đàn ông.
* Hành động:
- Đưa vợ lên bãi cát để hành hạ.
- Dùng dây thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà.
- Răng nghiến ken két, nguyền rủa bằng giọng “đau đớn rên rỉ”.
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
3. Các nhân vật trong truyện
a) Người đàn ông
Người đàn bà hàng chài
Đẩu
Phùng
Thằng Phác
Người đàn ông
- Người chồng vũ phu độc ác.
- Thủ phạm gây ra đau khổ.
Nạn nhân của hoàn cảnh.
Phải lên án, đấu tranh
Đáng cảm thông, chia sẻ
* Cách nhìn nhận về người đàn ông của các nhân vật:
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
3. Các nhân vật trong truyện
b) Chánh án Đẩu
Qua câu chuyện của người đàn bà Đẩu vỡ ra những nghịch lí của đời sống và cách nhìn con người và cuộc sống
- Cuộc đời người đàn bà làng chài không hề giản đơn:
+ Trong hoàn cảnh cuộc sống ấy, cách hành xử của người đàn bà là không thể khác.
+ Giải pháp “bỏ chồng” mà Đẩu áp dụng là không khả thi.
- Lòng tốt và công lý phải được đặt đúng hoàn cảnh, đúng đối tượng chứ không thể áp dụng với mọi đối tượng.
- Để cứu giúp những mảnh đời đau khổ, tăm tối, man rợ cần phải có những giải pháp thiết thực chứ không phải chỉ là thiện chí hay kiến thức sách vở.
- Người đại diện cho công lí.
- Là người có lòng tốt, có thiện chí sẵn sàng bảo vệ công lí nhưng xa rời thực tế.
- Nhìn đời còn phiến diện, đơn giản chưa đi sâu vào cuộc sông của nhân dân để nhận ra những góc khuất lấp ẩn đằng sau mỗi cảnh đời, mỗi con người.
Nhân vật Đẩu
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
3. Các nhân vật trong truyện
c) Nghệ sĩ Phùng
Phùng - một tâm hồn nghệ sĩ say mê cái đẹp, tinh tế và rất nhạy cả trước vẻ đẹp của thiên nhiên.
Kiên trì “phục kích” tìm kiếm cái đẹp - sau gần một tuần tìm kiếm, phục kích… Bắt gặp cảnh đẹp.
Trước cảnh đắt trời cho:
+ Lúng túng ngạc nghiên “bối rối”.
+ Xúc động mãnh liệt “trong tim như có cái gì bóp thắt vào”.
+ Thăng hoa cùng nghệ thuật và cái đẹp “hạnh phúc ngập tràn tâm hồn”.
- Tâm hồn được thanh lọc “khoảng khắc trong ngần của tâm hồn”.
- Khám phá thấy cái chân lí của sự toàn thiện “bản thân cái đẹp chính là đạo đức”.
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
3. Các nhân vật trong truyện
c) Nghệ sĩ Phùng
Phùng - tâm hồn luôn trăn trở về số phận con người anh yêu công lí lẽ phải, không làm ngơ trước cái xấu, cái ác.
Ở bở biển, không làm ngơ trước cái ác anh đã “vứt chiếc máy ảnh chạy nhào tới…”, “xông ra buộc lão đàn ông chấm dứt hành động độc ác”.
- Ở tòa án huyện:
+ Lúc đầu bất bình với sự cam chịu nhẫn nhục của người đàn bà “gian phong ngủ … trở nên ngột ngạt quá”.
+ Khi lắng nghe câu chuyện cuộc đời của người đàn bà Phùng thấy xót xa, ái ngại, cảm thông “cả đời chị có lúc nào thật vui không”.
- Đứng trước trận bão biển, Phùng đã thấu hiểu nỗi vất vả của người dân làng chài khi phải chống chọi với cơn cuồng nộ của thiên nhiên: “trời đã bắt đầu nổi sóng”, “những đám mây đen xếp ngổn ngang trên mặt biển đen ngòm”, “con thuyền đang chống chọi với sóng giữa phá”.
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
3. Các nhân vật trong truyện
c) Nghệ sĩ Phùng
Người nghệ sĩ có nhận thức sâu sắc gì về chính mình, người đàn bà, về nghệ thuật và cuộc đời.
Chính mình: Nhạy cảm trước cái đẹp, căm ghét áp bức, đấu tranh cho công bằng. Đã đơn giản khi nhìn về cuộc đời, con người.
Người đàn bà: Vẻ ngoài xấu xí, cam chịu nhưng là một người phụ nữ có tấm lòng nhân hậu vị tha yêu thương con vô hạn, sâu sắc thấu hiểu lẽ đời.
Nghệ thuật và cuộc đời: Nghệ thuật không chấp nhận sự giả dối. Nghệ thuật phải gắn bó với cuộc đời trong cái chân - thiện - mĩ.
THÔNG ĐIỆP
- Cuộc sống rất phức tạp và nhiều lúc vì cuộc sống mưu sinh con người ta phải chịu đựng nhau, hành hạ nhau mà không bỏ được nhau.
- Người nghệ sĩ chân chính trước hết phải là người biết yêu, ghét vui buồn trước cuộc đời. Nghệ thuật chân chính phải gắn với cuộc đời và luôn luôn vì cuộc đời.
II. ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN
4. Bức ảnh được chọn trong bộ lịch năm ấy
Nhân vật
Phùng
Ảnh đen trắng
Màu hồng hồng của ánh sương mai
Người đàn bà vùng biển
Nghệ thuật
Cuộc đời

- Nghệ thuật chân chính không thể tách rời cuộc sống phải luôn luôn gắn với cuộc đời và vì cuộc đời.
- Người nghệ sĩ phải trung thực, dũng cảm nhìn thẳng vào hiện thực.
III. TỔNG KẾT
- “Chiếc thuyền ngoài xa” thể hiện những chiêm nghiệm sâu sắc của nhà văn về nghệ thuật và cuộc đời: Nghệ thuật chân chính phải luôn gắn bó với cuộc đời và vì cuộc đời.
1. Nghệ thuật
- Xây dựng tình huống truyện: Độc đáo, hấp dẫn, mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống.
- Nghệ thuật kể chuyện: sinh động
+ Người kể chuyện: là nhân vật Phùng ➝ tạo ra điểm nhìn trần thuật sắc sảo, có khả năng khám phá đời sống; lời kể khách quan, chân thực, thuyết phục.
+ Ngôn ngữ nhân vật: phù hợp với đặc điểm tính cách của từng người.
+ Giọng điệu trần thuật đa dạng: lão đàn ông: thô bỉ, tàn nhẫn, tục tằn, hung bạo. Những lời của người đàn bà: dịu dàng, xót xa khi nói với con, đơn đau và thấu trải lẽ đời khi nói về mình. Lời của Đẩu: giọng điệu của người tốt bụng, nhiệt thành.
➝ Góp phần khắc sâu thêm chủ đề - tư tưởng của truyện.
2. Nội dung
THE END