Chơi chữ
Thế nào là chơi chữ ?
Các lối chơi chữ
Luyện tập

BỐ CỤC
I.
II.
III.
I.
Thế nào là chơi chữ
Ngữ liệu: Sgk/163



Bà già đi chợ Cầu Đông,
Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng?
Thầy bói xem quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi nhưng răng không còn.
1. Em có nhận xét gì về nghĩa của các từ lợi trong bài ca dao trên?
2. Việc sử dụng từ lợi ở cuối bài ca dao là dựa vào hiện tượng gì của từ ngữ ? Tác dụng ?



- Lợi (2), (3) : Danh từ
Ích lợi, lợi lộc
Lợi (nướu) răng
- L?i (1): Tính t?
Tạo sắc thái dí dỏm, hài hước...làm cho bài ca dao thêm hấp dẫn, thú vị.
Ghi nhớ 1
- Khái niệm: Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước,...
- Tác dụng: Làm cho câu văn hấp dẫn và thú vị
Truyện cười: Tổ tiên người Nhật


-Mi đi ga chi?
- Tau đi ga ni. Mi đi ga mô?
- Tau đi ga tê.
- Ga tê ga chi? - Ga Lăng Cô tề.
- Răng đông như ri?
-Ri mà đông chi!
- Mi ra ga mô?
- Ra ga Nam Ô.
- Khi mô mi đi?
- Chừ chứ khi mô.
- Mi lo đi đi.
- Ừ, tau đi nghe mi!

Nhận ra cách phát âm ngôn ngữ của người dân địa phương ở đây không khác gì tiếng Nhật ngày nay, nhà nghiên cứu người Nhật đã mừng rỡ reo lên:
- A! Đây chính là tổ tiên của người Nhật!
II.
Các lối chơi chữ
Hoàn thiện phiếu bài tập sau
Ranh (Tướng)
Ranh con
Danh (Tu?ng)
Giỏi, nổi tiếng
Dùng lối nói trại âm (gần âm)
 Mỉa mai, giễu cợt tên chỉ huy quân sự Pháp
Lặp liên tiếp phụ âm “M”
D�ng c�ch di?p �m
Cá đối
Cối đá
Mèo cái
Mái kèo
Dùng lối nói lái
Sầu riêng
Vui chung
><
Dùng từ trái nghĩa
Ghi nhớ 2
CÁC LỐI CHƠI CHỮ
Dùng lối
nói trại âm
(gần âm)
Dùng từ
đồng âm
Dùng
cách
điệp âm
Dùng lối
nói lái
Dùng từ ngữ
đồng nghĩa,
trái nghĩa,
gần nghĩa
Câu hỏi
Theo em vì sao hiện tượng chơi chữ lại phổ biến trong tiếng Việt ?
Tiềm năng về âm thanh, chữ viết của tiếng Việt phong phú, đa dạng.
Tiếng Việt rất phong phú về số lượng từ tham gia vào các hiện tượng từ vựng – ngữ nghĩa (từ đồng nghĩa, từ trái nghĩa, từ đồng âm) và hiện tượng từ đa nghĩa.
Người Việt có óc sáng tạo, thông minh, dí dỏm, hài hước.
Lưu ý
Chơi chữ được sử dụng trong
Cuộc sống hằng ngày
Văn học
Thơ văn
trào phúng
Câu đối
Câu đố
…..
Chơi chữ trong câu đối:
Chiều ba mươi, nợ hỏi tít mù, co cẳng đạp thằng bần ra cửa
Sáng mồng một, rượu say túy lúy, giơ tay bồng ông Phúc vào nhà.
(Nguyễn Khuyến)
Chơi chữ trong thơ trào phúng: Sư hổ mang – Hồ Xuân Hương
Chẳng phải Ngô, chẳng phải ta
Đầu thì trọc lốc, áo không tà .
Oản dân trước mặt dăm ba phẩm,
Vãi núp sau lưng sáu bảy bà.
Khi cành, khi tiu, khi chũm chọe,
Giọng hì, giọng hỷ, giọng hi ha.
Tu lâu có lẽ lên sư cụ
Ngất nghểu tòa sen nọ đó mà.


1
2
3
4
5

Lối chơi chữ nào được sử dụng trong ví dụ sau?
Có cá đâu mà anh ngồi câu đó
Biết có không mà công khó anh ơi ?

Lối chơi chữ nào được sử dụng trong ví dụ sau:
Đi tu phật bắt ăn chay
Thịt chó thì được thịt cầy thì không ?
Lối chơi chữ được sử dụngtrong câu thơ sau:
Chữ tài liền với chữ tai một vần
(Nguyễn Du)
Lối chơi chữ được sử dụng trong câu sau:
Cô Cẩm cầm cái chổi chọc chú chuột chù chết cứng....
Lối chơi chữ được sử dụng trong câu thơ sau:
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia…
TRÒ CHƠI Ô CHỮ


4, Khóc Tổng Cóc
Chàng Cóc ơi ! Chàng Cóc ơi !
Thiếp bén duyên chàng có thế thôi !
Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé,
Ngàn vàng khôn chuộc thói bôi vôi !
(Hồ Xuân Hương)


(Nói lái, câu đố)

(Nói lái, cách nói vui trong đời thường)
Bài tập nhanh: Chỉ ra các lối chơi chữ và phạm vi chơi chữ trong các ngữ liệu sau:
(Dùng cách điệp âm, câu đối)

2, Vấn đề đầu tiên là tiền đâu ?
1, Thật thà thẳng thắn thì thua thiệt
Lươn lẹo lọc lừa lại lên lương


3, Trên trời rớt xuống mau co (là cái gì ?)
(Dùng từ gần nghĩa, thơ)


III.
Luyện tập
Bài 1 (SGK): Bài thơ dưới đây và cho biết tác giả đã dùng những từ ngữ nào để chơi chữ
Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà,
Rắn đầu biếng học chẳng ai tha.
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,
Nay thét mai gầm rát cổ cha.
Ráo mép chỉ quen tuồng nói dối,
Lằn lưng cam chịu dấu roi tra.
Từ nay Trâu Lỗ chăm nghề học,
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.
(Lê Quý Đôn)
Dùng các đơn vị đồng âm, gần nghĩa
 Chỉ loài rắn
Câu 2: Mỗi câu sau đây có những tiếng nào chỉ sự vật gần gũi nhau? Cách nói này có phải là chơi chữ không?

Trời mưa đất thịt trơn như mỡ,dò đến hàng nem chả muốn ăn.
Bà đồ nứa, đi võng đòn tre, đến khóm trúc, thở dài hi hóp.
Bài tập 4 (sgk) Năm 1946, bà Hằng Phương biếu Bác Hồ một gói cam, Bác Hồ đã làm một bài thơ tỏ lòng cảm ơn như sau:

Cảm ơn bà biếu gói cam,
Nhận thì không đúng, từ làm sao đây ?
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,
Phải chăng khổ tận đến ngày cam lai ?
Trong bài thơ này, Bác Hồ đã dùng lối chơi chữ như thế nào ?
Lối chơi chữ trong bài thơ của Bác:
Cam (gói cam): DT chỉ một loại quả.
Cam (cam lai): TT chỉ sựu vui vẻ, hạnh phúc tốt đẹp.
-> từ đồng âm
* Một số ví dụ chơi chữ khác
* Trời mưa trời gió,vác đó ra đơm
Chạy vô ăn cơm, chạy ra mất đó
Kể từ ngày ai lấy đó, đó ơi,
Răng đó không phân qua nói lại đôi lời cho đây hay?
( Dùng từ đồng âm,ca dao)
* Cụ ngồi thong thả buông cần trúc
Hồ nước mênh mông rực ánh hồng
Muôn dặm đài sen hương tỏa ngát
Tuổi già vui thú với non sông
(Dùng lối xếp chữ,thơ khuyết danh)
Có con mà chẳng có cha
Có lưỡi, không miệng, đó là vật chi?
 Con dao (Lối chơi chữ trái nghĩa)
Khi đi cưa ngọn, khi về cũng cưa ngọn (Là con gì?)
 Cưa ngọn - con ngựa (lối chơi chữ nói lái)
Trùng trục như con bò thui
Chín mắt, chín mũi, chín đuôi, chín đầu
(Là con gì?)
 Con bò thui (lối chơi chữ nói lái)
Tạm biệt các em