NGỮ VĂN 9

_Tiết 19+20: _

_SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TỪ VỰNG_
I. SỰ BIẾN ĐỔI VÀ PHÁT TRIỂN NGHĨA CỦA TỪ NGỮ

1. Khảo sát ngữ liệu (SGK- 55,56)
VÀO NHÀ NGỤC QUẢNG ĐÔNG CẢM TÁC
Vẫn là hào kiệt, vẫn phong lưu,

Chạy mỏi chân thì hãy ở tù.

Đã khách không nhà trong bốn biển,

Lại người có tội giữa năm châu.

Bủa tay ôm chặt bồ kinh tế,

Mở miệng cười tan cuộc oán thù.

Thân ấy vẫn còn, còn sự nghiệp,

Bao nhiêu nguy hiểm sợ gì đâu.

_Phan Bội Châu_

(Ngữ văn 8 - Tập1)
Trong bài thơ Vào nhà ngục Quảng Đông cảm tác của Phan Bội Châu có câu: Bủa tay ôm chặt bồ kinh tế. Cho biết từ Kinh tế trong bài thơ này có nghĩa gì? Ngày nay chúng ta có thể hiểu từ này theo nghĩa Phan Bội Châu đã dùng hay không? Qua đó em rút ra nhận xét gì về nghĩa của từ?

- Từ "kinh tế" trong câu "Bủa tay ôm chặt bồ kinh tế" là cách nói rút gọn từ kinh bang tế thế, có nghĩa là trị nước cứu đời.

- Nghĩa từ "kinh tế" hiện nay chỉ toàn bộ hoạt động của con người trong lao động sản xuất, phát triển và sử dụng sản phẩm, của cải vật chất.

- Qua đó ta rút ra nhận xét: từ đồng âm khác nghĩa. Xã hội phát triển, tự vựng cũng không ngừng phát triển
*SỰ BIẾN ĐỔI VÀ PHÁT TRIỂN NGHĨA CỦA TỪ NGỮ *Khảo sát ngữ liệu (SGK – 55+56)

*VD1:

- kinh tế ( PBC): trị nước cứu đời

- kinh tế ( ngày nay): lĩnh vực mua bán, sản xuất… *Xã hội phát triển nên từ vựng cũng phát triển theo.
VD a: - Gần xa nô nức yến anh,

Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân(1).

Dập dìu tài tử giai nhân,

Ngựa xe như nước áo quần như nêm.

- Ngày xuân(2) em hãy còn dài,

Xót tình máu mủ thay lời nước non.

VD b: - Được lời như cởi tấm lòng,

Gởi kim thoa với khăn hồng trao tay(1).

- Cũng nhà hành viện xưa nay,

Cũng phường bán thịt cũng tay(2) buôn người.

*SỰ BIẾN ĐỔI VÀ PHÁT TRIỂN NGHĨA CỦA TỪ NGỮ *Khảo sát ngữ liệu (SGK – 55+56)
VD a: - Gần xa nô nức yến anh,

Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân(1).

Dập dìu tài tử giai nhân,

Ngựa xe như nước áo quần như nêm.

- Ngày xuân(2) em hãy còn dài,

Xót tình máu mủ thay lời nước non.

Cho biết nghĩa từ xuân trong các câu trên và cho biết nghĩa nào là nghĩa gốc, nghĩa nào là nghĩa chuyển. Trong trường hợp có nghĩa chuyển thì nghĩa chuyển đó được hình thành theo phương thức chuyển nghĩa nào?
VD a: - Gần xa nô nức yến anh,

Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân(1).

Dập dìu tài tử giai nhân,

Ngựa xe như nước áo quần như nêm.

- Ngày xuân(2) em hãy còn dài,

Xót tình máu mủ thay lời nước non.

- Xuân:

+ Nghĩa gốc: mùa chuyển tiếp từ đông sang xuân, thời tiết ấm dần, mùa mở đầu của năm mới.

+ Nghĩa chuyển: chỉ tuổi trẻ, thời trẻ. Chuyển theo phương thức: Ẩn dụ
VD b: - Được lời như cởi tấm lòng,

Gởi kim thoa với khăn hồng trao tay(1).

- Cũng nhà hành viện xưa nay,

Cũng phường bán thịt cũng tay(2) buôn người.

Cho biết nghĩa từ tay trong các câu trên và cho biết nghĩa nào là nghĩa gốc, nghĩa nào là nghĩa chuyển. Trong trường hợp có nghĩa chuyển thì nghĩa chuyển đó được hình thành theo phương thức chuyển nghĩa nào?
VD b: - Được lời như cởi tấm lòng,

Gởi kim thoa với khăn hồng trao tay(1).

- Cũng nhà hành viện xưa nay,

Cũng phường bán thịt cũng tay(2) buôn người.

Tay:

+ Nghĩa gốc: bộ phận nằm trên cơ thể con người, từ vai đến các ngón, dùng để cầm, nắm

+ Nghĩa chuyển: người chuyên hoạt động giỏi về 1 môn hoặc 1 nghề. Chuyển theo phương thức: Hoán dụ

⟹ Sự chuyển nghĩa của từ thường diễn ra theo hai kiểu quan hệ: ẩn dụ và hoán dụ.
II. CÁC CÁCH PHÁT TRIỂN NGHĨA CỦA TỪ

*Khảo sát ngữ liệu (SGK – 55+56)

*VD2:

a. xuân

- xuân(chơi xuân): Tết, mùa xuân -> nghĩa gốc.

- xuân( ngày xuân): tuổi trẻ -> nghĩa chuyển ( ẩn dụ).

b. tay

-tay(trao tay):bộ phân cơ thể người-> nghĩa gốc

- tay( tay buôn người): kẻ buôn bán hiểm ác -> nghĩa chuyển ( hoán dụ)

2 Ghi nhớ (SGK-56)
SỰ PHÁT TRIỂN CỦA TỪ VỰNG

Xã hội phát triển, từ vựng của ngôn ngữ cũng không ngừng phát triển

Một trong những cách phát triển từ vựng tiếng Việt là phát triển nghĩa của từ ngữ trên cơ sở nghĩa gốc của chúng.

Phương thức

chuyển nghĩa

Phương thức

hoán dụ

Nghĩa chuyển

Phương thức

ẩn dụ
_LUYỆN TẬP_ III. LUYỆN TẬP:
III. LUYỆN TẬP:
Bài tập 1
a) Đề huề lưng túi gió trăng,
Sau chân theo một vài thằng con con.
_(Nguyễn Du, Truyện Kiều)_
*Chân: một bộ phận trên cơ thể con người.

-> Nghĩa gốc
b) Năm em học sinh lớp 9A có chân trong đội tuyển của trường đi dự “Hội khỏe Phù Đổng”.

*Chân: một vị trí trong đội tuyển

-> Nghĩa chuyển ( Phương thức hoán dụ)
Bài tập 1(SGK-T56)
Bài tập 1(SGK-T56)
c) Dù ai nói ngả nói nghiêng,
Thì ta vẫn vững như kiềng ba chân
_(Ca dao)_
- Chân: dụng cụ = sắt đặt nồi lên nấu.
-> Nghĩa chuyển ( Phương thức ẩn dụ)
d) Buồn trông nội cỏ rầu rầu,
Chân mây mặt đất một màu xanh xanh.
_(Nguyễn Du, Truyện Kiều) _
- Chân: vị trí tiếp giáp của đất với mây.
-> Nghĩa chuyển ( Phương thức ẩn dụ)
Bài tập 2

Nghĩa của từ trà trong những cách dùng như: _trà a-ti-sô, trà hà thủ ô, trà sâm, trà linh chi, trà tâm sen, trà khổ qua ( mướp đắng)_

- Từ trà được dùng với nghĩa chuyển (Phương thức ẩn dụ)

- Trà trong cách dùng này có nghĩa là sản phẩm từ thực vật, được chế biến dưới dạng khô, dùng để pha nước uống.
Bài tập 3
- Trong những cách dùng như: _đồng hồ điện, đồng hồ nước, đồng hồ xăng…_ từ đồng hồ được dùng với nghĩa chuyển (chỉ dụng cụ đo có bề mặt bên ngoài giống đồng hồ)

-> Chuyển nghĩa theo phương thức ẩn dụ
Bài tập 4 (SGK-T57)
* Hiệu chứng
- Nghĩa gốc: tập hợp nhiều triệu chứng cùng xuất hiện của bệnh.

- Nghĩa chuyển: tập hợp nhiều hiện tượng, sự kiện biểu hiện 1 tình trạng, 1 vấn đề xã hội, cùng xuất hiện nhiều nơi *_VD: Hiệu chứng suy thoái kinh tế_
Bài tập 4 (SGK-T57)

b) Ngân hàng

- Nghĩa gốc: tổ chức kinh tế hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh và quản lý các nghiệp vụ tiền tệ

-Nghĩa chuyển: Kho lưu trữ dữ liệu, bộ phận để sử dụng khi cần thiết

_-VD: Ngân hàng máu, ngân hàng đề thi..._

_c+d: btvn_
Bài tập 5
*Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ. _(Viễn Phương - Viếng lăng Bác)_
- Từ mặt trời trong câu thơ thứ hai được sử dụng theo phép tu từ ẩn dụ.

- Đây không phải là hiện tượng phát triển nghĩa của từ, bởi vì sự chuyển nghĩa của từ mặt trời trong câu thơ có tính chất lâm thời, nó không làm cho từ có thêm nghĩa mới.

Hướng dẫn học bài

* Học thuộc phần ghi nhớ, hoàn thiện các bài tập còn lại. * Tìm ví dụ về sự phát triển nghĩa của từ vựng trên cơ sở nghĩa gốc * Tìm ví dụ về hai phương thức phát triển nghĩa của từ vựng: phương thức ẩn dụ và phương thức hoán dụ. * Đọc một số mục từ trong từ điển và xác định nghĩa gốc, nghĩa chuyển của từ đó. Chỉ ra trình tự trình bày nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ trong từ điển.