Chương trình giáo dục địa phương

ĐỒNG NAI

CHỦ ĐỀ 3

THÔNG ĐIỆP
TỪ TRUYỆN KỂ
DÂN GIAN

Văn bản 1.

SỰ TÍCH THÁC TRỊ AN

1. Chuẩn bị đọc

Đồng Nai là vùng đất có lịch sử hình thành
và phát triển hơn 300 năm. Trong quá trình
“khai sơn phá thạch” trên vùng đất mới ở
phía Nam, người Đồng Nai đã nhận ra có
nhiều cảnh quan thiên nhiên đẹp, để lại dấu
ấn với nhiều tên gọi quen thuộc như thác Trị
An, Hang Bạch Hổ (Định Quán)… Bằng trí
tưởng tượng phong phú, để ca ngợi
tình yêu, đấu tranh chống lại cái ác,

cái xấu, truyện “Sự tích thác Trị An” ra đời
không những nhằm giải thích một cái tên gọi
của hiện tượng tự nhiên mà còn hướng con
người thực hiện khát vọng sống cao đẹp.
Thác Trị An nằm ở địa phận H huyện
Vĩnh Cửu, cách thành phố Biên Hòa khoảng
30km. Theo thạc sĩ Trần Quang Toại, nguyên
phó giám đốc Sở Văn hóa –Thể
thao – Du lịch Đồng Nai thì thác

Trị An là một trong những thắng cảnh của Biên
Hòa xưa. Ông cho biết, ở vùng Vĩnh Cửu - Trị
An, trước 1954 rất hoang sơ, dân cư thưa thớt.
Cũng giống như Đà Lạt, thác Trị An do người
Pháp phát hiện trong những lần đi khám phá
vùng đất hoang sơ Vĩnh Cửu vào những năm đầu
thế kỷ XX. Những hình ảnh cũ về thác Trị An
còn lưu giữ đến ngày nay chủ yếu được người
Pháp chụp lại.

Thác Trị An xưa

Thác Trị An nay

Dòng chảy Trị An trên địa bàn huyện Vĩnh
Cửu được chặn dòng, bắt đầu hình thành
nên hồ Trị An vào thập niên 80 của thế kỷ
XX, để có một nhà máy thủy điện Trị An lớn
nhất miền Nam Việt Nam lúc bấy giờ. Công
trình thủy điện Trị An được khởi công ngày
22 - 2 - 1982.

Đập hồ Trị An được xây dựng bằng đá hỗn
hợp, có chiều dài 420m, chiều cao 40m, đỉnh
đập rộng 10m. Phần đập tràn chịu lực bằng
bê tông dài 150m, có 8 khoang tràn với mỗi
khoang rộng 15m và 8 cửa van. Bên cạnh đó
có đập Suối Rộp dài 2.750m, cao 45m và hệ
thống đập đất phụ có chiều dài tổng cộng
6.263m. 

Hình ảnh dòng chảy, đập – hồ Trị An

- Theo điều tra dân số năm 1999, người Mạ có
khoảng 33.338 người, cư trú chủ yếu ở các tỉnh
Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đồng Nai.
- Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009,
người Mạ ở Việt Nam có dân số 41.405 người, cư
trú tại 34 / 63 tỉnh, thành phố. Người Mạ cư trú
tập trung tại các tỉnh: Lâm Đồng (31.869 người,
chiếm 77,0% tổng số người Mạ tại VN),  Đắk
Nông (6.456 người),  Đồng Nai (2.436 người),
Bình Phước (432 người), TP.HCM (72 người).

- Người Mạ sống thành từng bon (làng), mỗi bon
có từ 5 đến 10 nhà sàn dài (nhà dài là nơi ở của
các thế hệ có chung huyết thống). Đứng đầu bon
là quăng bon (già trưởng làng).
- Bộ tộc Mạ đã xác lập được chế độ phụ hệ vững
chắc trong hôn nhân gia đình. Đây là điều khác
nhau giữa người Mạ với người Kơho, Chil, Lạt
và Mnông. Lãnh thổ người Mạ đã từng ổn định
trong lịch sử, khiến cho một số tài liệu xưa gọi nó
là tiểu vương quốc Mạ hoặc xứ Mạ

Người Mạ chủ yếu sinh sống tại tỉnh Lâm
Đồng, trước đây gọi là vùng Đồng Nai
Thượng (chiếm tỷ lệ gần 80%), số còn lại ở
Đắk Nông (14,4%) và Đồng Nai (sinh sống
tập trung ở 2 huyện Định Quán và Tân Phú)
Cả 2 dân tộc đều thuộc ngữ hệ Nam Á, nhóm
ngôn ngữ Môn - Khmer.

Hình ảnh sinh hoạt của người Mạ

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở
năm 2009, người Chơ-Ro ở Việt Nam có dân
số 26.855 người, cư trú tại 36 trên tổng số
63 tỉnh, thành phố. Người Chơ-Ro cư trú tập
trung tại các tỉnh: Đồng Nai (15.174 người,
chiếm 56,5% tổng số người Chơ Ro tại Việt
Nam), Bà Rịa - Vũng Tàu (7.632 người), Bình
Thuận (3.375 người), thành phố Hồ Chí
Minh (163
người), Bình
Dương (134
người), Bình Phước (130 người)

Tại Đồng Nai, người Châu Ro sống tập
trung chủ yếu tại ấp Lý Lịch, xã Phú Lý,
huyện Vĩnh Cửu; xã Túc Trưng huyện Định
Quán; xã Xuân Vinh, xã Xuân Bình, xã Bàu
Trâm, xã Hàng Gòn huyện Long Khánh; xã
Xuân Trường, xã Xuân Phú, xã Xuân Thọ...
huyện Xuân Lộc. Một số hộ dân Châu Ro
sống rải rác ở huyện Long Thành, ở Ấp Xuân
Thiện, xã Xuân Thiện, huyện Thống Nhất.

Hình ảnh sinh hoạt của người Châu Ro

2. Trải nghiệm cùng văn bản

2. Trải nghiệm cùng văn bản
2.1. Xuất xứ.
- “Sự tích thác Trị An” là truyện cổ tích thế sự.
- Truyện được nhà sưu tầm Huỳnh Tới biên soạn
và giới thiệu trên báo Đồng Nai.
- “Sự tích thác Trị An” ra đời không những
nhằm giải thích một cái tên gọi của hiện tượng
tự nhiên mà còn hướng con người thực hiện
khát vọng sống cao đẹp.
- Tên gọi Trị An là do đọc trại từ chữ Tri Ân.

2.2. Tóm tắt văn bản.
- Xưa ở vùng Đồng Nai có một bộ tộc du mục Châu
Mạ sống bằng nghề san bắt. Sora Đina là con trai tù
trưởng Sodin là một tay thiện xạ.
- Thượng nguồn Đồng Nai có nàng Điểu Du, con gái
tù trưởng Điểu Lôi. Điểu Lôi là người Châu Ro, nổi
tiếng về tài phóng lao.
- Đôi trai tài gái sắc Sora Đina và Điểu Du gặp nhau
sau một lần diệt cá sấu và đem lòng yêu nhau. Họ tiến
tới hôn nhân khi được hai bên gia tộc chấp nhận.

- Vì không được Điểu Du chấp thuận,
thầy mo Sang Mô ra sức phá hoại cuộc
hôn nhân của hai người. Hắn đội lốt hổ
quyết chiến với Sora Đina, thách đấu với
chàng rồi thua cuộc, vu oan Điểu Du sinh
ra ma quỷ, giết chết Điểu Lôi bằng cách
đánh lén, giết hại vợ chồng Sora Đina và
Điểu Du, tiêu diệt con trai của họ.

- Sora Đin ứng cứu con nhưng không kịp,
chỉ cứu được cháu nội từ tay Sang My em gái Sang Mô. Sora Đina thổi tù và,
dân làng đến cứu, bắt được Sang Mô. Vì
tri ân Sang My và không muốn để lại oán
thù, Sori Đin tha chết cho Sang Mô. Dòng
thác nơi xảy ra sự kiện này có tên là Tri
Ân, đọc trại thành Trị An ngày nay.

3. Suy ngẫm và phản hồi

VĂN BẢN
SỰ TÍCH THÁC TRỊ AN
3. Suy ngẫm và phản hồi:
3.1.Nhân vật Sora Đina và Điểu Du

3. Suy ngẫm và phản hồi:
3.1.Nhân vật Sora Đina và Điểu Du
i
h
c
g
n
ữ
Tìm nh
i
à
t
n
ệ
i
h
tiết thể
a
r
o
S
a
ủ
năng c
u
ể
i
Đ
à
v
a
Đin
Du.

Tài
năng

Sora Đina: Dễ dàng hạ hai con hổ; hạ
được cá sấu hung dữ; đánh ngã “thần
hổ” là Sang Mô đội lốt; bắn tên xuyên
qua chiếc lá từ tay Sang Mô qua lời
thách đố của hắn...
Điểu Du: Nuôi chí nối nghiệp cha; trừ
được voi dữ ở vùng Đạt Bo; diệt được
cá sấu…

Năm nọ, trời hạn hán, các con suối lớn
nhỏ đều khô cạn. Cả người lẫn thú đổ xô
ra sông tìm nước uống. Một hôm trời
chuyển động, mây đen chao đảo trên
vòm trời. Một chiếc xuồng độc mộc 1 chở
một thiếu nữ tất tả xuôi mau vào bờ.
Bỗng một con cá sấu từ dưới nước nổi
lên và đuổi theo chiếc xuồng. Lập tức,

hai mũi lao từ tay Điểu Du phóng nhanh
về phía con cá sấu. Nó bị thương nên càng
vẫy vùng lồng lộn, há miệng định nuốt
chửng cả chiếc xuồng và người con gái.
Trong cơn nguy hiểm, may sao thuyền
của Sora Đina vừa kịp xuất hiện. Nhanh
như chớp, chàng bắn liền hai phát tên. Cá
sấu trúng tên chạy được một đoạn thì
chìm nghỉm.

Sora Đina và
Điểu Du yêu
nhau, vì sao?

Sora Đina và Điểu Du yêu nhau vì:
- Họ cảm mến tái năng của nhau: “Tài thiện xạ của Sora
Đina gây được sự cảm mến trong lòng Điểu Du. Và Sora
Đina cũng muốn được gặp mặt người con gái nổi tiếng về
tài phóng lao ở miền thượng lưu con sông.”
- Họ cùng nhau vượt qua nguy hiểm, hiểu nhau, thông
cảm và yêu nhau: “hai mũi lao từ tay Điểu Du phóng
nhanh về phía con cá sấu…Trong cơn nguy hiểm, may
sao thuyền của Sora Đina vừa kịp xuất hiện. Nhanh như
chớp, chàng bắn liền hai phát tên. Cá sấu trúng tên chạy
được một đoạn thì chìm nghỉm.”  Đó là một tình yêu
đẹp, tự nguyện, rất đáng khâm phục và trân trọng.

3. Suy ngẫm và phản hồi:
3.1.Nhân vật Sora Đina và Điểu Du
- Sora Đina: hạ hai con hổ; hạ được cá sấu;
đánh ngã “thần hổ ” là Sang Mô đội lốt; bắn
tên xuyên qua chiếc lá.
- Điểu Du: Nuôi chí nối nghiệp cha; trừ được
voi dữ; diệt được cá sấu…
 Họ cảm mến tài năng của nhau, yêu nhau. Đó
là một tình yêu đẹp, tự nguyện, rất đáng khâm
phục và trân trọng.

3.2. Nhân vật thầy mo Sang Mô
Cảm nhận
về nhân vật
thầy mo
Sang Mô?

- Hắn nhẫn tâm phá hoại mối tình đẹp giữa Sora
Đina và Điểu Du: đội lốt thần hổ cản trở đôi lứa gặp
nhau; cố tình thách đấu với Sora Đina hòng bắt
chàng phải từ bỏ Điểu Du..
- Là kẻ nham hiểm, thù độc: Giết cha Điểu Du bằng
một mũi tên bắn lén; đặt điều tung tin: “Điểu Du
sinh ra ma quỷ rồi sẽ có nạn mất mùa đói kém”; kích
động phản loạn: “cùng mười tên phản loạn đốt nhà
Điểu Du”; gây ra cái chết thương tâm cho Sora Đina
và Điểu Du; đồng thời tìm giết con trai của họ.

- Hắn coi rẻ tình thân qua hành động đốt cháy rừng
hòng ngăn cản em gái mình là Sang My cứu con
trai của Sora Đina và Điểu Du.
 Hắn đại diện cho cái ác, cái xấu, đáng bị nhân
dân trừng phạt, tiêu diệt. Thế nhưng câu chuyện lại
chuyển sang một hướng giải quyết mới, bất ngờ,
nhân văn cao cả. Đó là hành động tốt đẹp và cái
chết của Sang My cũng như việc tha thứ Sang Mô
của Sora Đin.

3.2. Nhân vật thầy mo Sang Mô
- Nham hiểm, độc ác
- Coi thường tình thân
 Đại diện cho cái ác, cái xấu, đáng bị nhân
dân trừng phạt, tiêu diệt.
Truyện nhằm giải thích
cho hiện tượng gì?

Tên gọi
Thác Trị An

Qua câu chuyện trên người
xưa muốn nhắn gửi đến
người đọc thông điệp gì?
- Ca ngợi sự cao thượng, biến oán
thành ân của Sora Đin.
- Nhắc nhở chúng ta phải sống nhân
hậu, biết yêu thương con người.

3.2. Nhân vật thầy mo Sang Mô
- Nham hiểm, độc ác
- Coi thường tình thân
 Đại diện cho cái ác, cái xấu, đáng bị nhân dân
trừng phạt, tiêu diệt.
3.3. Truyện “Sự tích Thác Trị An” nhằm giải thích
cho tên gọi Thác Trị An
3.4. Thông điệp gửi gắm đến người đọc: Truyện ca
ngợi sự cao thượng, biến oán thành ân của Sora
Đin.Từ đó nhắc nhở chúng ta phải sống nhân hậu,
biết yêu thương con người.

Em có suy nghĩ
gì về phần kết
thúc câu
chuyện?
Em có nhận xét
gì về nghệ thuật
của truyện?

Yếu tố
kì ảo
Tự sự và
miêu tả

Kết thúc câu chuyện
* Suy nghĩ về hành động Sang My cứu con
của Sora Đina - Điểu Du và cái chết của nàng:
đó là hành động xuất phát từ tấm lòng nhân
hậu của người con gái, thể hiện sự phản kháng
mạnh mẽ, quyết liệt, đấu tranh không khoan
nhượng trước cái ác, cái xấu dù người đó là
anh ruột của nàng. Cái chết của nàng là sự hy
sinh cao cả, làm xúc động lòng người.

* Sora Đin tha chết cho kẻ giết con mình
chứng tỏ ông là người hiểu biết, trọng
nhân nghĩa với Sang My; không muốn thù
oán chồng chất. Đó là nghĩa cử cao đẹp,
khiến cho kẻ thù phải khâm phục, tạ lỗi:
“Sang Mô dập đầu lạy tạ Sora Đin rồi ôm
xác Sang My bước xuống xuồng, nước
mắt rơi lã chã.”

4. Nghệ thuật:
- Sử dụng yếu tố kì ảo để tăng sức hấp dẫn
của câu chuyện.
- Kết hợp tự sự và miêu tả
5. Luyện tập:
Kể tóm tắt lại câu chuyện.

Thác Trị An gắn liền nhiều chuyện tích dân
gian thật thú vị. Ở đó, có chàng dũng sĩ diệt
thú dữ cứu dân làng, gắn với một người mở
đất vùng Lam Sơn chướng khí, chuyện tình
của đôi trai gái khác sắc tộc yêu nhau... Có lẽ,
cảm động nhất là chuyện về tình yêu giữa cô
gái ở thượng nguồn với chàng trai miệt hạ
nguồn đầy thi vị sau những trắc trở của
những luật tục ràng buộc. Chuyện kể: “...

Chuyện kể: “... Ngược dòng Đồng Nai, chàng trai
miệt hạ đã lạc vào lãnh thổ của người sơn cước
thượng nguồn. Chàng trai bị bắt nhưng nhờ dũng
cảm và tài năng của mình đã được dân làng cho
sinh sống, trú ngụ. Tại đây, tình cảm của chàng
trai và con gái của vị già làng nẩy nở. Nhớ quê,
chàng tìm cách đi về khi băng qua cây cầu độc đạo
và đã phải ngã xuống bởi những loạt cung tên định
mệnh của xứ sở người yêu. Trước tình cảnh đó, cô
gái của dân làng sơn cước đã trầm mình dưới dòng

nước dữ, hóa thân thành tượng đá ngày đêm khóc
cho tình yêu mãnh liệt...”. Nước mắt của sơn nữ
như con nước ngày đêm réo rắt giữa đại ngàn.
Chàng trai và cô gái đã chết nhưng tình yêu của họ
bất tử. Đây là một trong những chuyện tích mang
mô típ huyền thoại đẹp đẽ của tình yêu. Và ở đây
cũng mang dấu ấn cho chuyện của một thời mở cõi
với những cộng đồng tộc người khai khẩn vùng
đất này.