TIẾT 56:

I. DẤU NGOẶC ĐƠN:

Đọc những đoạn trích sau
và trả lời câu hỏi.

a. Đùng một cái, họ (những người bản xứ) được phong cho cái danh
hiệu tối cao là “chiến sĩ bảo vệ công lý và tự do”.
(Nguyễn Ái Quốc, Thuế máu)

b. Gọi là kênh Ba Khía vì ở đó hai bên bờ tập trung toàn những con
ba khía, chúng bám đặc sệt quanh các gốc cây (ba khía là một loại
còng biển lai cua, càng sắc tím đỏ, làm mắm xé ra trộn tỏi ớt ăn rất
ngon).

(Theo Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam)

c. Lí Bạch (701-762), nhà thơ nổi tiếng của Trung Quốc đời Đường,
tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, quê ở Cam Túc; lúc mới năm
tuổi, gia đình về định cư ở làng Thanh Liên, huyện Xương Long
thuộc Miên Châu (Tứ Xuyên).
(Ngữ văn 7, Tập một)

Dấu ngoặc đơn trong những
đoạn trích trên dùng để làm gì?

Giải thích để làm rõ họ là ai, nhấn mạnh ý.
a. Đùng một cái, họ(những
(nhữngngười
ngườibản
bảnxứ)
xứ) được phong cho
cái danh hiệu tối cao là “chiến sĩ bảo vệ công lý và tự do”.

(Nguyễn Ái Quốc, Thuế máu )

b. Gọi là kênh Ba Khía vì ở đó hai bên bờ tập
trung toàn những con ba khía, chúng bám đặc sệt
quanh các gốc cây ( ba khía là một loại còng
biển lai cua, càng sắc tím đỏ, làm mắm xé ra
trộn tỏi ớt ăn rất ngon).
(Theo Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam)

Thuyết minh về một loài động vật là con ba khía
để người đọc hình
dung được đặc điểm của con Ba Khía.

Bổ sung thêm
thông tin về năm
sinh và năm mất
của nhà thơ

c. Lí Bạch (701-762), nhà thơ nổi tiếng
của Trung Quốc đời Đường, tự Thái
Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, quê ở Cam
Túc; lúc mới tuổi, gia đình về định cư ở
làng Thanh Liên, huyện Xương Long
thuộc Miên Châu (Tứ Xuyên) .
(Ngữ văn 7, tập 1)

Bổ sung thông tin
Miên Châu thuộc
tỉnh nào

Nếu bỏ phần trong dấu ngoặc đơn thì ý nghĩa
cơ bản của đoạn trích trên có thay đổi không?

a. Đùng một cái, họ (những người bản xứ) được phong cho cái danh hiệu tối
cao là “chiến sĩ bảo vệ công lý và tự do”.
(Nguyễn Ái Quốc, Thuế máu)
b.Gọi là kênh Ba Khía vì ở đó hai bên bờ tập trung toàn những con ba khía,
chúng bám đặc sệt quanh các gốc cây (ba khía là một loại còng biển lai cua,
càng sắc tím đỏ, làm mắm xé ra trộn tỏi ớt ăn rất ngon).
(Theo Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam)
c. Lí Bạch (701-762), nhà thơ nổi tiếng của Trung Quốc đời Đường, tự Thái
Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, quê ở Cam Túc; lúc mới năm tuổi, gia đình về
định cư ở làng Thanh Liên, huyện Xương Long thuộc Miên Châu (Tứ Xuyên).
( Ngữ văn 7, tập một)

 Nếu bỏ phần trong dấu ngoặc đơn thì ý nghĩa cơ bản
của đoạn trích không thay đổi.

Ghi nhí ( SGK/134 ):
Dấu ngoặc đơn dùng để đánh
dấu phần chú thích (giải thích,
thuyết minh, bổ sung thêm).

Bài tập nhanh: Phần nào trong câu có thể cho
vào dấu ngoặc đơn?
a. Nam,( lớp trưởng lớp 9A1) học rất giỏi.
b. Mùa xuân,(mùa đầu tiên của một năm)là mùa cây
cối đâm chồi nảy lộc.
c.Bộ phim Đất Phương Nam (do Việt Nam sản xuất )
rất hay.

Nêu công dụng của dấu ngoặc đơn trong câu sau:
Cấm hút thuốc ở tất cả những nơi công cộng, phạt nặng những người vi
phạm ( ở Bỉ, từ năm 1987, vi phạm lần thứ nhất phạt 40 đôla, tái phạm
phạt 500 đôla).
(Ôn dịch, thuốc lá)
a. Đánh dấu phần bổ sung thêm.
b. Đánh dấu phần thuyết minh
c. Đánh dấu phần giải thích
b
d. Đánh dấu lời dẫn trực tiếp

Dấu ngoặc đơn trong câu sau đây có công
dụng gì?
- Nguyễn Du ( tác giả truyện Kiều) là một đại
thi hào của dân tộc.
A.
A Đánh dấu phần giải thích
B. Đánh dấu phần thuyết minh
C. Đánh dấu lời dẫn trực tiếp
D. Đánh dấu phần bổ sung thêm thông tin.

Lưu ý:
1. Nam Cao sinh năm 1915(?)-1951 nhưng có tài liệu ghi năm
sinh của ông là 1917.
(Tỏ ý nghi ngờ)
2. Một thế kỉ văn minh khai hóa (!) của thực dân cũng không làm
ra được một tấc sắt.Tre vẫn còn vất vả mãi với người.
( Thép Mới- Cây Tre Việt Nam).
(Tỏ ý mỉa mai)
3. Trong tất cả những cố gắng của các nhà khai hoá nhằm bồi
dưỡng cho dân tộc Việt Nam và dìu dắt họ trên con đường tiến
bộ (?) thì phải kể việc bán rượu ti cưỡng bức(! )

(Nghi ngờ, mỉa mai)

( Nguyễn Ái Quốc)

II. DẤU HAI CHẤM:

Dấu hai chấm trong những
đoạn trích sau dùng để làm gì?

a. Rồi Dế Choắt loanh quanh, băn khoăn. Tôi phải bảo:
- Được, chú mình cứ nói thẳng thừng ra nào.
Dế Choắt nhìn tôi mà rằng:
Anh đã nghĩ thương em như thế thì hay là anh đào giúp cho em một cái ngách
sang bên nhà anh, phòng khi tắt lửa tối đèn có đứa nào đến bắt nạt thì em chạy
sang…
(Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí)

b. Như tre mọc thẳng, con người không chịu khuất.
Người xưa có câu: “Trúc dẫu cháy, đốt ngay vẫn thẳng”. Tre là thẳng thắn, bất
khuất!
(Thép Mới, Cây tre Việt Nam)

c. Con đường này tôi đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này tự nhiên thấy lạ.
Cảnh vật chung quanh tôi đều thay đổi, vì chính lòng tôi đang có sự thay đổi
lớn: hôm nay tôi đi học.
( Thanh Tịnh, Tôi đi học)

Nhận xét:

a. Rồi Dế Choắt loanh quanh, băn khoăn. Tôi phải bảo:
- Được, chú mình cứ nói thẳng thừng ra nào.
Dế Choắt nhìn tôi mà rằng :
- Anh đã nghĩ thương em như thế thì hay là anh đào giúp cho
em một cái ngách sang bên nhà anh, phòng khi tắt lửa tối đèn
có đứa nào đến bắt nạt thì em chạy sang...
(Tô Hoài, Dế Mèn phiêu lưu kí)

 Dấu hai chấm trong đoạn văn a) đánh dấu (báo trước) lời
đối thoại của Dế Mèn và Dế Choắt.

b. Như tre mọc thẳng, con người không chịu khuất. Người
xưa có câu: “Trúc dẫu cháy, đốt ngay vẫn thẳng”. Tre là
thẳng thắn, bất khuất!
( Thép Mới, Cây tre Việt Nam)
 Dấu hai chấm trong đoạn văn b) đánh dấu (báo trước) lời dẫn
trực tiếp.

c. Con đường này tôi đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này
tự nhiên thấy lạ. Cảnh vật chung quanh tôi đều thay đổi, vì
chính lòng tôi đang có sự thay đổi lớn: hôm nay tôi đi học.
(Thanh Tịnh, Tôi đi học)

Dấu hai chấm trong đoạn văn c) đánh dấu (báo trước) phần giải thích
lí do thay đổi tâm trạng của tác giả .

Ghi nhớ: ( SGK /135)
Dấu hai chấm dùng để:
- Đánh dấu (báo trước) phần giải thích, thuyết minh cho
một phần trước đó;
- Đánh dấu (báo trước) lời dẫn trực tiếp (dùng với dấu
ngoặc kép) hay lời đối thoại (dùng với dấu gạch ngang).

III. LUYỆN TẬP

BT1 ( SGK trang 135 ) . Giải thích công dụng của dấu ngoặc đơn
trong các đoạn trích sau:
a) Qua các cụm từ “tiệt nhiên” (rõ ràng, dứt khoát như thế,
không thể khác), “định phận tại thiên thư” (định phận tại sách
trời), “hành khan thủ bại hư” (chắc chắn sẽ nhận lấy thất bại),
hãy nhận xét về giọng điệu của bài thơ.
(Ngữ văn 7, Tập một)

 Đánh dấu phần giải thích ý nghĩa của các cụm từ trong dấu ngoặc kép.

b) Chiều dài của cầu là 2290 m (kể cả phần cầu với chín nhịp
dài và mười nhịp ngắn)
(Thúy Lan, Cầu Long Biên – chứng nhân lịch sử)

 Đánh dấu phần thuyết minh nhằm giúp người đọc hiểu rõ trong 2290 m
chiều dài của cầu có tính cả phần cầu dẫn.

c, Để văn bản có tính liên kết, người viết (người nói)
phải làm cho nội dung của các câu, các đoạn thống
nhất và gắn bó chặt chẽ với nhau; đồng thời , phải biết
kết nối các câu, các đoạn đó bằng những phương tiện
ngôn ngữ ( từ, câu…) thích hợp.
(Ngữ Văn 7, Tập một)

Đánh dấu phần thuyết minh để làm rõ những
phương tiện ngôn ngữ ở đây là gì.

Đánh dấu phần bổ sung
thêm.

BT2 ( SGK trang 136 ) . Giải thích công dụng của dấu hai chấm
trong những đoạn trích sau:
a) Nhưng họ thách nặng quá: nguyên tiền mặt phải mất một
trăm đồng bạc, lại còn cau, còn rượu… cả cưới nữa thì mất
đến cứng hai trăm bạc.
( Nam Cao, Lão Hạc)

( Đánh dấu báo trước phần giải thích cho ý: họ thách cưới nặng quá.

b) Tôi không ngờ Dế Choắt nói với tôi một câu như thế này:
- Thôi, tôi ốm yếu quá rồi, chết cũng được. Nhưng trước khi
nhắm mắt, tôi khuyên anh: ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ,
có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang họa vào
mình đấy.

( Đánh dấu lời đối thoại, và phần thuyết minh cho lời khuyên của Dế Choắt.)

c) Rồi một ngày mưa rào. Mưa giăng giăng bốn phía. Có quãng
nắng xuyên xuống biển, óng ánh đủ màu: xanh lá mạ, tím phớt,
hồng, xanh biếc…
( Đánh dấu phần thuyết minh cho ý: đủ màu là những màu nào.)

Bài tập 3 ( SGK trang 136 ).
Có thể bỏ dấu hai chấm trong đoạn trích sau
được không? Tác giả dùng dấu hai chấm trong
đoạn trích nhằm mục đích gì ?

Tiếng Việt có những đặc sắc của một thứ tiếng đẹp, một thứ tiếng
hay. Nói thế có nghĩa là nói rằng: tiếng Việt là một thứ tiếng hài hòa
về mặt âm hưởng, thanh điệu mà cũng rất tế nhị, uyển chuyển trong
cách đặt câu. Nói thế cũng có nghĩa là nói rằng: tiếng Việt có đầy
đủ khả năng diễn đạt tình cảm, tư tưởng của người Việt Nam và để
thỏa mãn cho yêu cầu của đời sống văn hóa nước nhà qua các thời
kì lịch sử.
( Đặng Thai Mai, Tiếng Việt, một biểu hiện hùng hồn của sức sống dân tộc)

 Có thể bỏ dấu hai chấm nhưng nghĩa của phần đặt sau dấu hai
chấm không được nhấn mạnh bằng phần trước. Tác giả dùng dấu
hai chấm là để nhấn mạnh vế sau.

Bài tập 4/SGK/137.

Quan sát câu sau và trả lời câu hỏi.
Phong Nha gồm hai bộ phận: Động khô và Động nước.
( Trần Hoàng, Động Phong

Nha)
- Có thể thay dấu hai chấm bằng dấu ngoặc đơn được không?
Nếu thay thì ý nghĩa câu có gì thay đổi?
- Nếu viết lại là Động Phong Nha gồm: Động khô và Động nước
thì có thể thay dấu hai chấm bằng dấu ngoặc đơn được
không? Vì sao ?

Phong Nha gồm hai bộ phận:Động khô và Động nước.
( Trần Hoàng, Động Phong Nha)
-

Có thể thay dấu hai chấm bằng dấu ngoặc đơn được. Khi thay như vậy nghĩa
của câu không thay đổi, nhưng người viết coi phần trong dấu ngoặc đơn chỉ có
tác dụng kèm thêm chứ không thuộc phần nghĩa cơ bản của câu như khi đặt
phần này sau dấu hai chấm.

-

Nếu viết “Động Phong Nha gồm: Động khô và Động nước.” thì không thể thay
dấu hai chấm bằng dấu ngoặc đơn, vì trong câu này, vế “Động khô và
Động nước” không thể coi là thuộc phần chú thích.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
* Học bài:
- Học thuộc lòng công dụng dấu ngoặc đơn và dấu hai
chấm.
- Làm các bài tập 5,6 SGK trang 137.
*Chuẩn bị bài: Luyện nói : Thuyết minh một thứ đồ
dùng.