VẬN DỤNG MỘT SỐ NGUYÊN TẮC
ĐỊNH HƯỚNG CHO VIỆC DỊCH
BÀI HÁT
Trương Văn Ánh
Trường Đại học Sài Gòn

1/ Bài hát được dịch phải dễ hát, vì vậy bạn cần
sắp xếp các từ để các nguyên âm và phụ âm trôi
chảy từ từ này sang từ khác.
Trước tiên bản dịch bài hát phải hát được
(singability). Muốn thế, người dịch phải biết hát
bài hát mình sắp dịch. Thường người dịch thích
bài hát và thường hát. Nhưng cũng có lúc, người
dịch được yêu cầu dịch bài hát hoàn toàn xa lạ.
Do vậy, người dịch phải lắng nghe và tập hát. Sau
khi đã quen với làn điệu, người dịch mới bắt tay
vào biên dịch.

Người dịch có thể được yêu cầu dịch các ca khúc
mới, nhạc trẻ, bài hát thiếu nhi và thậm chí dịch bài
hát vọng cổ. Nói chung, người ta yêu cầu người dịch
biên dịch bất kỳ bài hát nào mà họ thích. Và người
dịch buộc phải đáp ứng các yêu cầu này.
Do vậy, dịch giả phải hát được bài hát ở ngôn ngữ
nguồn. Khi chuyển sang ngôn ngữ đích, dịch giả một
lần nữa phải hát để xem bài hát có hát đúng vần và
nhịp điệu hay không. Nếu không hát được, dịch giả
phải đổi từ hay trật tự từ cho tương thích với vần và
làn điệu. Ví dụ “Biên cương, lá rơi, Thu Hà, em ơi”
[15] chuyển thành “In the border, falling leaves. Thu
Hà, honey!” Câu này không hát được và phải chuyển
thành “Border. Leaves fall. Thu Hà, honey!” để có
thể hát có vần điệu và mượt mà.

2/ Các lời bài hát đã dịch cần phải có cùng một số
âm tiết ở mỗi câu như bản gốc để chúng sẽ phù hợp
với giai điệu.
Từ của tiếng Việt tương đương với âm tiết trong tiếng
Anh. Số lượng từ trong tiếng Việt phải tương ứng với
số lượng âm tiết của tiếng Anh. Nếu một số lượng ít
hơn hay nhiều hơn, bài hát không thể nào hát được.
Dịch giả phải cân bằng hai số lượng này. Do vậy, khi
dịch phải thêm hoặc bớt số lượng văn bản trong ngôn
ngữ đích để ca sỹ có thể hát bài hát. Cần lưu ý rằng
việc thêm hoặc bớt phải đảm bảo ý nghĩa của bản
dịch tương đương với văn bản của ngôn ngữ nguồn.
Lời tiếng Việt “Quân đao phủ thủ sắp ra tay hành
quyết” [14] được dịch như sau “The headman's
gonna be in action”. Số lượng âm tiết được đảm bảo
và ý nghĩa được giữ tương đương.

Bài hát “Chuyện tình Lan và Điệp” [9] bắt đầu bằng
câu “Tôi kể, người nghe”. Ta có thể dịch như sau: I
tell, you listen. Bản tiếng Việt có 4 âm tiết, nhưng
dịch sang tiếng Anh có 5 âm tiết. Vì vậy hát không
được. Ta phải dịch lại như sau: I tell, you hear. Tiếp
theo là: the story of Lan and Điệp, a bitter story. Trật
tự từ trong tiếng Việt đảo lại: một chuyện tình cay
đắng.
• Đôi lúc để đảm bảo số lượng âm tiết, những cách
viết tỉnh lược được sử dụng, ngay cả trong bài hát
vọng cổ theo kiểu xưa. “Nghe hung tin Đơn nhị ca đà
thọ khổn” [14] dịch thành “Having heard Brother
Đơn's gonna die”. Có sự lược bỏ bớt từ, nhưng câu
vẫn diễn đạt ý trọn vẹn: “Quân đao phủ thủ sắp ra
tay hành quyết” – “The headman's gonna be in
action”.

3/ Bản dịch phải theo đúng vần điệu của bài hát
gốc
Các bài hát tiếng Việt được sáng tác theo những
thanh điệu (6 thanh điệu) và cách gieo vần của tiếng
Việt. Tiếng Anh không có 6 thanh điệu mà chỉ có dấu
nhấn. Do vậy, khi dịch, dịch giả phải theo âm thấp
(không dấu nhấn) hay âm cao (có dấu nhấn) trong
tiếng Anh. Về sự gieo vần tiếng Anh có những nét
tương đồng âm thanh như tiếng Việt.
Ví dụ: Cháu lên ba / Cháu vô mẫu giáo / Cô thương
cháu/ [11]
Ta thấy từ đầu “Cháu” lên cao, “giáo” và “cháu” ở
cuối vần nhau.
Xem câu dịch tiếng Anh:

Being three / I'm in nurs'ry / you love me.
Âm “Be” tương đương có trọng âm và các âm “ry” và
“me” hợp vần nhau.
Đôi lúc các âm tiết phải cắt ra cho phù hợp với nhịp điệu
của ca từ. “Quyết tâm luyện rèn cho mình càng tiến
nhanh” [13] được chuyển thành “We try to make much
rapid progress”. Ở đây từ “rapid” phải cắt thành 2 âm tiết
“ra” và “pid” để hát đúng nhịp điệu của câu ở văn bản
nguồn. Tương tự, “Cuộc đời tăm tối chốn lao tù bao hờn
căm” [12] được chuyển dịch thành “Dark imprisonment
life creates anger”. Từ “create” được cắt thành “cre” liên
tục với nhịp trước và “ate” hòa với nhịp sau. Hay câu
“Đảng đã mang lại tình yêu thương khắp nơi” được dịch là
“Party brought its love to everywhere”. “Eve” được cắt ra
để hòa nhịp với phần trước và “rywhere” được tách ra để
bám theo nhịp của phần sau.

4/ Bản dịch phải giữ lại từ khóa như trong bản gốc.
Trong bài hát “Tiến lên đoàn viên” [13] có câu “trăm
hoa hé tưng bừng”. “Trăm hoa” ở đây mang tích
ước lệ, do vậy, ta không dịch kiểu ngây thơ như
“one hundred flowers”. Ngoài ra, câu dịch sẽ dư ra 3
âm tiết, do vậy hát không được. Câu trên có thể dịch
như sau: “Flowers, all, blossom”. Câu có đúng 5 vần
tương đương với ngôn ngữ nguồn và ý nghĩa được
đảm bảo.
Thật thú vị, đôi lúc, người dịch không tìm được từ
chính xác để diễn tả ý như câu “Hãy khoan đừng giết
oan một anh hùng hòa kiệt” [14]. Không thể tìm từ
“giết oan” trong tự điển. Suy nghĩ một thời gian,
người dịch mới tìm được từ tương đương chính xác
như sau “ Hold on. Don't kill an innocent hero.” Giết
một anh hùng vô tội, tức có nghĩa là giết oan rồi!

Hình tượng trong hai văn bản được thể hiện khác
nhau, nhưng nội dung chủ đề vẫn được đảm bảo.
Lời hát “Nhớ khi xưa thề câu chị ngã em nâng,
dẫu tử sanh cũng vẹn nghĩa kim bằng” [14] được
dịch sang tiếng Anh “ Formerly, to be brothers,
despite death, we're also brothers”. Ở ngôn ngữ
nguồn “chị em”, trong khi bên ngôn ngữ đích
“brothers”, nhưng ý nghĩa vẫn được đảm bảo
trọn vẹn. Thậm chí có thể chính xác hơn, bởi vì là
phái nam thì “anh em” phù hợp hơn “chị em”.

Ý nghĩa tu từ được dịch đầy đủ dù lời bài hát ở
hai văn bản có vẻ khác nhau. Câu “Đơn nhị ca ơi!
Còn đâu một thời oanh oanh liệt liệt, quyết vẫy
vùng cho rõ mặt núi sông” [14] được dịch sang
tiếng Anh như sau “Hey, brother Đơn! How could
you still spend your bright days, trying to be
famous ever'where”. “Một thời oanh oanh liệt
liệt” được chuyển thành “bright days” và “quyết
vẫy vùng cho rõ mặt núi sông” được dịch là
“trying to be famous ever'where”. “Rõ mặt”
chuyển thành “famous” và “núi sông” ở đây
được thể hiện là khắp mọi nơi, tức “ever'where”.

5/ Người dịch cần phải giữ chủ đề, cảm xúc và bối
cảnh tổng thể
Chủ đề và bối cảnh của bài hát ngôn ngữ nguồn phải
được tái tạo lại trong ngôn ngữ gốc. Ví dụ, một em
bé đi học mẫu giáo thì chủ đề là nhạc thiếu nhi [11].
Khi một em bé lên ba ca hát, cháu tâm sự với cô
giáo để thể hiện tình cảm với cô. Do vậy, khi nói “cô
thương cháu” tức là “you love me” trong tiếng Anh.
Trong bài hát “Xinh tươi Việt Nam” [10], chủ đề là
cô gái Việt Nam xinh đẹp, yêu đời, mong muốn đại
diện cho Việt Nam mang sức trẻ phục vụ cho đất
nước và mọi người trên khắp thế giới. Cho nên các
câu viết tắt “Dành tình yêu tặng cho đời , dành tình
yêu tặng cho người”, với chủ ngữ ẩn là cô gái, được
dịch là “She saves her love for life. She saves her
love for man”

Trong câu “Hồng Đào Sơn, em mới quay ngựa về
đây” [14], “Hồng Đào Sơn” là núi Hồng Đào, nếu
trong ngữ cảnh đó ta chỉ dịch “Hồng Đào” là đủ,
giống như núi Ngũ Hành Sơn, chỉ cần nói Ngũ
Hành Sơn. Do vậy, câu dịch tiếng Anh ngắn,
nhưng đầy đủ ý nghĩa là “From Hồng Đào I came
back here by horse”.

6/ Bản dịch phải chính xác về ngữ pháp theo ngôn
ngữ đích
Dịch giả phải thông thạo ngôn ngữ đích để bản dịch
chính xác về ngữ pháp. Ví dụ câu “Hồng Đào Sơn, em
mới quay ngựa về đây” [14] được dịch là “From Hồng
Đào I came back here by horse”. Ở đây thì của động
từ được chia ở quá khứ đơn (came) để chỉ chuyện đã
xảy ra có thời gian và không gian xác định.
Trong tình huống một câu trần thuật, “Dành tình yêu
tặng cho đời , dành tình yêu tặng cho người” [10]
được dịch là “She saves her love for life. She saves
her love for man”. Động từ được sử dụng ở hiện tại
đơn và danh từ “man” mang tính khái quát, đại diện
cho cả loài người.

Kết luận và ý kiến đề xuất:
Trong dịch thuật, phân ngành dịch tác phẩm nghệ
thuật, nói chung, và dịch bài hát, nói riêng, là khó
nhất. Dịch một văn bản thông thường, người
dịch chỉ cần thể hiện rõ và đầy đủ ý nghĩa của
văn bản ngôn ngữ nguồn ở văn bản ngôn ngữ
đích bất kể số từ hay âm tiết, vần và nhịp điệu.
Tuy nhiên, khi dịch một bài hát, cần có những sự
đối xứng của hai văn bản ở hai ngôn ngữ hoặc
những tính chất sau:

•
•
•
•
•
•

Bản dịch hát được.
Số lượng từ và âm tiết.
Vần và nhịp điệu.
Từ khóa
Chủ đề
Ngữ pháp chính xác
Trong xu hướng hội nhập, các ca khúc hay không
những phổ biến trong nước mà còn trên thế giới. Để
các bài hát lan tỏa mọi nơi, việc dịch bài hát là điều
tất yếu. Vấn đề cốt lõi là dịch giả phải bảo đảm các
ca khúc vẫn giữ được giai điệu và chủ đề của bài hát,
tức là sự cảm thụ bài hát ở ngôn ngữ đích sẽ giống
như sự cảm thụ ở ngôn ngữ nguồn.

Dịch bài hát có hai mục tiêu quan trọng. Về mặt
giáo dục, học viên học tiếng Anh sẽ dễ dàng hát
được các bài hát tiếng Việt dịch sang tiếng Anh
bởi vần và làn điệu quen thuộc và hơn thế nữa,
học viên luôn tỏ ra phấn khích khi hát các bài hát
này. Đây chính là sự động viên và nguồn cảm
hứng lớn để mọi người học ngoại ngữ và trong
trường hợp này là tiếng Anh. Về mặt uy tín quốc
tế, việc dịch bài hát từ tiếng Việt sang tiếng Anh
sẽ giúp đem văn hóa Việt Nam phổ biến ra thế
giới, giúp các dân tộc trên thế giới hiểu biết hơn
về Việt Nam và có nhiều tình cảm hơn đối với
người Việt Nam chúng ta.

Thanks for your listening!