CHIỀU TỐI
(Mộ)

- Hồ Chí
Minh-

CHIỀU TỐI

Khoa
Thu
Thảo
Sang
Trúc
Ly
Tín

Tác giả, Tác phẩm
2 câu đầu
2 câu cuối
Tâm trạng
Tổng kết

I. Tác giả, tác phẩm
a) Tác giả

- Hồ Chí Minh:
+ Sinh: 19/05/1890
+ Mất: 2/9/1969
- Tên khai sinh: Nguyễn Sinh Cung
- Quê: làng Kiêm Liên, huyện Nam Đàn,
tỉnh Nghệ An.
- Xuất thân: trong một gia đình nhà Nho yêu nước.
- Cha: cụ phó bảng Nguyễn Sinh Sắc
- 5/6/1911, Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước.
- 29/8/1942: HCM bị bắt ở Quảng Tây
- 10/9/1943: được trả tự do

I. Tác giả, tác phẩm
1) Tác giả

- Sự nghiệp sáng tác: 134 bài thơ bằng chữ Hán, đặt tên là
“Nhật ký trong tù”, được dịch ra tiếng Việt và in lần đầu 1960.
=> Cả cuộc đời Bác cống hiến hết mình cho sự nghiệp cách
mạng dân tộc, quốc tế cộng sản. Người còn để lại một di sản
văn học quý giá xứng đáng là một nhà văn, nhà thơ lớn, nhà
cách mạng vĩ đại của dân tộc.

2. Tác phẩm
a) Vị trí
- Là bài thơ thứ 31 của tập thơ “Nhật ký trong tù”
(“Nhật kí trong tù là một bức tranh thu nhỏ của XH Trung Quốc
thời Tưởng Giới Thạch, 1942-1943 thối nát từ lâu đời, tập thơ ghi
lại sự việc Bác đã sống và chứng kiến nơi ngục tù
 Tỏa sáng tâm hồn cao đẹp của Bác

b) Hoàn cảnh sáng tác
- 8/1942, trên đường chuyển nhà lao từ tỉnh Tây sang nhà lao
Thiên Bảo, dừng chân ở một vùng sơn cước vào lúc chiều tối
Bác Hồ đã sáng tác bài thơ

c) Thể thơ
- Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật

d) Bố cục
2 câu thơ đầu

2 câu thơ cuối

• Bức tranh
thiên nhiên
chiều tối

• Bức tranh
đời sống
con người.

II. Đọc- hiểu văn bản
1. Cảnh và sự vận động của cảnh trong bài thơ
a) 2 câu đầu: Cảnh thiên nhiên vào chiều tối
* Thời gian: Chiều tối
 Gợi sự cô đơn, nỗi nhớ nhà, nỗi buồn hiu quạnh.
* Hoàn cảnh: Bị tù đày.
- Tâm thế: mệt mỏi, chán chường
- Điểm nhìn: nhìn từ dưới lên trên cao
* Bức tranh thiên nhiên
- Hình ảnh cánh chim (điểu)
“ Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ”
(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ)

II. Đọc- hiểu văn bản
1. Cảnh và sự vận động của cảnh trong bài thơ
a) 2 câu đầu: Cảnh thiên nhiên vào chiều tối
+ Trạng thái của cánh chim:
• Mệt mỏi (Quyện điểu)  người ngủ.
+ “rừng”:gợi không gian rợn ngợp, rộng lớn >< “cánh chim” nhỏ
bé, lạc lõng giữa buổi chiều
+ “Chốn ngủ” : chốn nghỉ ngơi sau 1 ngày dài
+ “Cánh chim”: hình ảnh quen thuộc trong thơ ca trung đại.
• “Chim hôm thoi thót về rừng” (Truyện Kiều – Nguyễn Du)
• “Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa”
(Tràng Giang – Huy Cận)
=> Hình ảnh “ cánh chim” mang tính ước lệ của thơ cổ

II. Đọc- hiểu văn bản
1. Cảnh và sự vận động của cảnh trong bài thơ
a) 2 câu đầu: Cảnh thiên nhiên vào chiều tối

=> Nghệ thuật cổ điển và hiện đại + bút pháp chấm
phá.

II. Đọc- hiểu văn bản
1. Cảnh và sự vận động của cảnh trong bài thơ
a) 2 câu đầu: Cảnh thiên nhiên vào chiều tối
- Hình ảnh chòm mây (vân)
“Cô vân mạn mạn độ thiên không;”
(Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không;)
+ Trạng thái của mây:
• “Cô”: đơn độc, lẻ loi
• “mạn mạn”: trôi lững lờ, nhẹ nhàng
 Gợi sự mệt mỏi, cô độc, lênh đênh và trôi nổi.

II. Đọc- hiểu văn bản
1. Cảnh và sự vận động của cảnh trong bài thơ
a) 2 câu đầu: Cảnh thiên nhiên vào chiều tối
+ “thiên không” (tầng không): gợi không gian rộng lớn,
bao la >< trạng thái: cô đơn, một mình của “chòm mây”
 Nghệ thuật đối
+ “Chòm mây”: hình ảnh quen thuộc trong thơ ca trung đại
• “Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt”
(Câu cá mùa thu – Nguyễn Khuyến)
 Hình ảnh “tầng mây” mang tính ước lệ của thơ cổ.
=> Tâm trạng lạc lõng của Bác giữa không gian mênh mông,
tình yêu thiên nhiên, yêu nước của Bác Hồ, bản lĩnh kiên cường
của một chiến sĩ cách mạng.

II. Đọc- hiểu văn bản
1. Cảnh và sự vận động của cảnh trong bài thơ
a) 2 câu đầu: Cảnh thiên nhiên vào chiều tối
=> Bút pháp tả cảnh ngụ tình + nghệ thuật cổ điển và hiện đại
*Tâm trạng qua 2 câu thơ đầu:
- Mệt mỏi sau một ngày dài
- Cô đơn, lạc lõng nơi đất khách
- Khát khao trở về nước để tiếp bước con đường cách mạng

b) Bức tranh lao động con người
- Điểm nhìn: cao xa  gần (mặt đất)
*Bức tranh lao động con người
“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,
(Cô em xóm núi xay ngô tối,)”
- Hình ảnh thiếu nữ.
+ Trẻ trung, khỏe mạnh, cần cù, chăm chỉ
+ Hình ảnh đại diện cho người lao động
 Hình ảnh “cô gái”: là trung tâm của bức tranh
=> Lấn át sự mênh mông, rợn ngợp của thiên nhiên (làm cho
bức tranh sinh hoạt trở nên sinh động hơn, gợi chút niềm vui
cho người đi đường)

b) Bức tranh lao động con người
“Bao túc ma hoàn, lỗ dĩ hồng.
Xay hết, lò than đã rực hồng”
- Hình ảnh lò than hồng (lô di hồng)
+ Sắc hồng của lò than đã bén lửa
+ Sắc hồng ánh lên gương mặt người thiếu nữ
+ Sắc hồng của tâm trạng, trái tim và lòng nhân ái của
con người
 Với hình ảnh này, thiên không còn hiu quạnh, không còn
ngặp chìm trong bóng tối.
+ Hơi ấm và ánh sáng “lò than hồng”: như xua đi cái lạnh
nơi rừng núi, như lấn át cả bóng đêm.

b) Bức tranh lao động con người
 Hình ảnh cô gái xay ngô bên bếp lửa gợi cảnh gia đình và
cuộc sống bình yên, sum họp (tâm hồn nhà thơ đã vượt lên
hoàn cảnh khắc nghiệt để đồng cảm với niềm vui đời
thường của con người nơi đất khách
 Nghệ thuât : diệp ngữ vòng: “MA BAO TÚC”, “BAO TÚC
MA”  Môi trường vòng tuần hoàn của chiếc cối xoay,
động tác xoay ngô (nặng nhọc, đều đặn); sự bền bỉ, kiên
nhẫn của cô gái lao động nghèo; sự vận chuyển của thời
gian từ chiều  tối.
 Cùng với sự vận động của thời gian là sự vận động của
mạch thơ:

b) Bức tranh lao động con người
+ Từ tối  sáng
+ Từ tàn lụi  sinh sôi
+ Từ buồn  vui
+ Từ lạnh lẽo cô đơn  ấm nóng lòng người
*Tâm trạng qua 2 câu thơ cuối
- Hào hứng, thích thú với niềm vui lao động của cô gái vùng núi
- Tinh thần lạc quan
- Tinh thần chủ động, bản lĩnh làm chủ hoàn cảnh người chiến sĩ

2. Tâm trạng và vẻ đẹp tâm hồn của nhà thơ
a) Cảnh được miêu tả qua tâm trạng
* 2 câu đầu: cảnh mang tâm trạng con người.
- “Chim mỏi” (Quyện điểu): mệt mỏi tìm về rừng sau 1 ngày dài
kiếm ăn
 Bác cụng mệt mỏi sau 1 ngày lê bước, chuyển lao
- “Chòm mây cô độc” (cô vân): cô độc, trôi nổi giữa tầng không
 Bác cũng cô đơn, lênh đênh nơi đất khách
* 2 câu cuối: phản phất sự hiu quạnh
- Hiu quạnh từ cảnh vật đến tâm trạng con người
 Phản phất nổi buồn, ước mơ, khát vọng muốn trở về quê
hương

2. Tâm trạng và vẻ đẹp tâm hồn của nhà thơ
a) Cảnh được miêu tả qua tâm trạng
* Sự chuyển đổi của cảnh vật:
+ Bóng tối  ánh sáng
+ Giá lạnh  nồng ấm
+ Hiu quạnh  niềm vui

2. Tâm trạng và vẻ đẹp tâm hồn của nhà thơ
b) Vẻ đẹp trong tâm hồn nhà thơ
* Tâm hồn yêu thiên nhiên: thể hiện sự hóa hợp, đồng cảm
giữa con người và thiên nhiên
* Tâm hồn yêu đời, yêu cuộc sống: dù khó khăn Bác vẫn luôn
hướng về con người và cuộc sống tốt đẹp xung quanh.
* Tâm hồn lạc quan, nhân hậu:
- Lạc quan:
+ Ngục tù cũng không thể nào khuất phục được ý chí
của Bác (vẫn yêu đời, yêu cuộc sống)
 Thơ Bác, phản ánh con người Bác: Tư tưởng, tình cảm
luôn có sự vận động, luôn hướng tới sự sống và tương lai.

2. Tâm trạng và vẻ đẹp tâm hồn của nhà thơ
b) Vẻ đẹp trong tâm hồn nhà thơ
- Nhân hậu:
+ Bài thơ được viết vào lúc Bác bị giam cầm.
• Sau lưng: 1 ngày đi đường vất vả
• Trước mặt: nỗi gian lao, nguy hiểm mới (đói, rét,
bệnh tật,…)
 Thế nhưng nhà thơ lại coi đây là thời điểm chuyển từ
buồn sang vui.
+ Những cảm xúc trong con người Bác, xuất phát từ
cuộc sống của những người xung quanh
=> Vẻ đẹp của 1 tấm lòng nhân đạo lớn đạt tới đến mức
quên mình.

III. Tổng kết
1. Nghệ thuật
-

Nghệ thuật: mượn cái này tả cái kia
Từ ngữ cô động, hàm xúc
Thủ pháp đối lập, điệp liên hoàn
Bút pháp tả cảnh ngụ tình
Phong cách thơ có sự kết hợp giữa cổ điển và hiện đại

III. Tổng kết
1. Nghệ thuật
a) Cổ điển

- Thi liệu:
+ Hình ảnh cánh chim, chòm mây  mang tính ước lệ
+ Hình ảnh người thiếu nữ  hình ảnh quen thuộc trong
thơ ca
- Thi pháp:
+ Bút pháp ước lệ: cách chim, chòm mây
+ Bút pháp chấm phá: cánh chim, chòm mây
+ Tả cảnh ngụ tình
- Thể thơ:
+ Tứ tuyệt

III. Tổng kết
1. Nghệ thuật
b) Hiện đại
*Thể hiện qua tâm trạng nhân vật trữ tình: buồn, hành động và
cố gắng.
+ Hình ảnh hài hoà giữa thiên nhiên và người lao động, con người
nổi bật là trung tâm tác phẩm.
+ Tinh thần lạc quan trong gian khó của Bác Hồ.
+ Tứ thơ vận động theo sự phát triển.

III. Tổng kết
1. Nghệ thuật
b) Hiện đại
- Cách sử dụng và làm mới thi liệu
+ Hình ảnh cánh chim.
• Trong thơ xưa: cánh chim xuất hiện rồi lại biến mất
vào không gian
• Trong bài thơ: Cánh chim xuất hiện, để người đọc
thấy được sự vận động ở bên trong, có hướng bay
(về tổ sau 1 ngày dài)
+ Mạch ngầm vận động của bài thơ
• Cánh chim tuy mệt nhưng vẫn gắng bay về tổ

III. Tổng kết
1. Nghệ thuật
b) Hiện đại
•Chòm mây tuy cô độc nhưng vẫn thông vong trên nền trời
•Bóng tối núi rừng  ánh sáng ngọn lửa hồng
•Lạnh lẽo  ấm áp
•Buồn  vui
+ Trung tâm bức tranh:
• Hình ảnh người thiếu nữ

III. Tổng kết
1. Ý nghĩa văn bản
Vẻ đẹp tâm hồn và nhân cách người nghệ sĩ - chiến sĩ HCM, yêu
thiên nhiên, yêu con người, yêu cuộc sống, kiên cường vượt lên
hoàn cảnh, luôn ung dung, tự tại và lạc quan trong mọi cảnh ngộ
đời sống.

CÁM ƠN CÔ VÀ CÁC BẠN
ĐÃ LẮNG NGHE