BÀI 7 – THẾ GIỚI CỔ TÍCH

TRI THỨC NGỮ VĂN

* Truyện cổ tích: loại truyện dân gian kể về cuộc đời của một số
kiểu nhân vật quen thuộc :
- Nhân vật bất hạnh (như: người mồ côi, người con riêng, người
em út, người có dạng xấu xí,…);
- Nhân vật dũng sĩ và nhân vật có tài năng lạ ;
- Nhân vật thông minh và nhân vật ngốc nghếch ;
- Nhân vật là động vật (con vật biết nói năng, hoạt động, tính
cách như con người).
Truyện cổ tích thường có yếu tố hoang đường, thể hiện ước
mơ, niềm tin của nhân dân về chiến thắng cuối cùng của cái
thiện đối với cái ác, cái tốt đối với cái xấu, sự công bằng đối với
sự bất công.

* Phân biệt truyền thuyết và cổ tích
Giống nhau:
- Đều có yếu tố tưởng tượng kì ảo.
- Đều có sự ra đời thần kì và tài năng phi thường …
Khác nhau:
Truyền thuyết
- Kể về các nhân vật, sự kiện lịch sử
- Thể hiện cách đánh giá của nhân
dân đối với những nhân vật, sự kiện
lịch sử được kể.
- Tin câu chuyện có thật

Cổ tích
- Kể về cuộc đời của các nhân
vật nhất định .
- Thể hiện ước mơ, quan niệm
của nhân dân về cuộc đấu tranh
giữa cái thiện và cái ác…
- Coi là câu chuyện không có
thật.

CÁC TRUYỆN CỔ TÍCH

THẠCH SANH

TẤM CÁM

SỌ DỪA

ÔNG LÃO ĐÁNH CÁ VÀ
CON CÁ VÀNG

EM BÉ THÔNG MINH

CÂY BÚT THẦN

CÂY KHẾ

LỌ LEM

THẠCH SANH
(Truyện cổ tích)

I. TÌM HIỂU CHUNG:

- Thể loại: Truyện cổ tích
- Phương thức biểu đạt chính: Tự sự
- Ngôi kể: thứ ba

- Kiểu nhân vật: dũng sĩ có tài năng kì lạ

* Đọc văn bản
* Chú thích:
Cột A
thiên thần

Cột B
Nước bị phụ thuộc phải phục tùng
nước khác (mạnh hơn)

thái tử

Con trai vua, người được chọn sẵn để
nối ngôi vua.

quận công

Thần trên trời (thiên: trời, ngược với
địa” đất).

Tước công (tước được nhà vua phong),
nước
bậc thứ hai sau Quốc công
chư hầu
Xét về nguồn gốc, các từ trên thuộc lớp từ nào?

Từ Hán Việt

Quan sát những bức tranh sau và kể tóm tắt truyện Thạch Sanh

Văn bản 1: THẠCH SANH (Truyện cổ tích)

• Sự việc:
- Thạch Sanh mồ côi, nghèo, sống bằng nghề đốn củi.
- Thạch Sanh gặp Lí Thông, kết nghĩa anh em, nhận
đi canh miếu thần thay Lí Thông.
- Thạch Sanh giết chằn tinh, bị Lí Thông cướp công.
- Thạch Sanh giết đại bàng cứu công chúa.
- Thạch Sanh bị bỏ ngục, được giải oan, lấy công chúa.
- Thạch Sanh đánh tan quân 18 nước chư hầu.
- Thạch Sanh nối ngôi vua.

H? Dựa vào các sự việc trên, em hãy kể tóm tắt lại
truyện từ 9- 10 câu?

H? Văn bản “Thạch Sanh” có thể chia làm mấy phần? Nội dung
mỗi phần là gì?

P1 (Ngày xưa…thần thông): kể về sự ra đời
của Thạch Sanh.
P2 (Một hôm…quận công): Thạch Sanh bị mẹ
con Lý Thông lừa đi canh miếu thờ và bị
cướp công.
P3 (Vua có… bọ hung): Thạch Sanh giết đại
bàng cứu công chúa và giải oan cho mình.
P4 (phần còn lại): Thạch Sanh chiến thắng
quân sĩ 18 nước chư hầu và lên làm vua.

II. TÌM HIỂU VĂN BẢN:

1. Nhân vật Thạch Sanh:
a. Xuất thân:

H?Tìm trong văn
bản những chi tiết
chỉ sự ra đời của
Thạch Sanh?

- Nghèo, mồ côi, sống một mình trong túp lều cũ
dưới gốc đa.
- Gia tài chỉ có một lưỡi búa, kiếm sống bằng
nghề đốn củi.
=> sống nghèo khó nhưng lương thiện.

b. Những thử thách, chiến công và phẩm chất của
Thạch Sanh:

ĐIỀN VÀO BẢNG – 5 phút
Những thử thách

Những chiến công

Phẩm chất được
bộc lộ

Những thử thách và chiến công của Thạch Sanh
Bị mẹ con Lý Thông lừa
đi canh miếu thế mạng

Giết chằn tinh , thu
được bộ cung tên vàng

Cứu công chúa, bị
Lý Thông lấp cửa hang

Diệt đại bàng, cứu công
chúa, cứu thái tử, được
tặng đàn thần

Quân 18 nước chư hầu
kéo sang đánh

Dùng tiếng đàn chiến thắng
quân 18 nước chư hầu, nối ngôi

Thử thách ngày càng khó
khăn, nguy hiểm hơn.

Chiến công càng rực
rỡ, hiển hách, vang dội
hơn.

Những thử thách, chiến công và phẩm chất của
Thạch Sanh.
Những thử thách

- Bị mẹ con Lý Thông
lừa đi canh miếu thờ.

Những chiến công

Phẩm chất được
bộc lộ

- Giết chằn tinh thu được - Thật thà, chất phác,
bộ cung tên vàng.
tin người.

- Bị Lý Thông lừa đi

- Giết đại bàng cứu công - Dũng cảm, tài năng.
cứu công chúa và bị lấp chúa, cứu Thái tử con vua
Thuỷ tề.
cửa hang.
- Đối mặt với quân 18
nước chư hầu kéo sang
trả thù.

- Chiến thắng liên quân
18 nước chư hầu.

- Nhân ái, khoan dung
và yêu chuộng hòa
bình.

NHỮNG PHẨM CHẤT ĐÁNG QUÝ CỦA THẠCH SANH
THƯƠNG
NGƯỜI
THẬT THÀ

YÊU HÒA BÌNH

DŨNG CẢM

THẠCH
SANH

TÀI NĂNG
NHÂN ÁI

H? Theo em, những
nguyên nhân nào
làm nên chiến công
của Thạch Sanh ?

Nguyên nhân
những chiến công
của Thạch Sanh
Mục đích
chiến đấu
chính nghĩa

Có sức khỏe, tài
năng đặc biệt.

Có vũ khí chiến
đấu thần kì

=> là người dũng sĩ đại diện cho chính nghĩa,

lương thiện

2. Nhân vật Lý Thông:
Liệt kê vắn tắt các chi tiết (tiêu biểu) miêu tả hành
động của Lý Thông, từ đó rút ra nhận xét về đặc
điểm tính cách của nhân vật này?

- Thấy TS khỏe-> nghĩ đến việc lợi dụng
- Lừa Thạch Sanh đi canh miếu thờ, cướp công.
- Nhờ Thạch Sanh tìm hang ổ đại bàng, ám hại, cướp
công.
=> Độc ác, mưu mô, xảo quyệt, tham lam, vong
ân bội nghĩa

3. Kết thúc truyện:

Kết thúc truyện
thể hiện niềm tin,
ước mơ gì của
dân?
Emnhân
hãy nêu
truyện kết thúc
như thế nào?

Mẹ con Lí Thông bị sét đánh
hóa kiếp thành bọ hung

- Niềm tin vào công lí xã hội.
- Ước mơ về sự đổi đời.

Thạch Sanh lên ngôi vua

Kết thúc có hậu phổ biến
trong truyện cổ tích như :
Cây khế, Tấm Cám...

- Mẹ con Lý Thông bị sét đánh, biến thành bọ
hung.
- Thạch Sanh lên ngôi vua.

=> Có hậu. Thể hiện ước mơ về sự đổi đời và
niềm tin vào công lí xã hội.

H? Có ý kiến cho rằng: Thạch Sanh là người dũng
sĩ rất gần gũi với nhân dân, có cội nguồn từ nhân
dân lao động. Theo em, ý kiến đúng hay sai? Vì
sao?
Ý kiến đó đúng.
Vì Thạch Sanh là con của vợ chồng nông dân tốt
bụng, sống nghèo khổ cô đơn trong túp lều,
hằng ngày kiếm củi sống qua ngày
=> Thạch Sanh gần gũi với nhân dân và trở
thành người anh hùng của nhân dân.

H? Trong truyện cổ tích các nhân vật như Thạch Sanh
tượng trưng cho điều gì, còn các nhân vật như Lí Thông
tượng trưng cho điều gì?

- Điều thiện và điều ác.
H? Kết cục này đã biểu hiện quan niệm nào của
nhân dân về công lí xã hội ?

- Cái ác nhất định bị trừng trị, chiến thắng
cuối cùng thuộc về cái thiện. Đó là ước mơ,
là niềm tin của nhân dân về lẽ công bằng.

H? Trong truyện, có
những con vật và đồ vật
kì ảo nào? Nêu đặc điểm
và tác dụng của chúng?

Các con vật , đồ vật kì ảo:
Đặc điểm/ý nghĩa

Con
vật

Đặc điểm/ý nghĩa

Chằn tinh: Một yêu quái khổng
lồ, có sức mạnh ghê gớm, lại
biết tàng hình, lắm phép lạ,
người đời khiếp sợ, vua quan
Đồ
chịu bó tay.
vật

Đàn thần: Là nhạc cụ
đồng thời là vũ khí.
→ Đại diện cho tình
yêu, công lí, nhân đạo, hoà
bình.

Đại bàng: Ở hang sâu bí mật, có
mỏ sắc, vuốt nhọn, có sức mạnh
ghê gớm, quắp công chúa đi
trước mặt bá quan văn võ và các
anh tài trong thiên hạ.

Niêu cơm: Hàng vạn
người ăn mãi không hết.
 Lòng nhân đạo, đoàn
kết, hòa bình.
=> Góp phần tô đậm vẻ
đẹp kì diệu của truyện,
thể hiện tấm lòng cao
đẹp của Thạch Sanh.

=> Đại diện cho cái ác, gieo rắc
nỗi kinh hoàng và gây tai họa cho
người dân, đồng thời giúp Thạch
Sanh thể hiện phẩm chất của
người dũng sĩ.

4. Các chi tiết kì ảo:

- Đàn thần: Đại diện cho tình yêu, công lí, nhân
đạo, hoà bình.
- Niêu cơm: Lòng nhân đạo, đoàn kết, hòa bình.

=> Tô đậm vẻ đẹp kì diệu của truyện.

* Bài học rút ra từ truyện
- Có tấm lòng nhân hậu, khoan dung, độ lượng, biết yêu thương những
người xung quanh mình như: giúp đỡ bạn bè, những người gặp khó
khăn hoạn nạn, sẵn sàng tha thứ cho lỗi lầm của người khác,…
- Không tham lam, biết vừa đủ.
- Có tinh thần nghĩa hiệp, sẵn sàng giúp đỡ mọi người.
- Dũng cảm lên án những điều sai trái diễn ra xung quanh mình.
- ...

H? Về kết cục của mẹ con Lý Thông, ở văn bản do Huỳnh Lý và
Nguyễn Xuân Lân kể có chi tiết: “Mẹ con Lý Thông về quê đến nửa
đường thì bị Thiên Lôi giáng sấm sét đánh chết, rồi bị hoá kiếp làm con
bọ hung”. Bản của Anh Động (và nhân dân một số vùng Nam Bộ) kể:
“Lý Thông được tha nhưng y về dọc đường mưa to, sấm sét đánh tan
thây ra từng mảnh, mỗi mảnh hoá thành một con ễnh ương. Cho nên
bây giờ mỗi khi có mưa to sấm sét, ễnh ương sợ, kêu lên những tiếng
man dã...”. Em có nhận xét gì về những cách kết thúc này?
Ở một số bản kể, truyện cổ tích thường có
nội dung giải thích nguồn gốc, sự tích của
con vật, đồ vật, phong tục,... tạo sự hấp
dẫn cho cốt truyện, đồng thời tạo ra một
đặc điểm thi pháp: từ trong thế giới cổ
tích, người kể chuyện đưa người đọc trở
lại với thực tại, nhắc nhở họ về một hiện
tượng nào đó vẫn thường xảy ra trong đời
sống.

III. TỔNG KẾT
1. Nghệ thuật:
-Sắp xếp các tình tiết tự nhiên, khéo léo…
- Sử dụng những chi tiết thần kì.
- Kết thúc có hậu.
2. Ý nghĩa:
Truyện thể hiện ước mơ, niềm tin của nhân dân về sự chiến
thắng của những con người chính nghĩa, lương thiện.
 

Viết đoạn văn (khoảng 5 – 7 câu) về một
nhân vật dũng sĩ mà các em gặp ngoài
đời hoặc biết qua sách báo, truyện kể.
Yêu cầu:
-Hình thức: Đoạn văn từ 5 – 7 câu, đảm bảo liên kết
câu, không mắc lỗi dùng từ, chính tả, đảm bảo cấu
trúc câu.
-Nội dung: Kể về một nhân vật dũng sĩ mà em gặp ngoài
đời hoặc biết qua sách báo, truyện kể.
+ Giới thiệu chung về nhân vật: tên, ngoại hình.
+ Kể hành động thể hiện phẩm chất của người dũng sĩ
mà nhân vật đó thể hiện.

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT

NGHĨA CỦA TỪ NGỮ (Từ Hán Việt)

Bài tập 1: Suy đoán nghĩa của các từ có yếu
tố “gia” được dùng theo nghĩa là “nhà” sau
đây:
-

gia tiên
gia truyền
gia cảnh
gia sản
gia súc

- gia tiên: Tổ tiên của gia đình
- gia truyền: Truyền đời nọ sang đời kia
trong gia đình
- gia cảnh: Hoàn cảnh của gia đình
- gia sản: Tài sản của gia đình
- gia súc: Động vật (có vú) được nuôi trong
nhà

BÀI TẬP 2: Giải nghĩa các từ in đậm
a) hiện nguyên hình: Trở về hình dạng vốn
có
b) vu vạ: Đổ tội cho người khác (tội mà người
đó không làm)
c) rộng lượng: Tấm lòng rộng rãi, dễ tha thứ,
cảm thông với những tội lỗi, sai lầm, … của
người khác.
d) bủn rủn: Không thể cử động được do gân
cốt như rã rời ra

BÀI TẬP 3: Giải thích nghĩa:
a) – khỏe như voi: Rất khoẻ, khoẻ khác thường
- lân la: từ từ đến gần, tiếp cận ai đó.
- gạ: chào mời, dụ dỗ làm việc gì đó

b) hí hửng: vui mừng thái quá.
c) khôi ngô tuấn tú: Diện mạo đẹp đẽ, sáng
láng.
d) - bất hạnh: không may, gặp phải những
rủi ro khiến phải đau khổ.
- buồn rười rượi: rất buồn, buồn lặng lẽ

BÀI TẬP 4: Suy đoán nghĩa thành ngữ
- Niêu cơm Thạch Sanh: niêu cơm ăn không
bao giờ hết, suy rộng ra là nguồn cung cấp vô
hạn.
* Tìm thêm:
-hiền như cô Tấm: rất hiền
- Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho: Trên
đời khó có ai được hoàn toàn đầy đủ

BÀI TẬP 3
Giải thích nghĩa các từ sau:
a)
Tài sản của
gia đình

b)
Trở về hình
dạng vốn có

c)
Rất khoẻ,
khoẻ khác
thường
khỏe như
voi

hiện nguyên
Gia sản
hình
Đổ tội cho
Diện mạo
Truyền đời nọ người khác
đẹp đẽ,
sang đời
(tội mà người sáng láng
kia trong gia đó không
khôi ngô
đình
làm)
tuấn tú
Gia truyền
vu vạ

d)
niêu cơm ăn không
bao giờ hết, suy
rộng ra là nguồn
cung cấp vô hạn.
Niêu cơm Thạch
Sanh

rất hiền
Hiền như cô
Tấm

Hoạt động nhóm 2p: Chia sẻ trong
nhóm cách giải thích nghĩa của từ mà ở
phần khởi động đội mình đã thực hiện.

Lưu ý: giải thích căn cứ vào hướng dẫn SGK.
Yêu cầu phiếu học tập 1,2,3,4

Từ
Gia cảnh
Gia tiên

Nghĩa của từ
Hoàn cảnh của gia đình
Tổ tiên của gia đình

Rộng lượng

Tấm lòng rộng rãi, dễ tha thứ, cảm thông với những tội lỗi,
sai lầm, … của người khác

Bủn rủn

Không thể cử động được do gân cốt như rã rời ra

Lân la

từ từ đến gần, tiếp cận ai đó.

Gạ

chào mời, dụ dỗ làm việc gì đó

Hí hửng

vui mừng thái quá

Bất hạnh

không may, gặp phải những rủi ro khiến phải đau khổ.

Buồn rười
rượi

rất buồn, buồn lặng lẽ

Thạch Sùng
còn thiếu mẻ
kho

Trên đời khó có ai được hoàn toàn đầy đủ