TIẾT 55

Từ tượng
thanh,
tượng hình
Trau dồi
vốn từ

Một số
phép t
u
từ từ
vựng

Từ đ
Từ p ơ n
hứ c
Thành ngữ

Thuật ngữ,
Biệt ngữ
xã hội

Nghĩa của từ

Từ mượn,
Từ Hán Việt

Từ vựng
Từ nhiều nghĩa,
Hiện tượng
chuyển nghĩa
của từ

Sự phát triển
của từ vựng
Trường
từ vựng

Cấp độ khái
quát của nghĩa
từ ngữ

Từ đồng âm
Từ đồng nghĩa
Từ trái nghĩa

Tiếng Việt:

TỔNG KẾT VỀ TỪ VỰNG
(Luyện tập tổng hợp)

Bài tập 1: (Sgk/158)
So sánh hai dị bản của câu ca dao sau:
-

Râu tôm nấu với ruột bầu
Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon.

-

Râu tôm nấu với ruột bù
Chồng chan vợ húp gật gù khen ngon.

Tiếng Việt:

TỔNG KẾT VỀ TỪ VỰNG
(Luyện tập tổng hợp)

Bài tập 1: (Sgk/158)
- Gật đầu: cúi đầu xuống, rồi
ngẩng lên ngay, thường để chào
hỏi hay tỏ sự đồng ý.
- Gật gù: gật nhẹ và nhiều lần,
biểu thị sự đồng tình hay tán
thưởng.
-> Như vậy từ gật gù thể hiện thích
hợp hơn ý nghĩa biểu đạt: Tuy món
ăn đạm bạc nhưng đôi vợ chồng
nghèo ăn rất ngon miệng vì họ tâm
đầu ý hợp.

So sánh hai dị bản của câu ca dao sau:
Râu tôm nấu với ruột bầu
Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon.
-

Râu tôm nấu với ruột bù

Chồng chan vợ húp gật gù khen ngon.

Tiếng Việt:

TỔNG KẾT VỀ TỪ VỰNG
(Luyện tập tổng hợp)

Bài tập 2: (Sgk/158)
Nhận xét cách hiểu nghĩa từ ngữ của người
vợ trong truyện cười sau đây :
Chồng vừa ngồi xem bóng đá vừa nói :
- Đội này chỉ có một chân sút, thành ra mấy lần
bỏ lỡ cơ hội ghi bàn.
Vợ nghe thấy thế liền than thở :
- Rõ khổ ! Có một chân thì còn chơi bóng làm gì
cơ chứ !

Bài tập 2: (Sgk/158)
Cách hiểu nghĩa từ ngữ trong truyện cười :
Chồng: một chân sút

Vợ: có một chân.

Cả đội bóng chỉ có một người
giỏi ghi bàn.

Cầu thủ chỉ còn một chân.

Dùng với nghĩa chuyển theo
phương thức hoán dụ.

Hiểu theo nghĩa gốc.
Hiểu sai.
Vi phạm phương châm quan hệ.

Bài tập 3: (Sgk/158)
Áo anh rách vai
Quần tôi có vài mảnh vá
Miệng cười buốt giá
Chân không giày
Thương nhau tay nắm lấy bàn tay.
Đêm nay rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo.
(Đồng chí - Chính Hữu)

- Nghĩa gốc: Chân, tay, miệng
- Nghĩa chuyển: + Vai (Phương thức hoán dụ).
+ Đầu( phương thức ẩn dụ).

Các cách phát triển từ vựng:
- Phát triển về nghĩa

phương
thức ẩn
dụ.

phương
thức
hoán dụ.

- Phát triển về số lượng

- Tạo từ
ngữ mới.

- mượn từ ngữ
nước ngoài.

Bài tập 4: (Sgk/159)
Vận dụng kiến thức đã học về trường từ vựng để phân
tích cái hay trong cách dùng từ ở bài thơ sau :

Áo đỏ em đi giữa phố đông
Cây xanh như cũng ánh theo hồng
Em đi lửa cháy trong bao mắt
Anh đứng thành tro , em biết không ?
(Vũ Quần Phương – Áo đỏ)
Có hai trường từ vựng:
-Chỉ màu sắc: đỏ, xanh, hồng.
- Chỉ lửa, sự vật và hiện tượng liên quan đến lửa: lửa, cháy, tro.
→ Liên quan chặt chẽ =>Thể hiện một tình yêu mãnh liệt, cháy bỏng
của chàng trai với cô gái.

- Các sự vật và hiện

Bài tập 5: Đọc đoạn văn sau và trả lời câu hỏi:

Ở đây, người ta gọi tên đất, tên sông
tượng được gọi tên dựa
không phải bằng những danh từ mĩ lệ, mà cứ
vào đặc điểm của sự vật theo đặc điểm riêng biệt của nó mà gọi thành
hiện tượng.
rạch
Máigọi
Giầm
tên. Chẳng hạn
như
rạch Mái Giầm, vì hai bên

- Tìm một số ví dụ về
những sự vật, hiện
tượng được gọi tên
theo cách dựa vào đặc
điểm riêng biệt của
chúng?

bờ rạch mọc toàn những cây mái giầm cọng tròn
xốp nhẹ, trên chỉ xòa ra độc một cái lá xanh hình
chiếc bơi chèo nhỏ ; gọi là kênh Bọ Mắt vì ở đó
tụ tập không biết cơ man nào là bọ mắt, đen như
hạt vừng, chúng cứ bay theo thuyền từng bầy
như những đám mây nhỏ, ta bị nó đốt vào da thịt
chỗ nào là chỗ đó ngứa ngáy nổi mẩn đỏ tấy
Ba Khía
lên ; gọikênh
là kênh
Ba Khía vì ở đó hai bên bờ tập
trung toàn những con ba khía, chúng bám đặc
sệt quanh các gốc cây (Ba khía là một loại còng
biển lai cua, càng sắc tím đỏ , làm mắm xé ra
trộn tỏi ớt ăn rất ngon).
(Đoàn Giỏi – Đất rừng phương Nam)

Thảo luận nhóm(2 phút)

Một số ví dụ về những sự vật, hiện tượng được gọi tên dựa theo cách dựa vào
đặc điểm riêng biệt của chúng:

+ Cà tím:
+ Cá kiếm:
+ Chè móc câu:
+ Ớt chỉ thiên:
+ Ong ruồi:
+ Xe cút kít:
+ Dưa bở:
+ Chim lợn:
+ Mực:

1
2
3
4
5
6
7
8

T Ấ C Đ Ấ T T Ấ C V À N G
Đ Á N
B
N O N
C H

H
Á
X
Ó
N
H Á M I
Đ Ư Ợ

T

T
N
A
T
Ư
Ệ
C

H

R
H
N
R
Ớ
N
V

À

Ố
T
H
E
C
G
O

N
R
N
O
M
C
I

N

G
Ô
Ư
M
Ắ
H
Đ

H

B
I
Ớ
È
T
Ờ
Ò

Ỏ
N
C
O
C
S
I

N

D
Ư
B
Đ
Á
U
T

G

Ù
Ớ
I
Ậ
S
N
I

I
C
Ế C
Y
Ấ U
G
Ê N

Ữ

Câu thơ sau sử dụng thành ngữ nào:
“ Non xanh nước biếc tha hồ dạo
Rượu ngọt chè tươi mặc sức say”
(Hồ Chí Minh)

Đây là câu tục ngữ nói về giá trị của đất đai

Đây là thành ngữ biểu thị làm việc không
đến nơi đến chốn, bỏ dở, thiếu trách nhiệm.

Hình ảnh sau đây gợi em nhớ tới bài thơ
hay thành ngữ nào?

Hình ảnh này cho em liên tưởng tới câu thành
ngữ nào?

Hình ảnh này cho em liên tưởng tới câu thành
ngữ nào?

Hình ảnh này cho em liên tưởng tới câu thành
ngữ nào?

Hu hu hu…!
Tôi khổ quá…!

Đây là lời khuyên của cha ông ta về việc
cất giữ thức ăn đối với những con vật hay ăn vụng

Hướng dẫn tự học

- Về xem lại toàn bộ kiến thức phần từ vựng.
- Tập viết đoạn văn có sử dụng một trong số các phép tu
từ so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ, nói quá, nói giảm
nói tránh, điệp ngữ, chơi chữ.
- Luyện tập viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị
luận.
- Đọc văn bản.
-Trả lời các câu hỏi /160,161.

Tìm ví dụ về những
sự vật hiện tượng, sự vật được
gọi tên theo cách dựa vào đặc
điểm riêng biệt của chúng ?

Trong vòng 2 phút theo luật bóng bàn

Bài tập 6 : Truyện cười sau đây phê phán
điều gì ?
Một ông sính chữ bất chợt lên cơn đau ruột thừa.
Bà vợ hốt hoảng bảo con :
- Mau đi gọi bác sĩ ngay !
Trong cơn đau quằn quại, ông ta vẫn gượng
dậy nói với theo :
- Đừng … đừng gọi bác sĩ, gọi cho bố đốc tờ !
(Theo Truyện cười dân gian)

Truyện phê phán
thói sính dùng từ nước ngoài của một số người .

NHỮNG ĐIỀU CẦN LƯU Ý :
* Lưu ý 1: Lựa chọn từ thích hợp với ý nghĩa cần biểu đạt.
* Lưu ý 2: Cần hiểu hàm nghĩa chuyển của từ trong quá trình giao
tiếp .
* Lưu ý 3: Sử dụng linh hoạt, sáng tạo vốn từ vựng tiếng Việt sẽ làm
cho câu văn, lời thơ sinh động, gây ấn tượng hấp dẫn và làm nổi bật
nội dung muốn nói .
* Lưu ý 4: Dùng từ ngữ có sẵn đặt tên cho một nội dung mới cũng là
cách phát triển từ vựng tiếng Việt .
* Lưu ý 5: Sử dụng từ mượn đúng lúc, đúng chỗ, không nên lạm
dụng .

Trò chơi

Ném tiền qua cửa sổ

Money

«

h

k

n

Đi một ngày đàng học một sàng khôn

Mắt nhắm mắt mở

..
..
....
....
....
....
....
....
....

g¹o

Chuột sa chĩnh gạo

Lên voi xuống chó

Đầu voi đuôi chuột.

HƯỚNG DẪN HỌC VÀ CHUẨN BỊ BÀI Ở NHÀ

- Tập viết đoạn văn có sử dụng một trong số các phép tu từ so
sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ, nói quá, nói giảm nói tránh,
điệp ngữ, chơi chữ.
- Xem lại toàn bộ phần kiến thức về từ vựng đã ôn tập
- Luyện tập viết đoạn văn tự sự có sử dụng yếu tố nghị luận.
+ Đọc văn bản.
+ Trả lời các câu hỏi /160,161.