BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN TRÒ DIỄN
PÔỒN PÔÔNG VÀ LỄ KIN CHIÊNG BOỌC MẠY
Lễ hội Pồôn Pôông, nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Mường
ở Ngọc Lặc, Thanh Hóa

1. THỜI GIAN RA ĐỜI.

Pồôn Pôông là lễ hội có từ rất xa xưa, có người cho rằng nó bắt
nguồn từ sử thi “Đẻ đất, đẻ nước”. Trong tiếng Mường, “Pồôn” có
nghĩa là chơi, vờn, nhảy múa; “Pôông” có nghĩa là bông, bông hoa;
“Pồôn Pôông” có nghĩa là nhảy múa bên hoa.
2. MÔ TẢ CÁCH DIỄN

Chủ của lễ hội là Ậu máy (còn gọi là bà máy). Ậu máy là người có
uy tín trong làng, được truyền nghề từ một Ậu máy đi trước, biết
cúng bái, bốc thuốc chữa bệnh, và múa đẹp, hát hay. Ngoài Ậu máy,
lễ hội luôn cần ít nhất 6 người nữa cùng diễn trò múa hát xung
quanh cây Bông.

Vật trung tâm trong lễ hội là cây Bông. Cây Bông là biểu tượng
của vũ trụ bao la, hội tụ đầy đủ vạn vật mà tạo hóa đã ban cho
con người, dựng cây Bông đồng nghĩa với việc trả ơn cho thần
linh và mời thần linh về chung vui cùng người trần gian. Cây
Bông được đẽo bằng thân tre, trên cây được treo 5 hoặc 7 tầng
những chùm hoa được làm từ gỗ của cây Chạng bạng nhuộm
màu xanh, đỏ, tím, vàng cùng các mô hình muông thú, nông cụ
sản xuất... (tùy theo tài năng, thâm niên của Ậu máy mà cây
bông có thể có 5;7;9 hoặc cao nhất là 12 tầng cũng vì thế mà
chiều cao của cây bông cũng khác nhau). Để làm được cây bông
cần có những người thật sự khéo tay của bản Mường, làm mất
nhiều thời gian và đòi hỏi phải công phu.

Bên cạnh cây bông là bàn rượu cần và các mâm cỗ lễ với
các món ăn truyền thống của người Mường trong dịp lễ như
xôi ngũ sắc, canh Loóng, canh Môn...
Lễ hội Pồôn Pôông gồm có hai phần, phần lễ và phần hội
(diễn trò). Trong đó Ậu máy có vai trò như một người thầy
cúng, là người dùng văn vần kể lại giai thoại sinh ra trời
đất, thông báo với thần linh năm nay mùa màng bội thu,
dân làng mở hội để tỏ lòng biết ơn trời đất đã cho mưa
thuận gió hòa, người người hạnh phúc và mời thần tổ, vua
cha về vui chơi...

Sau phần lễ của Ậu máy là phần hội. Tất cả các trò diễn
đều xoay quanh cây Bông, mô phỏng lại các phong tục,
tập quán của người Mường, phản ánh đời sống tâm linh
văn hóa của người Mường. Các nhân vật tham gia lễ hội
mặc trang phục dân tộc Mưsờng, trên vai vắt một dải khăn
để điệu nhảy thêm uyển chuyển. Họ múa mô phỏng lại các
động tác trong quá trình lao động, sản xuất vui chơi hàng
ngày như chia đất, chia nước, dựng nhà, đuổi thú dữ, trồng
trọt, làm cơm mời Mường..., sau đó mọi người tiếp tục
nhảy múa quanh cây Bông, họ cất lên những khúc hát giao
duyên, lời ca hẹn ước trong tiếng cồng chiêng nhịp nhàng
vang lên rộn rã khắp bản làng.

Trước đây, lễ hội Pồôn Pôông thường được tổ chức vào tháng 3 âm lịch, đó
là mùa hoa Bông Trăng nở (một loài hoa có nhiều ở Ngọc Lặc). Lễ hội cuốn
hút người xem ở sự khéo léo của người làm ra cây Bông với những chùm
hoa gỗ lung linh sắc màu và hình những muông thú, nông cụ sản xuất...
cuốn hút người xem ở tài nghệ diễn xuất của các Ậu máy, ở men rượu cần
dịu ngọt, món xôi ngũ sắc bắt mắt (màu sắc được lấy từ lá cây) những món
ăn mang đậm hương vị núi rừng và đặc biệt cuốn hút người xem ở những
điệu múa uyển chuyển mềm mại của những cô gái Mường Ngọc Lặc xinh
xắn, dễ thương trong trang phục áo Khóm và váy thổ cẩm. Tiếng trống,
tiếng chiêng của lễ hội vang lên gọi mời du khách gần xa, gọi người làng
trên, bản dưới về vui ngày hội, gọi trai tài gái đảm nên đôi, gọi người con
đất Mường xa xứ một lòng nhớ về nguồn cội. Chính vì những dấu ấn rất
riêng đó, trò diễn Pồôn Pôông đã được Bộ VH,TT&DL công nhận là Di sản
Văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia vào năm 2017.

Ngày nay, dù rất nhiều loại hình văn hóa đang len lỏi
vào đời sống văn hóa của đồng bào nhưng Pồôn
Pôông không chỉ được tổ chức rộng rãi trong các lễ
hội của người Mường mà còn được tổ chức  trong các
dịp lễ tết của đất nước như Quốc khánh 2/9, Tết
Nguyên đán... Lễ hội và các trò diễn Pồôn Pôông
ngày càng có sức sống mãnh liệt, đó là món ăn tinh
thần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của đồng
bào Mường trên mảnh đất Ngọc Lặc, Thanh Hóa hôm
nay.