KHỞI ĐỘNG

''Một
cây
làm
chẳng
lên
non/
2
4
3
''…răng,…tóc
con
người''
5 ''Mau
sao
thì
…là
/góc
Vắng
sao
thì
mưa''
nước,
nhì
phân,
tam
cần,
tứ …''
6 ''Nhất
1 …
đất
….
vàng
''Mưa
tháng
Ba
hoa
đất/
Mưa
tháng
Tư…đất”
Ba cây…lại lên hòn núi cao”

1

T Ấ C

2
3

C H Ụ M
C Á I

4

N Ắ N G

5
6

G I Ố N G
H Ư

TRI THỨC
ĐỌC HIỂU

Khái niệm tục ngữ
Đọc phần Kiến thức Ngữ Văn (SGK – trang 3)
và điền thông tin còn thiếu vào bảng sau:
Tác giả: …………………………………………..

TỤC NGỮ
LÀ MỘT Hình thức: …………………………………………
THỂ LOẠI Nội dung: …………………………………………
VĂN HỌC
DÂN GIAN Nghệ thuật: ……………………………………….
Phạm vi vận dụng: ………………………………..

Khái niệm tục ngữ
TỤC
NGỮ
LÀ
MỘT
THỂ
LOẠI
VĂN
HỌC
DÂN
GIAN

Tác giả: Dân gian

 Mang tính tập thể, dị bản

Hình thức: Câu nói
Nội dung: Kinh nghiệm của nhân dân về thiên nhiên, lao
động, con người, xã hội
Nghệ thuật:

+ những câu nói hoàn chỉnh, ngắn gọn
+ giàu hình ảnh, sử dụng so sánh, ẩn dụ
+ gieo vần

P.vi vận dụng: Đời sống, suy nghĩ, lời ăn tiếng nói hàng ngày

Vận dụng thông tin vừa học, cho biết câu
nào trong các câu dưới đây là tục ngữ:
1. Thân em như hạt mưa sa.
Hạt vào đài các hạt ra ruộng cày.
2. Mưa to gió lớn.
3. Nắng chóng trưa, mưa chóng tối.

SO SÁNH TỤC NGỮ VỚI THÀNH NGỮ
VÀ CA DAO – DÂN CA

Ca dao dân ca

Thành ngữ

Tục ngữ

SO SÁNH TỤC NGỮ VỚI THÀNH NGỮ VÀ CA DAO – DÂN CA

Ca dao dân ca

Thành ngữ

Tục ngữ

Lời thơ, bài hát
hoàn chỉnh diễn đạt
một ý trọn vẹn biểu
hiện thế giới nội
tâm hay nhận xét,
đánh giá, kinh
nghiệm sống của
con người.

- Đơn vị tương
đương như (cụm từ
cố định), có chức
năng định danh.

- Câu nói hoàn chỉnh, diễn
đạt một ý trọn vẹn.

- Chưa được coi là
một văn bản hoàn
chỉnh

- Đưa ra một đánh giá,
nhận xét, một kinh nghiệm
sống, một lời khuyên…
- Được coi như một văn
bản đặc biệt, một thi ca
nhỏ nhất.

Nêu tên những tác phẩm văn học mà em đã đọc/học
có liên hệ đến các câu tục ngữ dưới đây:
a. Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng.
b. Có công mài sắt, có ngày nên kim.
c. Ở hiền gặp lành
d. Đoàn kết thì sống, chia rẽ thì chết.

TỤC NGỮ VỀ THIÊN NHIÊN, LAO ĐỘNG
VÀ CON NGƯỜI, XÃ HỘI

I

TÌM HIỂU CHUNG

1. Ráng mỡ gà,/ có nhà thì giữ.
2. Nhất thì,/ nhì thục.
3. Mống đông vồng tây,/ chẳng mưa dây cũng bão giật.
4. Tôm đi chạng vạng,/ cá đi rạng đông.
5. Đói cho sạch,/ rách cho thơm.
6. Chết trong/ hơn sống đục.
7. Có công mài sắt,/ có ngày nên kim.
8. Ăn quả / nhớ kẻ trồng cây

GIẢI NGHĨA
TỪ KHÓ

Ráng

Trong việc trồng trọt, cày bừa kĩ để cho đất tơi xốp, thuận lợi cho sự phát
triển của cây trồng là yếu tố quan trọng thứ hai.

Nhất thì

Đoạn cầu vồng phía chân trời.

Nhì thục

Hiện tượng ánh sáng Mặt Trời phản chiếu lên các đám mây, làm cho cả một
khoảng trời sáng rực, nhuốm màu vàng đỏ hay hồng sẫm.

Mống

Trong việc trồng trọt, cần nhất là kịp thời vụ, phù hợp với thời tiết.

Vồng

Cầu vồng.

Chạng vạng

Chết trong danh dự.

Chết trong

Sống trong hèn hạ, nhục nhã.

Sống đục

Hơi mờ tối, khi Mặt Trời vừa mới lặn.

THẢO LUẬN CẶP ĐÔI
Đọc và phân loại 8 câu tục ngữ
trong SGK – tr12 thành 3 nhóm
và đặt tên chung cho nhóm

Đọc và phân loại 8 câu tục ngữ trong SGK – tr12 thành 3
nhóm và đặt tên chung cho nhóm theo nội dung:
Nhóm 1

Tục ngữ về thiên nhiên
Tên chung:………………………………
1, 3
Gồm: Câu……………………………….

Nhóm 2

Tục ngữ về lao động sản xuất
Tên chung:………………………………
2, 4
Gồm: Câu…………………………….

Đọc và phân loại 8 câu tục ngữ trong SGK – tr12 thành 4
nhóm và đặt tên chung cho nhóm theo nội dung:

Nhóm 3

Tục ngữ về con người, xã hội
Tên chung:……………………………
5, 6, 7, 8
Gồm: Câu……………………………….

II

TÌM HIỂU CHI TIẾT

Làm việc nhóm
Câu tục ngữ số ………..
Nội dung, ý nghĩa của câu tục ngữ:
………………………………………………
Nghệ thuật được sử dụng:
………………………………………………
Tình huống vận dụng:
………………………………………………
Câu tục ngữ tương tự:
………………………………………………

1. TỤC NGỮ VỀ THIÊN NHIÊN

CÂU 1:

Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ

Chân trời xuất hiện những áng mây có màu
Nội dung: mỡ gà là trời sắp có bão, cần phải gia cố
giữ gìn nhà cửa.

CSTT

Ráng là màu vàng xuộm của mây do mặt
trời chiếu vào
Ráng mỡ gà thường xuất hiện ở phía chân
trời trước khi có giông bão

CÂU 1:

Nghệ
thuật

Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ
Lược bỏ 1 số thành phần chính để thành
câu rút gọn  Nhấn mạnh vào nội dung
chính để mọi người dễ nhớ
Gieo vần lưng: gà – nhà
 Tạo âm điệu dễ nhớ, dễ thuộc

CÂU 1:

Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ

Giá trị kinh nghiệm
Cần chủ động giữ gìn nhà cửa, hoa
màu... Nhắc nhở ý thức phòng
chống bão lụt giảm thiểu thiệt hại.

Liên hệ
Đêm trời lạnh, trăng sao không tỏ, 
Ấy là điềm mưa gió tới nơi. 
Đêm nào sao sáng xanh trời, 
Ấy là nắng ráo yên vui suốt ngày. 
Những ai chăm việc cấy cầy, 
Điềm trời trông đó, liệu xoay việc làm.
- Kho tàng ca dao người Việt, NXB Văn hóa thông tin, 2001-

CÂU 3: Mống đông vồng tây,/ Chẳng mưa dây cũng bão giật.
Cầu vồng, mống cụt xuất hiện là một dự báo
Nội dung: thời tiết đáng sợ, nếu trời có cầu vồng ở phía
đông hoặc ở phía tây là sắp có mưa to gió lớn.
v

CÂU 3: Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật.

Nghệ
thuật

Lược bỏ 1 số thành phần chính để thành
câu rút gọn  Nhấn mạnh vào nội dung
chính để mọi người dễ nhớ
Gieo vần lưng: đông – vồng
 Tạo âm điệu dễ nhớ, dễ thuộc

CÂU 3: Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật
Giá trị kinh nghiệm
Nhân dân đã đúc kết thành kinh nghiệm
quý báu lâu đời để phòng tránh, lo liệu
làm ăn. Nhắc nhở ý thức phòng chống
bão lụt giảm thiểu thiệt hại.

2. TỤC NGỮ VỀ LAO ĐỘNG
SẢN XUẤT

CÂU 2:
Nội dung:

CSTT

Nhất thì, nhì thục
Khẳng định tầm quan trọng của thời vụ
và của việc cày xới đối với nghề trồng trọt

- Trồng trọt đúng thời vụ mới tránh được
thiên nhiên, thời tiết khắc nghiệt, sâu bệnh 
Đem lại năng suất, hiệu quả cao
- Làm đất kĩ, cần cù chăm chỉ cũng không
kém phần quan trọng trong sản xuất nông
nghiệp

CÂU 2:

Nhất thì, nhì thục

- Đưa ra thứ tự lợi ích các các yếu tố
Nghệ thuật:
- Gieo vần “i”

Giá trị kinh - Gieo cấy đúng thời vụ
nghiệm
- Cải tạo đất sau mỗi thời vụ

Liên hệ

Ai ơi nhớ lấy lời này 
Nuôi tằm ba lứa, ruộng cày ba năm 
Nhờ trời hoà cốc phong đăng 
Cấy lúa lúa tốt, nuôi tằm tằm tươi 
Được mùa dù có tại trời 
Chớ thấy sóng cả mà rời tay co. 

Tháng Giêng trồng đậu, tháng hai trồng cà. 
Tháng Ba cày bở ruộng ra, 
Tháng Tư bắc mạ, thuận hoà mọi nơi. 
Tháng Năm gặt hái vừa rồi, 
Bước sang tháng Sáu, nước trôi đầy đồng. 
Nhà nhà vợ vợ chồng chồng, 
Đi làm ngoài đồng, chớ kể sớm trưa... 
Tháng Sáu, tháng Bảy, khi vừa, 
Vun trồng giống lúa, bỏ chừa cỏ tranh. 
Tháng Tám lúa trỗ đã đành, 
Tháng Mười cắt hái cho nhanh kịp người. 

Câu 4: Tôm đi chạng vạng, cá đi rạng đông
Muốn bắt tôm phải đi vào chập tối,
Nội dung: còn bắt cá thì phải đi từ sáng sớm.

Nghệ
thuật:

Gieo vần “ang”
Điệp từ “đi”
Đối lập: “chạng vạng” ><
“rạng đông”

 Kinh nghiệm
về thời điểm thích
hợp để đánh bắt
tôm cá. Tôm
thường đi kiếm ăn
lúc xế chiều còn cá
thường đi theo đàn
kiếm ăn rạng sáng.

Câu 4: Tôm đi chạng vạng, cá đi rạng đông
Một số câu tục ngữ tương tự:
- Có nước có cá , có rạ có cua.
- Cá đi có thì , tôm đi có buổi.
- Bắt chạch đằng đầu , không ai bắt
chạch đằng đuôi
- Muốn câu cá cả , phải thả câu dài

3. TỤC NGỮ VỀ CON NGƯỜI
VÀ XÃ HỘI

Câu 5: Đói cho sạch, rách cho thơm

Câu 5: Đói cho sạch, rách cho thơm
Nghệ
thuật:

Nội
dung:

Ẩn dụ: sạch; thơm
Đối: đói - rách, sạch - thơm
Nghĩa đen: Dù đói, rách vẫn phải ăn
uống, ăn mặc sạch sẽ, giữ gìn thơm
tho
Nghĩa bóng: Dù nghèo khổ, thiếu thốn
vẫn phải sống trong sạch

Câu 5: Đói cho sạch, rách cho thơm
Tình huống vận dụng:
Khuyên con người phải sống sao cho trọn phẩm giá, nhân
cách, phải có lòng tự trọng
Một số câu tục ngữ tương tự:
- Giấy rách phải giữ lấy lề
- Chết trong hơn sống đục
- Cọp chết để da, người ta chết để tiếng

Câu 6: Chết trong hơn sống đục
Nội dung:
- Khuyên ngăn con người nên sống đúng đắn hơn trong cuộc
sống, chết vinh còn hơn sống nhục, sống luôn phải ngẩng cao
đầu trong cuộc sống, luôn phải sống đúng đắn, đúng chuẩn
mực đạo đức, sống cần phải biết được chuẩn mực và biết
cách đối nhân xử thế.

Câu 6: Chết trong hơn sống đục
Ẩn dụ:

Nghệ thuật

+ Nghĩa đen: “Trong” ý chỉ nước sạch,
không có tạp chất, bụi bẩn nào trái
ngược với “đục” tức là nhiều tạp
chất bụi bẩn.
Nghĩa bóng:“Trong” biểu tượng cho người
lối sống thanh sạch, sống đẹp, sống đúng
với các chuẩn mực đạo đức và đúng pháp
luật. Trái lại “đục” biểu hiện cho lối sống
trái với luân thường đạo lý.

Đối: chết>< sống; trong >< đục

Câu 6: Chết trong hơn sống đục
Một số câu tục ngữ tương tự:
- Chết vinh hơn sống nhục.
- Đói cho sạch, rách cho thơm.
- Chết đứng còn hơn sống quỳ.

Câu 7: Có công mài sắt, có ngày nên kim
Nghệ
thuật:

Nội
dung:

Điệp từ “có”
Ẩn dụ: “sắt”, “kim”

“Sắt” là những thử thách, khó
khăn trong cuộc sống, “kim” là
kết quả, là ước mơ, nguyện
vọng của mình, điều mà mình
mong muốn đạt tới trong cuộc
sống.

Ca ngợi sự kiên trì, quyết tâm
thực hiện việc gì đó tới cùng.

Câu 7: Có công mài sắt, có ngày nên kim
Tình huống vận dụng:
Khuyên răn chúng ta khi làm bất cứ việc gì
cũng nên đặt vào đó sự quyết tâm cũng
như lòng kiên trì thì ta mới đạt được thành
công như ý nguyện.

Một số câu tục ngữ tương tự:

- Kiến tha lâu cũng đầy tổ.
- Thất bại là mẹ thành công.
- Nước lã mà vã nên hồ
Tay không mà nổi cơ đồ mới ngoan.

Câu 8: Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Nghệ thuật
Nội dung

Ẩn dụ: Cây – quả; trồng - ăn
Khi được hưởng thành quả nào đó, phải
nhớ đến người đã có công gây dựng
nên, biết ơn người đã giúp mình

Trường hợp Thể hiện tình cảm biết ơn với ông bà,
vận dụng cha mẹ, thầy cô, những người giúp
mình, hi sinh vì mình…

Câu 8: Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Một số câu tục ngữ tương tự:
- Uống nước nhớ
nguồn.
- Lá rụng về cội.
- Ăn bát cơm dẻo, nhớ
nẻo đường đi

III

TỔNG KẾT

01
Nghệ
thuật

Sử dụng cách diễn đạt ngắn gọn, cô đúc
Sử dụng các biện pháp tu từ
Tạo vần, nhịp cho câu văn dễ nhớ, dễ vận dụng

02

Tôn vinh giá trị con người

Nội

Đưa ra nhận xét, lời khuyên, kinh nghiệm về
thiên nhiên, lao động sản xuất, về những phẩm
chất và lối sống mà con người cần phải có

dung

GIÚP HỌC
SINH QUA
SÔNG