NGHĨA TƯỜNG MINH HÀM Ý

 Jack Ma

 Abraham Lincoln 

 Thomas Edison

 Đừng so sánh bản thân với người khác. Làm như vậy là bạn đang
tự xúc phạm mình đấy” – Bill Gates
Kẻ khốn cùng nhất trên thế giới này không phải là những người
không một xu dính túi, mà là kẻ không có nổi một ước mơ –
Khuyết danh
Đẩy tình bạn ra khỏi cuộc sống của mình, chẳng khác gì đẩy mặt
trời ra khỏi thế giới này.
 Mọi thứ bạn muốn đều có thể là của bạn: Kiểu công việc bạn
muốn, mối quan hệ bạn cần, những điều làm bạn hạnh phúc.
Nhưng trước tiên bạn phải biết bản thân mình muốn điều gì? –
Richard Koch.
Phải có trí tuệ, dù nhỏ bé cũng được, nhưng phải là trí tuệ của
mình_MAXIM GORKI.

– Mark Zuckerberg

Nghĩa tường minh: , tiếng sấm là dấu hiệu của những cơn mưa rào
mùa hạ. Sang thu, tiếng sấm nhỏ dần, không đủ sức làm lay động
hàng cây đã bao mùa thay lá
- Nghĩa hàm ý: chỉ những biến động thất thường của ngoại cảnh,
của cuộc đời, cho những gian nan, thử thách mà con người gặp phải
trong cuộc đời. “hàng cây đứng tuổi”: phép nhân hóa gợi cái xế
chiều của đời người, gợi hình ảnh những con người đã trưởng thành,
trầm tình và vững vàng hơn. Con người khi đã trưởng thành sẽ hiểu
biết hơn, bình tĩnh, ung dung hơn trước mọi đổi thay, biến động của
cuộc đời.

CÂU HỎI KIỂM TRA BÀI CŨ
? Xác định từ ngữ liên kết và các phép liên kết
trong các đoạn văn sau :
a. Nhà thơ sẽ thấy con chó sói độc ác mà cũng khổ sở, tuy trộm
cướp đấy nhưng thường mắc mưu nhiều hơn. Nhà thơ hiểu
rằng những tật xấu của chó sói là do nó vụng về, vì chẳng có
tài trí gì, nên nó luôn đói meo, và vì đói nên nó hóa rồ.
(Chó sói và cừu trong thơ ngụ ngôn của La-phông-ten)

Liên kết câu 1 với câu 2:

Phép lặp: nhà thơ – nhà thơ;
Chó sói- chó sói
Phép thế: chó sói - nó

b. Mùa xuân đã về thật rồi. Mùa xuân tràn ngập đất trời
và lòng người.
Liên kết câu 1 với câu 2: Phép lặp: mùa xuân

Tình huống 1

Sắp đến giờ vào lớp, cô
giáo hỏi một bạn học sinh:
- Mấy giờ rồi em?

Cô giáo
muốn hỏi
giờ học sinh

Tình huống 2:

An đi học muộn, đến sân
trường gặp cô giáo, cô giáo hỏi:
- Mấy giờ rồi em?

Cô giáo
muốn nhắc
nhở việc An đi
học muộn

Mục đích của hành động nói trong hai câu hỏi
trên có gì khác nhau?

Tiết 132 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

I.Phân biệt nghĩa tường minh và hàm ý -Trời ơi, chỉ còn có năm phút!

1. Ví dụ : (SGK/Tr.74 - 75)
2, Nhận xét

- Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
(Tiếc không còn thời gian để trò
chuyện).
Nghĩa hàm ý
- Ô! Cô còn quên chiếc khăn mùi
soa đây này! (Không chứa ẩn ý gì)
Nghĩa tường minh

Chính là anh thanh niên giật mình
nói to, giọng cười
đầychỉ
tiếc
rẻ.
Câu nhưng
“Trời ơi
còn
Anh chạy ra nhà
phía
sau, rồi
trởtảvào
năm
phút!”
diễn
điều
liền, tay cầm một
làn.niên
Nhàmuốn
họa sĩnó
anh cái
thanh
tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng
là gì?
lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi
đến chỗ bác già.
? Lời thứ hai của anh
- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa
đây này! thanh niên “Ô! Cô còn
quên chiếc
mùi
soakêu
đâylên.
Anh thanh
niên vừa
vào,
có ẩn
ý gì
Để ngườinày!”
con gái
khỏi
trởkhông?
lại thanh
bàn,
?Vì
sao
anh
anh lấy chiếc khăn tay còn vo tròn
cặp giữa cuốn sách
tới trảnói
chothẳng
cô gái.
không
điều
Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc
với ông hoạ sĩ và cô
khăn và quay vội đi.

Tiết 132 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

I. Phân biệt nghĩa tường minh và hàm ý:

1. Ví dụ : (SGK/Tr.74 - 75)
2, Nhận xét
3. Kết luận

- Nghĩa tường minh là phần thông
báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ
ngữ trong câu.
- Hàm ý là phần thông báo tuy không
được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ
trong câu nhưng có thể suy ra từ
những từ ngữ ấy.

Thế nào là nghĩa tường minh?
Thế nào là nghĩa hàm ý?
Ví dụ:
a. An hỏi :
- Mẹ ơi ! Mẹ ăn cơm chưa mẹ?
Mẹ trả lời :
- Mẹ chưa ăn cơm con à.

Nghĩa tường minh
b. An hỏi :
- Mẹ ơi ! Mẹ ăn cơm chưa
vậy?
Mẹ trả lời :
- Mẹ đang chờ con gái yêu của
mẹ mà.

Nghĩa hàm ý

Tìm hàm ý trong những mẩu đối thoại sau:

1

- Ôi, quả ổi trông
ngon chưa kìa!

- Cành cây cao
quá không với
được!

 Hàm ý: Không thể hái quả ổi trên cành
cây xuống được

9

2
- Trời nóng quá!
- Mất điện rồi.

Hàm ý: Không bật quạt được.

Tình huống:
Một người bạn có nhã ý mời em
đến dự sinh nhật nhưng em lại không
thể đến (hoặc không muốn đến).
Trong trường hợp trên, theo em,
nên dùng hàm ý hay câu có nghĩa
tường minh? Em sẽ nói thế nào?

Trong giao tiếp hàng ngày khi nào
dùng cách nói hàm ngôn, khi nào dùng
cách nói có nghĩa tường minh?

Tìm hàm ý trong truyện cười dân gian sau:

Xin nước lạnh
Chủ nhà dọn cơm đãi khách, mang thiếu một đôi đũa. Ai nấy đều
cầm đũa mời nhau, còn người khách không có đũa đứng dậy nói với
chủ nhà rằng:
- Cho tôi xin một chén nước lạnh.
Chủ nhà hỏi:
- Hả, để làm gì vậy?
- Để rửa tay cho sạch mà bốc đồ ăn.

 Lời trách khéo của người khách vì sự tiếp đón
không chu đáo của gia chủ.

12

Lưu ý

- Hàm ý phụ thuộc vào tình huống giao tiếp, tức
cùng một câu nói nhưng trong những tình huống
khác nhau thì hàm ý sẽ khác nhau.
Ví dụ : Trời sắp mưa rồi đấy!
Hàm ý: - Lấy quần áo vào.
- Nhớ mang áo mưa theo.
- Đừng đi, kẻo ướt.
- …..

Lưu ý!
- Trong giao tiếp:
+ Nói: Thận trọng, rành mạch…
+ Nghe: rõ ràng, tinh tường…
- Khi tạo lập văn bản khoa học hoặc văn bản
hành chính, công vụ không sử dụng hàm ý.
- Trong đọc- hiểu tác phẩm nghệ thuật: cần
suy ngẫm để tìm ra được hàm ý trong đó…
- Phát hiện, suy diễn hàm ý cần hợp lý dựa
trên nghĩa tường minh, trên tình huống giao
tiếp…

A đến nhà B chơi, thấy một
cây táo rất sai quả. Hãy viết
một đoạn hội thoại có hàm ý A
muốn B hái táo mời mình ăn.

Bạn rủ mình đi xem phim.
Nêu một số hàm ý từ chối
không đi.

A: Tối nay cậu
đi xem xiếc
không?

B: Mình chưa
làm xong bài
tập.

Hàm ý: B không đi được vì chưa làm xong
bài tập

16

Tình huống
Hai chị em đang chơi đùa thì bố bảo:
- Đã 11 giờ đêm rồi đấy !
 Câu nói có chứa hàm ý, nội dung của câu nói:
Khuya rồi, hai chị em hãy đi ngủ đi.
? Em hiểu hai câu nói sau như thế nào?
- Hôm nay chỉ có 5 bài bài tập về nhà.-> Có ít bài tập về nhà.
- Hôm nay có những 5 bài tập về nhà. -> Có nhiều bài tập về
nhà.

Tiết 132 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

I. Phân biệt nghĩa tường minh và hàm ý:

1. Ví dụ : (SGK/Tr.74 - 75)
2, Nhận xét
3. Kết luận

- Nghĩa tường minh là phần thông
báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ
ngữ trong câu.
- Hàm ý là phần thông báo tuy không
được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ
trong câu nhưng có thể suy ra từ
những từ ngữ ấy.
II. Luyện tập

Thế nào là nghĩa tường minh?
Thế nào là nghĩa hàm ý?
Ví dụ:
a. An hỏi :
- Mẹ ơi ! Mẹ ăn cơm chưa mẹ?
Mẹ trả lời :
- Mẹ chưa ăn cơm con à.

Nghĩa tường minh
b. An hỏi :
- Mẹ ơi ! Mẹ ăn cơm chưa
vậy?
Mẹ trả lời :
- Mẹ đang chờ con gái yêu
của mẹ mà.

Nghĩa hàm ý

Tiết 134 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

II. Luyện tập
Bài tập 1/sgk 75: Đoạn trích:
- Trời ơi, chỉ còn năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh
chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà họa sĩ tặc lưỡi
đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ bác
già.
- Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại bàn, anh lấy
chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư mặt
đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.
a. Câu nào cho thấy họa sĩ cũng chưa muốn chia tay anh thanh niên? Từ
ngữ nào giúp em nhận ra điều đó?
b. Tìm những từ ngữ miêu tả thái độ của cô gái trong cuối đoạn văn. Thái
độ ấy giúp em đoán ra điều gì liên quan tới chiếc mùi soa?

Tiết 134 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

Gợi ý -Bài tập 1 /sgk.75:
a. Câu : Ông hoạ sĩ già tặc lưỡi đứng dậy
=> Chưa muốn chia tay với anh thanh niên.
- Từ : Tặc lưỡi => Luyến tiếc
(Đây là cách dùng hình ảnh để diễn đạt ý của ngôn ngữ nghệ
thuật)
b. Từ ngữ miêu tả thái độ của cô gái
“Cô kĩ sư mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi"
Hàm ý: cô gái đang bối rối đến vụng về vì ngượng ( vì cô
đã kín đáo để khăn lại làm kỉ vật cho anh thanh niên, anh lại
thật thà tưởng cô bỏ quên nên gọi cô để trả lại)

Tiết 134 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

II. Luyện tập
Bài tập 2 /sgk.75:
Hãy cho biết hàm ý của câu in đậm trong đoạn trích sau đây:

Bác lái xe dắt anh ta lại chỗ nhà hội hoạ và cô gái :
- Đây, tôi giới thiệu với anh một hoạ sĩ lão thành nhé. Và cô đây là kỹ
sư nông nghiệp. Anh đưa khách về nhà đi. Tuổi già cần nước chè : Ở
Lào Cai đi sớm quá. Anh hãy đưa ra cái món chè pha nước mưa thơm
như nước hoa của Yên Sơn nhà anh.
Câu: “Tuổi già cần nước chè : Ở Lào Cai đi sớm
quá.”
=>Hàm ý: Ông hoạ sĩ già chưa kịp uống nước chè đấy.

Tiết 134 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

II. Luyện tập
Bài tập 3/sgk.75: Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn trích sau và cho
biết nội dung của hàm ý.
Mẹ nó đâm nổi giận quơ đũa bếp dọa đánh, nó phải gọi nhưng lại
nói trổng :
- Vô ăn cơm !
Anh Sáu vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ nó gọi “Ba vô ăn
cơm”. Con bé cứ đứng trong bếp nói vọng ra :
- Cơm chín rồi !
Anh cũng không quay lại.
(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lược ngà)
Câu có hàm ý: “Cơm chín rồi !”
=>Hàm ý: Bé Thu mời ông Sáu vào nhà ăn cơm.

Tiết 134 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

II. Luyện tập
Bài tập 4/sgk.76:
Đọc các đoạn trích sau đây (trích từ truyện ngắn Làng của Kim
Lân), cho biết những câu in đậm có phải là câu chứa hàm ý không.
Vì sao ?
a.Có người hỏi:
- Sao bảo làng Chợ Dầu tinh thần lắm cơ mà ?.....
- Ấy thế mà bây giờ đổ đốn ra thế đấy !
Ông Hai trả tiền nước, đứng dậy, chèm chẹp miệng, cười nhạt một tiếng,
vươn vai nói to :
-Hà, nắng gớm, về nào…..
Ông lão vờ vờ đứng lảng ra chỗ khác, rồi đi thẳng. Tiếng cười nói xôn
xao của đám người mới tản cư lên ấy vẫn dõi theo.
Câu in đậm không chứa hàm ý mà chỉ là câu
đánh trống lảng.

Tiết 134 – Tiếng Việt

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

Bài tập 4/sgk.76: Đọc các đoạn trích sau đây (trích từ truyện ngắn
Làng của Kim Lân), cho biết những câu in đậm có phải là câu chứa
hàm ý không. Vì sao ?
b. – Này, thầy nó ạ !
Ông Hai nằm rũ ra ở trên giường không nói gì.
- Thầy nó ngủ rồi à ?
- Gì ?
Ông lão khẽ nhúc nhích.
-Tôi thấy người ta đồn…
Ông lão gắt lên :
-Biết rồi !
Bà Hai nín bặt. Gian nhà lặng đi, hiu hắt.

 Câu “ Tôi thấy người ta đồn…” Câu nói ngắt quãng, không
chứa hàm ý.

Lưu ý:

- Nói bị ngắt lời, nội dung chưa nói hết không gọi là hàm ý.
- Hàm ý phải được người nghe nhận thấy.

Hãy chọn đáp án đúng trong các câu sau?
1. Hàm ý là phần thông báo:
A.
B.
C
C.
D.

Trái ngược với nghĩa tường minh.
Ẩn đằng sau nghĩa tường minh.
Không diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu.
Được diễn đạt trực tiếp trong câu.

2. Dùng hàm ý trong trường hợp nào sau đây?
A.
B.
B
C.
D.

Khi không biết diễn đạt rõ ý.
Khi không muốn nói rõ ý.
Khi không muốn người nghe hiểu ý.
Khi muốn chấm dứt cuộc thoại.

I. BÀI HỌC
1. Phân biệt nghĩa tường minh và hàm ý
2. Kết luận
- Nghĩa tường minh là phần thông báo được diễn đạt
trực tiếp bằng từ ngữ trong câu.
- Hàm ý là phần thông báo tuy không được diễn đạt trực
tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng có thể suy ra từ
những từ ngữ ấy.
II. LUYỆN TẬP:
III. HƯỚNG DẪN TỰ HỌC

1. Học bài:

- Đọc kĩ bài trong SGK – Học thuộc kết luận.

- Luyện tập để phân biệt được nghĩa tường minh
HƯỚNG
và hàm ý. Rèn luyện kĩ năng dùng hàm ý và
hiểu hàm ý.
DẪN - Tập viết đoạn văn ngắn có câu sử dụng nghĩa
tường minh và hàm ý.
TỰ
HỌC

2. Chuẩn bị : NGHĨA TƯỜNG MINH HÀM Ý (Tiếp
theo)

CÁM ƠN QUÝ THẦY CÔ VÀ CÁC EM ĐÃ
THAM DỰ TIẾT HỌC !