BÀI 1: TÔI VÀ CÁC BẠN

Hạnh phúc đi đâu đấy
Đến chỗ có tình bạn

(Ngạn ngữ phương Tây)

XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ
Bài học nói về tình bạn cao đẹp.

TRI THỨC NGỮ
VĂN
a) Truyện và truyện đồng thoại

- Truyện là loại tác phẩm văn học kể lại một câu chuyện, có cốt truyện,

nhân vật, không gian, thời gian, hoàn cảnh diễn ra các sự việc.
- Truyện đồng thoại là truyện viết cho trẻ em, có nhân vật thường là loài
vật hoặc đồ vật được nhân cách hoá. Các nhân vật này vừa mang những
đặc tính vốn có cùa loài vật hoặc đồ vật vừa mang đặc điểm của con
người.

TRI THỨC NGỮ
VĂN

b) Cốt truyện
Là yếu tố quan trọng của truyện kể, gồm các sự kiện chính được sắp xếp
theo một trật tự nhất định: có mở đầu, diễn biến và kết thúc.
c) Nhân vật
Là đối tượng có hình dáng, cử chỉ, hành động, ngôn ngữ, cảm xúc, suy
nghĩ,... được nhà văn khắc hoạ trong tác phẩm. Nhân vật thường là con
người nhưng cũng có thể là thần tiên, ma quỷ, con vật. đồ vật,...

TRI THỨC NGỮ
VĂN

d) Người kể chuyện
Là nhân vật do nhà văn tạo ra để kể lại câu chuyện:
+ Ngôi thứ nhất, xưng “tôi”.
+ Ngôi thứ ba, người kể giấu mình.

TRI THỨC NGỮ
VĂN
e) Lời người kể chuyện và lời nhân vật
- Lời người kể chuyện đảm nhận việc thuật lại các sự việc trong câu
chuyện, bao gồm cà việc thuật lại mọi hoạt động cùa nhân vật vả miêu tả
bối cảnh không gian, thời gian của các sự việc, hoạt động ấy.
- Lời nhân vật là lời nói trục tiếp cùa nhân vật (đối thoại, độc thoại), có
thể được trinh bày tách riêng hoặc xen lẫn với lời người kề chuyện.

I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả: Tô Hoài (1920 – 2014)
- Quê: Hà Nội
- Ông viết văn từ trước CMT8 – 1945.
- Ông có nhiều tác phẩm viết cho thiếu
nhi.
- Các tác phẩm chính: “Võ sĩ bọ ngựa”,
“Dê và Lợn”, “Đôi ri đá”, “Dế mèn
phiêu lưu kí”, “Đảo hoang”, “Chuyện
nỏ thần”…

Tô Hoài

Những tác phẩm viết cho thiếu nhi

I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả:
2. Tác phẩm:
a) Đọc và tìm hiểu chú thích
b) Tìm hiểu chung về văn bản
- “Dế mèn phiêu lưu kí” là truyện đồng
thoại nổi tiếng nhất của nhà văn Tô Hoài.

I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả:
2. Tác phẩm:
a) Đọc và tìm hiểu chú thích
b) Tìm hiểu chung về văn bản
- “Dế mèn phiêu lưu kí” là truyện đồng
thoại nổi tiếng nhất của nhà văn Tô Hoài.
- Đoạn trích trích từ chương I.
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự.
- Ngôi kể: ngôi thứ nhất (xưng “tôi”).

I. TÌM HIỂU CHUNG
2. Tác phẩm:
a) Đọc và tìm hiểu chú thích
b) Tìm hiểu chung về văn bản
- Bố cục: 2 phần
+ P1: Từ đầu …sắp đứng đầu thiên hạ rồi.
 Bức chân dung tự hoạ của Dế Mèn.
+ P2: còn lại:
 Bài học đường đời đầu tiên.

I. TÌM HIỂU CHUNG
II. TÌM HIỂU CHI TIẾT
1. Bức chân dung tự hoạ của Dế Mèn

Ngoại hình của Dế Mèn:
- Thanh niên cường tráng.
- Đôi càng tôi mẫm bóng.
- Những cái vuốt …cứng dần và nhọn hoắt.
- Đôi cánh tôi…dài kín xuống tận chấm đuôi.
- Cả người tôi …một màu nâu bóng mỡ soi
gương được và rất ưa nhìn.
- Đầu tôi to ra và nổi từng tảng, rất bướng.
- Hai cái răng đen nhánh lúc nào cũng nhai
ngoàm ngoạp như hai lưỡi liềm máy làm việc.
- Sợi râu tôi dài và uốn cong một vẻ rất đỗi
hùng dũng.
=> Chàng dế thanh niên cường tráng, rất
khỏe, yêu tin, yêu đời.

1. Bức chân dung tự hoạ của Dế Mèn

Ngoại hình
- Chàng dế thanh niên cường
tráng
+ càng: mẫm bóng
+ vuốt: cứng, nhọn ..
+ cánh: dài tận chấm đuôi,
một màu nâu bóng mỡ
+ đầu: to, rất bướng
+ răng: đen nhánh
+ râu: dài, cong

Hành động

Suy nghĩ

Ngôn ngữ

Hành động của Dế Mèn:
- Tôi co cẳng lên, đạp phanh phách vào các
ngọn cỏ. Những ngọn cỏ gẫy rạp, y như có
nhát dao vừa lia qua.
- Lúc nào cũng nhai ngoàm ngoạp như hai
lưỡi liềm máy làm việc.
- Cứ chốc chốc lại trịnh trọng và khoan thai
đưa cả hai chân lên vuốt râu.
- Tôi đi đứng oai vệ, làm điệu dún dẩy
- Cà khịa với tất cả mọi bà con trong xóm.
- Quát mấy chị Cào Cào
- Ngứa chân đá một cái, ghẹo anh Gọng Vó.
=> Quá kiêu căng hợm hĩnh, không tự biết
mình.

1. Bức chân dung tự hoạ của Dế Mèn

Hình dáng
- Chàng dế thanh niên cường
tráng
+ càng: mẫm bóng
+ vuốt: cứng, nhọn ..
+ cánh: dài tận chấm đuôi,
một màu nâu bóng mỡ
+ đầu: to, rất bướng
+ răng: đen nhánh
+ râu: dài, cong

Hành động
- đạp phanh phách
- vũ lên phành
phạch
- nhai ngoàm
ngoạp
- trịnh trọng vuốt
râu- cà khịa, quát
nạt, đá ghẹo

=> NT: Miêu tả, nhân hoá, giọng kể kiêu ngạo

Suy nghĩ
- Tôi tợn lắm
- Tôi cho là tôi giỏi.
- Tôi tưởng: lầm cử
chỉ ngông cuồng là
tài ba, càng tưởng tôi
là tay ghê ghớm, có
thể sắp đứng đầu
thiên hạ rồi.

Ngôn ngữ
- Gọi Dế Choắt
là “chú mày”,
xưng “anh”.
- Gọi chị Cốc
là “mày” xưng
“tao”.

khỏe đẹp, cường
tráng, mạnh mẽ,
tự tin

nét đẹp

Theo em hình ảnh
Dế Mèn đẹp ở chỗ
nào và chưa đẹp ở
điểm nào?
nét chưa đẹp

kiêu căng, tự phụ,
xốc nổi,
hung hăng,
hống hách.

1. Bức chân dung tự hoạ của Dế Mèn

Hình dáng
- Chàng dế thanh niên cường
tráng
+ càng: mẫm bóng
+ vuốt: cứng, nhọn ..
+ cánh: dài tận chấm đuôi,
một màu nâu bóng mỡ
+ đầu: to, rất bướng
+ răng: đen nhánh
+ râu: dài, cong

Hành động
- đạp phanh phách
- vũ lên phành
phạch
- nhai ngoàm
ngoạp
- trịnh trọng vuốt
râu- cà khịa, quát
nạt, đá ghẹo

Suy nghĩ
- Tôi tợn lắm
- Tôi cho là tôi giỏi.
- Tôi tưởng: lầm cử
chỉ ngông cuồng là
tài ba, càng tưởng tôi
là tay ghê ghớm, có
thể sắp đứng đầu
thiên hạ rồi.

Ngôn ngữ
- Gọi Dế Choắt
là “chú mày”,
xưng “anh”.
- Gọi chị Cốc
là “mày” xưng
“tao”.

=> NT: Miêu tả, nhân hoá, giọng kể kiêu ngạo
=> Dế Mèn khỏe mạnh, cường
tráng, có vẻ đẹp hùng dũng
của con nhà võ (nét đẹp).

=> Dế Mèn kiêu căng tự phụ, xem thường mọi người,
hung hăng hống hách, xốc nổi (nét chưa đẹp).

2. Bài học đường đời đầu tiên

a) Nhân vật
Dếdáng
Choắt
Hình

Cách
sinh hoạt

Ngôn ngữ

Hình ảnh DC dưới cái nhìn của DM: Bên
hàng xóm tôi có cái hang của Dế Choắt. Dế Choắt
là tên tôi đã đặt cho nó một cách chế giễu và trịch
thượng thế. Choắt nọ có lẽ cũng trạc tuổi tôi.
Nhưng vì Choắt bẩm sinh yếu đuối nên tôi coi
thường và gã cũng sợ tôi lắm.
Cái chàng Dế Choắt, người gầy gò và dài lêu
nghêu như một gã nghiện thuốc phiện. Đã thanh
niên rồi mà cánh chỉ ngắn củn đến giữa lưng, hở
cả mạng sườn như người cởi trần mặc áo ghi lê.
Đôi càng bè bè, nặng nề, trông đến xấu. Râu ria gì
mà cụt có một mẩu và mặt mũi thì lúc nào cũng
ngẩn ngẩn ngơ ngơ. Đã vậy, tính nết lại ăn xổi ở
thì (thật chỉ vì ốm đau luôn, không làm được), có
một cái hang ở cũng chỉ bới nông sát mặt đất,
không biết đào sâu rồi khoét ra nhiều ngách như
hang tôi.

2. Bài học đường đời đầu tiên

Hình dáng
- Chạc tuổi: Dế Mèn
- Người: gầy gò, dài lêu ngêu như gã
nghiện thuốc phiện.
- Cánh: ngắn củn … như người cởi
trần mặc áo ghi nê.
- Đôi càng: bè bè, nặng nề
- Râu: cụt có một mẩu
- Mặt mũi: ngẩn ngẩn ngơ ngơ

Cách
sinh hoạt

- Ăn
xổi, ở
thì

Ngôn ngữ
-Với Dế Mèn:
+ Lúc đầu: gọi “anh” xưng “em”.
+ Trước khi mất: gọi “anh” xưng
“tôi” và nói: “ở đời….thân”.
- Với chị Cốc:
+ Van lạy
+ Xưng hô: chị - em.

=> NT: Miêu tả, sử dụng thành ngữ

=> Gầy gò, ốm yếu nhưng rất khiêm tốn, nhã nhặn. Bao dung độ lượng
trước tội lỗi của Mèn.

b) Thái dộ của Dế Mèn đối với Dế Choắt:
Một hôm, tôi sang chơi, thấy trong nhà luộm thuộm, bề bộn, tôi bảo:
- Sao chú mày sinh sống cẩu thả quá như thế! Nhà cửa đâu mà
tuềnh toàng. Ngộ có kẻ nào đến phá thì thật chú chết ngay đuôi! Này
thử xem: khi chú chui vào tổ, lưng chú phải lồm cồm đụng sát lên tận
mặt đất, làm cho ai trên vệ cỏ nhìn sang cũng biết chú đương đi đứng
chỗ nào trong tổ. Phỏng thử có thằng chim cắt nó nhòm thấy, nó
tưởng mồi, nó mổ cho một phát, nhất định trúng giữa lưng chú, thì
chú có mà đi đời! Ôi thôi, chú mày ơi! Chú mày có lớn mà chẳng có
khôn.
=> Khinh bỉ, coi thường Dế Choắt

2. Bài học đường đời đầu tiên

Dế
Mèn
Hành
động

Thái
độ
Bài
học

Trước khi trêu chị Cốc

Sau khi trêu chị Cốc

Hậu quả

Tôi chui tọt ngay vào hang, lên giường nằm khểnh bắt
chân chữ ngũ. Bụng nghĩ thú vị: “Mày tức thì mày cứ tức,
mày ghè vỡ đầu mày ra cho nhỏ đi, nhỏ đến đâu thì mày
cũng không chui nổi vào tổ tao đâu!”
… Mỗi câu “Chối này” chị Cốc lại giáng một mỏ xuống.
Mỏ Cốc như cái dùi sắt, chọc xuyên cả đất. Rúc trong hang
mà bị trúng hai mỏ, Choắt quẹo xương sống, lăn ra kêu
váng. Núp tận đáy đất mà tôi cũng khiếp, nằm im thin thít.
Như đã hả cơn tức, chị Cốc đứng rỉa lông cánh một lát nữa
rồi lại bay là xuống đầm nước, không chút để ý cảnh khổ
đau vừa gây ra.
Biết chị Cốc đi rồi, tôi mới mon men bò lên. Trông thấy
tôi, Dế Choắt khóc thảm thiết.

Tôi không ngờ Dế Choắt nói với tôi một
câu như thế này:
- Thôi tôi ốm yếu quá rồi, chết cũng được.
Nhưng trước khi nhắm mắt, tôi khuyên anh:
ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc
mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng
mang vạ vào mình đấy.
Thế rồi Dế Choắt tắt thở. Tôi thương
lắm. Vừa thương vừa ăn ăn tội mình. Giá
tôi không trêu chị Cốc thì đâu đến nỗi
Choắt việc gì. Cả tôi nữa, nếu không nhanh
chân chạy vào hang thì tôi cũng chết toi
rồi.
Tôi đem xác Dế Choắt đến chôn vào một
vùng cỏ bùm tum. Tôi đắp thành nắm mộ
to…

2. Bài học đường đời đầu tiên

Dế
Mèn

Trước khi trêu chị Cốc

Hành
động

- Mắng, coi thường, bắt nạt
Choắt.
- Cất giọng véo von trêu chị
Cốc.

Thái
độ
Bài
học

Hung hăng, ngạo mạn,
xấc xược.

Sau khi trêu chị Cốc

Hậu quả

Dế Choắt bị chị
- Chui tọt vào hang.
- Núp tận đáy hang, nằm in thít. Cốc mổ cho đến
chết
- Mon men bò lên.
- Chôn Dế Choắt

Sợ hãi, hèn nhát

Không nên kiêu căng, coi thường người khác.

Hối hận

Những bài học sâu sắc
em rút ra từ
nhân vật Dế Mèn?

Em học tập được
gì từ nhân vật
Dế Choắt?

+ Bài học về thói kiêu căng, ngạo mạn, ích kỷ (từ Dế
Mèn): kiêu căng, hống hách, ngang ngược, ích kỷ không
chỉ làm hại người khác mà còn gây ra hậu quả cho bản
thân phải ân hận suốt đời.
+ Bài học về tình thân ái, lòng bao dung nhân hậu (từ Dế
Choắt): nên biết sống đoàn kết, tôn trọng, bao dung tha
thứ cho lỗi lầm của người khác.
=> Bài học rút ra cho bản thân
- Tôn trọng sự khác biệt của bạn.
- Sẵn sàng chia sẻ, giúp đỡ khi bạn cần.

TỔNG KẾT
1. Nghệ thuật
- Cách miêu tả loài vật sinh động, trí tưởng tượng độc đáo.
- Sử dụng các biện pháp tu từ: nhân hóa, so sánh…
- Kể chuyện bằng ngôi thứ nhất, tự nhiên, hấp dẫn.
2. Nội dung
- Tính kiêu căng, hống hách, ích kỉ sẽ dẫn đến tội ác khiến ta phải ân
hận suốt đời.
- Hãy sống yêu thương, đồng cảm, tự tin, khiêm nhường…
3. Ý nghĩa
- Không quá đề cao bản thân rồi rước hoạ.
- Cần biết lắng nghe, quan tâm, giúp đỡ mọi người xung quanh.

LUYỆN TẬP

1. Hãy đọc diễn cảm/đọc phân vai một đoạn
mà em thích nhất trong VB.
2. Em hãy bày tỏ suy nghĩ về 1 nhân vật trong
đoạn truyện (Dế Mèn, Dế Choắt, chị Cốc).

LUYỆN TẬP
Ở đoạn cuối truyện, sau khi chôn cất Dế Choắt, Dế
Mèn đứng lặng hồi lâu trước nấm mồ của người bạn xấu
số. Em thử hình dung tâm trạng của Dế Mèn và viết một
đoạn văn diễn tả lại tâm trạng ấy theo lời của Dế Mèn.
 Ân hận vì thói ngông cuồng, dại dột của mình đã dẫn
đến cái chết thảm thương của Dế Choắt.
 Tự hứa thay đổi tính nết, từ bỏ thói hung hăng, ngỗ
nghịch, kiêu ngạo.
 Xin Dế Choắt tha thứ và khắc ghi câu chuyện đau
lòng do mình gây ra là một bài học đường đời.