NỘI DUNG 11. MÔI TRƯỜNG VÀ CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI
YÊU CẦU CẦN ĐẠT

-

Nêu được khái niệm môi trường sống của sinh vật, phân biệt được 4 môi
trường sống chủ yếu: môi trường trên cạn, môi trường dưới nước, môi
trường trong đất và môi trường sinh vật. Lấy được ví dụ minh hoạ các môi
trường sống của sinh vật.
- Nêu được khái niệm nhân tố sinh thái. Phân biệt được nhân tố sinh thái vô
sinh và nhân tố hữu sinh (bao gồm cả nhân tố con người). Lấy được ví dụ
minh hoạ các nhân tố sinh thái và ảnh hưởng của nhân tố sinh thái lên đời
sống sinh vật.

TÌM HIỂU VỀ MÔI TRƯỜNG SỐNG CỦA SINH VẬT

Quan sát Hình 45.1, hãy:
a) Kể tên các yếu tố tự nhiên có ở nơi sinh sống của sinh vật. Cho
biết vai trò của các yếu tố đó.
b) Cho biết môi trường sống là gì.
a)

- Các yếu tố tự nhiên có ở nơi sinh sống của sinh
vật: Không khí, gió, nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng,
nước, đất, các sinh vật khác (cây gỗ, cỏ, gấu, cò,
cá, giun đất, vi sinh vật,…).
- Vai trò của các yếu tố này: Các yếu tố này đều
có sự ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự
sinh trưởng và phát triển của các sinh vật.
b) Khái niệm môi trường sống: Môi trường sống
là nơi sinh sống của sinh vật, bao gồm tất cả các
nhân tố ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến
sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật.

Hãy kể tên các yếu tố môi trường có ở nơi sinh
sống của em. Các yếu tố đó ảnh hưởng như thế
nào đến đời sống của em?
- Các yếu tố môi trường có ở nơi sinh sống của em: Nhiệt
độ, độ ẩm, không khí, ánh sáng, cây cối, động vật, con
người,…
- Các yếu tố vô sinh như nhiệt độ, độ ẩm, không khí ảnh
hưởng đến các hoạt động sống của em (như hô hấp, bài
tiết,…), các yếu tố hữu sinh như thực vật, động vật, con
người tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến các hoạt
động sống của em thông qua các mối quan hệ cùng loài
hoặc khác loài (như mối quan hệ giữa người với người,
…).

Xác định các loại môi trường có trong Hình 45.1
bằng cách hoàn thành bảng sau:

Chú thích
a
b
c
d
e

Loại môi trường
Môi trường trong đất
Môi trường trên cạn
Môi trường dưới nước
Môi trường sinh vật
Môi trường sinh vật

Kể tên một số loài sinh vật có thể sống ở hai loại
môi trường khác nhau.

Một số loài sinh vật có thể sống ở hai loại môi
trường khác nhau:
- Ếch, hà mã, chim cánh cụt, cá sấu,… vừa
sống ở môi trường nước và môi trường cạn.
- Chuột chũi, bọ cạp, ve sầu, dế mèn,… vừa
sống ở môi trường trong đất và môi trường trên
cạn.

TÌM HIỂU VỀ CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI

Hãy phân loại các nhân tố mà em đã liệt kê ở Câu 1 và câu hỏi
luyện tập vào mỗi nhóm nhân tố sinh thái trong bảng sau cho phù
hợp.

Nhân tố vô sinh

Nhân tố hữu sinh

Cây gỗ, cỏ, gấu, cò, cá, giun đất,
Không khí, gió, nhiệt độ, độ ẩm,
sâu, thỏ, nai, cáo, rắn, vi sinh vật,
ánh sáng, nước, đất,…
…

Cho ví dụ chứng minh sự ảnh hưởng của các nhân tố sinh
thái đến sinh vật (thực vật, động vật) bằng cách hoàn
thành Bảng 45.1.

Nước là thành phần chủ yếu của tế
bào, là môi trường và nguyên liệu của
các phản ứng sinh hóa trong tế bào, là
nơi sinh sống của nhiều loài sinh vật,
Nướ
tham gia điều hòa nhiệt độ môi trường
c
và cơ thể. Do đó, nước ảnh hưởng trực
tiếp đến sự phân bố và có vai trò rất
quan trọng trong đời sống của các loài
sinh vật.

- Nếu thiếu nước, các quá
trình sống trong cơ thể
sinh vật sẽ bị rối loạn,
thậm chí là chết.
- Sa mạc có số lượng loài
thực vật và động vật rất ít.

Độ ẩm không khí ảnh hưởng trực tiếp
đến đời sống, quyết định sự phân bố
của các loài sinh vật. Bên cạnh đó, độ
ẩm còn ảnh hưởng đến các hoạt động
sinh lí của cơ thể (thoát hơi nước,…);
qua đó, tác động đến sự sinh trưởng,
phát triển và sinh sản của sinh vật.

- Độ ẩm cao giúp hệ rễ
sinh trưởng tốt và tăng
diện tích tiếp xúc với đất
làm cho quá trình hút nước
và chất khoáng được tăng
cường.
- Giun đất thường sống tập
trung ở những nơi đất ẩm
ướt, có độ ẩm cao.

Độ
ẩm

Nhân
tố sinh
thái
hữu
sinh

Tạo nên các mối quan hệ hỗ
trợ, đối kháng giữa các cá thể
cùng loài hoặc giữa các loài
sinh vật với nhau, đảm bảo sự
tồn tại của sinh vật và cân
bằng tự nhiên.

- Các con ngựa vằn sống thành
đàn có thể hỗ trợ lẫn nhau, bảo vệ
các con già yếu và các con non
khỏi bị kẻ thù tấn công.
- Cùng sống trên một cánh đồng
lúa, cỏ dại cạnh tranh chất dinh
dưỡng với lúa, nên khi cỏ dại phát
triển thì năng suất lúa giảm.

Vì sao một số loài thực vật có hiện tượng rụng lá vào
mùa đông?
Một số loài thực vật có hiện tượng rụng lá vào mùa đông
vì:
- Mùa đông lượng mưa giảm kéo theo hàm lượng nước
trong đất cũng giảm → Cây rụng lá nhằm giảm quá trình
thoát hơi nước của cây.
- Mùa đông có nhiệt độ thấp → Cây rụng lá nhằm giảm
diện tích tiếp xúc với không khí lạnh; hạn chế việc tán
cây phải chịu sức nặng của gió, tuyết có thể dẫn tới gãy
cành.

TÌM HIỂU VỀ GIỚI HẠN SINH THÁI

Giới hạn sinh thái
là gì.

Nhận xét về mức độ sinh
trưởng của cá rô phi ở
Việt Nam trong giới hạn
nhiệt độ của chúng.

- Khái niệm giới hạn sinh thái: Giới hạn sinh thái là giới hạn chịu đựng
của sinh vật đối với một số nhân tố sinh thái nhất định. Nếu nằm ngoài
khoảng giới hạn này thì sinh vật sẽ yếu dần và chết.

- Nhận xét về mức độ sinh trưởng của cá rô phi ở Việt Nam trong giới
hạn nhiệt độ của chúng: Cá rô phi ở Việt Nam tồn tại được trong
khoảng nhiệt độ từ 5,6 oC – 42 oC, nếu nhiệt độ dưới 5,6 oC hoặc trên
42 oC thì cá rô phi sẽ chết; cá rô phi ở Việt Nam sinh trưởng và phát
triển thuận lợi ở khoảng nhiệt độ từ 20 oC – 35 oC và sinh trưởng tốt
nhất ở nhiệt độ là 30 oC.

Vì sao có những loài cây phù hợp để trồng trong nhà trong khi
nhiều loài khác thì không?

Có những loài cây phù hợp để trồng trong nhà trong khi
nhiều loài khác thì không vì: Mỗi loài cây có giới hạn sinh
thái về ánh sáng khác nhau. Những loài cây phù hợp để
trồng trong nhà có nhu cầu về cường độ ánh sáng thấp
(thường là các cây ưa bóng). Những loài cây khác không
phù hợp để trồng trong nhà do các loài cây đó có nhu cầu
ánh sáng cao, nếu trồng nơi không đủ ánh sáng sẽ ảnh
hưởng đến hoạt động sinh lí của cây, thậm chí cây có thể
chết.

Bài tập
1) Hãy kể tên một số loài động vật thuộc hai nhóm động vật ưa ẩm và ưa khô?
+ Động vật ưa ẩm: ếch nhái, giun, lươn, ốc sên, sâu rau, gián…
?
+ Động vật ưa khô: hổ, linh cẩu, khỉ, đà điểu, sơn dương, bò rừng…
2) Hãy kể tên một số loài thực vật thuộc hai nhóm thực vật ưa sáng, ưa bóng?
+ Thực vật ưa sáng: thanh long, sen, tiêu, ớt, mướp, lúa, chuối, nhãn..
?
+ Thực vật ưa bóng: lan, mộc lan, hải đường, vạn niên thanh, gừng, riềng…
3) Hãy kể tên một số loài thực vật thuộc hai nhóm ưa ẩm, chịu hạn?
+ Thực vật ưa ẩm: lan, thiên lý, rọc mùng, rau mác…
?
+ Thực vật chịu hạn: xương rồng, hoa giấy, thanh long, thông…
4) Hãy kể tên một số loài động vật thuộc hai nhóm ưa sáng, ưa tối?
+ Động vật ưa sáng: dê, cừu, trâu, bò, gà, bồ câu…
? bướm đêm, muỗi, nhím, …
+ Động vật ưa tối: cú mèo, dơi,

5. Khi đem một cây phong lan từ trong rừng rậm về trồng ở vườn nhà, những
nhân tố sinh thái của môi trường tác động lên cây phong lan sẽ thay đổi. Hãy
cho biết những thay đổi của các nhân tố sinh thái đó?

Trả lời:
- Cây phong lan sống trong rừng rậm thường ở dưới tán rừng nên ánh sáng
chiếu thường yếu (rừng thường có nhiều tầng cây). Khi chuyển về vườn nhà,
cây cối mọc thưa hơn nên ánh sáng chiếu vào cây phong là mạnh hơn.
- Cây phong lan sống trong rừng có độ ẩm cao hơn trong vườn nhà, chịu tác
động của nhiệt độ trong rừng ổn định hơn ở ngoài rừng.

6. Chuột sống trong rừng mưa nhiệt đới có thể chịu ảnh hưởng của các nhân
tố sinh thái sau: mức độ ngập nước, kiến, độ dốc của đất, nhiệt độ không khí,
ánh sáng, độ ẩm không khí, rắn hổ mang, áp suất không khí, cây gỗ, gỗ mục,
gió thổi, cây cỏ, thảm lá khô, sâu ăn lá cây, độ tơi xốp của đất, lượng mưa.
Hãy sắp xếp các nhân tố đó vào từng nhóm nhân tố sinh thái.

Trả lời:
- Nhân tố vô sinh: mức độ ngập nước, độ dốc, nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, áp
suất, gỗ mục, gió thổi, thảm lá khô, độ tơi xốp, lượng mưa ... có tác động đến
đời sống của chuột.
- Nhân tố hữu sinh: Kiến, rắn hổ mang, cây gỗ, cây cỏ, sâu ăn lá cây... có ảnh
hưởng đến đời sống của chuột.

7. Hãy vẽ sơ đồ mô tả giới hạn sinh thái của loài vi khuẩn suối nước nóng có
giới hạn nhiệt độ từ 00C đến +900C, trong đó điểm cực thuận là +550C.

Trả lời:
Sơ đồ tác động của
nhiệt độ lên loài vi
khuẩn suối nước
nóng

CÂU HỎI HS SOẠN Ở NHÀ
Câu 1: Nhân tố sinh thái là gì? Gồm các nhóm nào? Phân biệt các nhân
tố vô sinh và hữu sinh. Tại sao có thể tách nhân tố con người riêng
thành một nhóm?
Câu 2: Nhân tố ánh sáng có vai trò như thế nào đến đời sống sinh vật?
Câu 3: Nhân tố nhiệt độ có vai trò như thế nào đến đời sống sinh vật?
Thế nào là giới hạn sinh thái? Cho ví dụ về giới hạn chịu đựng về nhân tố
nhiệt độ của cá rô phi ở Việt Nam?
Câu 4: Nhân tố độ ẩm, không khí, đất có ảnh hưởng như thế nào đến
đời sống sinh vật?