CHUYỆN CHỨC
PHÁN SỰ ĐỀN
TẢN VIÊN
(TRÍCH TRUYỀN KÌ MẠN
LỤC)
- NGUYỄN DỮ-

HOẠT ĐỘNG 1
KHỞI ĐỘNG

Những hình ảnh sau có thể gợi cho em liên
tưởng đến những chi tiết nào, ở tác phẩm
truyện nào đã học?

Hình 1

Hình 3

Hình 2

Hình 4

Chi tiết những điều ước của em bé
bán diêm biến thành hiện thực trong
giây lát, rồi nhanh chóng tan biến
trong truyện cổ tích “Em bé bán
diêm” (An-đéc-xen)
Chi tiết Sơn Tinh bốc từng quả đồi
dời từng dãy núi ngăn chặn dòng
nước lũ, nước dâng cao bao nhiêu
núi dâng cao bấy nhiêu trong truyện
truyền thuyết “Sơn Tinh, Thủy
Tinh”.

Chi tiết Thạch Sanh giết chết
chằn tinh trong truyện cổ
tích “Thạch Sanh”.
Chi tiết Thánh Gióng bay về
trời sau khi đánh xong giặc
Ân trong truyền thuyết
“Thánh Gióng”.

Em hãy rút ra điểm
giống nhau của các
chi tiết truyện trên.
Nêu ý nghĩa của
một chi tiết mà em
ấn tượng nhất.

Các chi tiết trên đều là
các chi tiết kì ảo, không
có thật, góp phần làm cho
cốt truyện thêm li kì, hấp
dẫn; gửi gắm quan điểm,
thái độ của nhân dân dành
cho những nhân vật.

HOẠT ĐỘNG 2
HÌNH THÀNH KIẾN THỨC

I. TRI THỨC NGỮ VĂN
1. Truyện truyền kì

Phiếu học tập 01: Chuẩn bị ở nhà
1. Tìm hiểu đặc điểm truyện
truyền kì
Hoàn thành bảng sau
STT

Đặc điểm

Trả lời

1

Thời kì ra đời, phát triển

....................

2

Cốt truyện

....................

3

Nhân vật

....................

4

Vai trò của yếu tố kì ảo

....................

5

Nội dung - Ý nghĩa

 

1

2

3

4

5

1

2

3

4

5

5
4
3
2
1
5
4
3
2
1

5
4
3
2
1

TRÒ CHƠI
Ai nhanh hơn

5
4
3
2
1
1

2

3

4

5

1

2

3

4

5

Câu 1. Nhận định nào sau đây nói đúng về truyện truyền kì?
A. Là những truyện kể về B. Là những truyện kể có sự
các sự việc hoàn toàn có thật đan xen giữa những yếu tố
có thật và yếu tố hoang
C. Là những truyện kể về đường
các sự việc hoàn toàn do tác
D. Là những truyện kể về
giả tưởng tượng ra.
các nhân vật lịch sử.

Câu 2. Dòng nào không đúng khi nói về yếu tố kì ảo trong
truyện truyền kì?
A. Là phương thức nghệ B. Là các yếu tố hoàn toàn
thuật để phản ánh cuộc sống được các tác giả lấy từ văn
học dân gian
C. Yếu tố kì ảo đan xen linh
D. Gửi gắm quan niệm và
hoạt với yếu tố hiện thực
thái độ của tác giả

Câu 3. Ý nào nêu không đúng đặc điểm cốt truyện của
truyện truyền kì?
A. Gồm chuỗi các sự kiện B. Vay mượn hoặc phỏng
được sắp xếp theo một trình theo cốt truyện dân gian.
tự nhất định, có quan hệ
nhân quả.
D. Bao gồm chuỗi các sự
C. Gồm chuỗi các sự kiện kiện được sắp xếp theo trình
được sắp xếp theo trình tự tự đảo lộn thời gian.
tuyến tính.

Câu 4. Không gian trong truyện truyền kì có gì đặc biệt?
A. Là không gian vũ trụ B. Là không gian cộng
nguyên sơ, thường chia làm đồng, bao gồm: KG thiên
3 cõi: trời – đất - nước
nhiên, KG xã hội
C. Là không gian có sự pha D. Là không gian cõi trần,
trộn giữa cõi trần, cõi âm, cõi âm, cõi tiên tồn tại tách
biệt nhau.
cõi tiên.

Câu 5. Dòng nào nêu đúng đặc điểm nhân vật trong truyện
truyền kì?
A. Là những vị thần có hình
dạng và hành động phi thường,
có khả năng biến hoá khôn
lường.
D. Là những người anh hùng có
sức mạnh, tài năng, phẩm chất và
vẻ đẹp phi thường, dũng cảm, xả
thân vì cộng đồng, tiêu biểu cho
vẻ đẹp cộng đồng.

B. Là những người bình
thường, thường có số phận
bất hạnh
C. Thường có những nét kì lạ
về nguồn gốc ra đời, ngoại
hình hay năng lực siêu nhân.

1. Thời kì ra Phát triển mạnh mẽ từ thời trung đại.
đời, phát triển
2. Cốt truyện Thường theo motip người hóa thần, người chết sống lại,...;
cũng có khi là sự vay mượn hoặc phỏng theo cốt truyện dân
gian.
3. Nhân vật Có sự tương giao giữa thần và người, cõi sống và cõi chết,...
4. Vai trò của - Khiến câu chuyện thêm hấp dẫn, thú vị.
yếu tố kì ảo - Kín đáo phản ánh hiện thực và bộc lộ thái độ của người viết.
5. Nội dung - - Viết về những câu chuyện xảy ra trong quá khứ, thường
Ý nghĩa
mượn “xưa” để nói “nay”.
- Thường có lời bình mang hàm ý khuyên răn hoặc nêu lên
một bài học trong cuộc sống.

2. Mối quan hệ giữa
truyện truyền kì và
truyện cổ dân gian

2. Mối quan hệ giữa truyện
truyền kì và truyện cổ dân gian
So sánh
Điểm giống
Điểm khác

Truyện
truyền kì

Truyện cổ dân
gian

....................
....................

....................

So sánh
Truyện truyền kì
Truyện cổ dân gian
Điểm Cùng có chung mô hình về thế giới: sự song song tồn tại và tác
giống động qua lại của thế giới người (cõi trần) và thần tiên, ma quỷ
(thiên đình, cõi âm).
Điểm Đã thể hiện tính cá tính sáng tạo của
Là sáng tác tập thể nên
khác người viết – đặc điểm của văn học viết. không hiện diện cá tính
Điều đó được thể hiện qua việc tiếp thu sáng tạo.
và cải biến một cách sáng tạo những
mô típ kì ảo của truyện dân gian.

3. Giá trị nhận
thức, giáo dục,
thẩm mĩ của văn
học

Giá trị của văn học
Là gì?
Giá trị nhận thức
....................
Giá trị giáo dục
....................
Giá trị thẩm mì
....................
=> Mối quan hệ giữa các giá trị của văn học:
............................................................................
.....................................

Giá trị nhận thức: VH giúp người đọc hiểu về đời sống
hiện thực khách quan, hiểu người khác và hiểu chính mình.
Giá trị giáo dục: VH góp phần hình thành hoặc làm biến đổi một
cách tự nhiên hệ giá trị, chuẩn mực đạo đức người đọc.
Giá trị thẩm mĩ: Qua quá trình tiếp xúc của người đọc với thế giới
hình tượng, tác phẩm văn học đem lại khoái cảm về cái đẹp.
Mối quan hệ giữa các giá trị của văn học: Các giá trị trên của VH
đan bện với nhau và được tiếp nhận đồng thời trong quá trình người
đọc tiếp xúc với tác phẩm. Do đó, VH có tác động nhiều mặt và sâu
sắc đến người đọc.

II. TÌM HIỂU CHUNG

Tác giả
Nguyễn Dữ

Tác phẩm Chuyện
chức phán sự đền Tản
Viên

Quê
hương
...

Thời đại – Đóng
Cuộc đời góp văn
...
học
...
Thể loại Xuất xứ
Đề tài
...
...
...

Tác giả
Nguyễn Dữ
Quê Hải Dương
Sống ở thế kỉ XVI
Là người học rộng tài cao nhưng chỉ làm
quan một thời gian ngắn rồi về quê ẩn dật.
Có đóng góp quan trọng ở thể loại
truyện truyền kì.

Tác phẩm
Truyện truyền kì
Là một trong 20 truyện của tập “Truyền
kì mạn lục” – áng “thiên cổ kì bút”
Đề tài: Thuộc nhóm truyện về đề tài
nho sĩ.

III. ĐỌC – KHÁM PHÁ VĂN BẢN
1. Đọc văn bản
- Đọc
- Tìm hiểu các chú thích

2. Cốt truyện và bố cục của tác phẩm
a. Cốt truyện
STT
1
2
3
4
5

Sự việc
Trình tự
Giới thiệu nhân vật Ngô Tử Văn: Tên Soạn, quê làng Yên Dũng, đất
 
Lạng Giang, tính tình, hành động đốt đền.
Tử Văn bị giải xuống Minh Ty; tại đây, trước mặt Diêm Vương, Tử Văn
 
tâu bày sự thật và thắng kiện.
Tử Văn được thổ công tiến cử vào chức quan phán sự ở đền Tản Viên;
 
Tử Văn nhận lời, thu xếp việc nhà, không bệnh mà mất.
Đốt đền xong, về nhà, Tử Văn gặp hồn ma tướng giặc đến bắt dựng lại
 
đền; rồi chiều tối thổ công nước Việt đến gặp Tử Văn để cung cấp chứng
cứ giúp Tử Văn thắng kiện.
Lời bình của tác giả cuối truyện.
 

STT
Sự việc
Trình tự
1 Giới thiệu nhân vật Ngô Tử Văn: Tên Soạn, quê làng Yên Dũng,
1
đất Lạng Giang, tính tình, hành động đốt đền.
4 Đốt đền xong, về nhà, Tử Văn gặp hồn ma tướng giặc đến bắt
2
dựng lại đền; rồi chiều tối thổ công nước Việt đến gặp Tử Văn
để cung cấp chứng cứ giúp Tử Văn thắng kiện.
2
Tử Văn bị giải xuống Minh Ty; tại đây, trước mặt Diêm
3
Vương, Tử Văn tâu bày sự thật và thắng kiện.
3 Tử Văn được thổ công tiến cử vào chức quan phán sự ở đền Tản
4
Viên; Tử Văn nhận lời, thu xếp việc nhà, không bệnh mà mất.
5 Lời bình của tác giả cuối truyện.
5

Tóm tắt văn bản
Ngô Tử Văn là một kẻ sĩ nổi tiếng khẳng khái, chính trực
vốn không chịu được sự tác yêu tác quái của hồn tên tướng
giặc bại trận nên đã đốt đền thờ của hắn, trừ hại cho dân.
Tên hung thần quyết kiện Tử Văn ở âm phủ. Tử Văn được
thổ thần mách bảo về tung tích và tội ác của tên tướng giặc,
đồng thời bày cho chàng cách đối phó với hắn. Xuống dưới
Minh ti, trước mặt Diêm Vương, Tử Văn đã dũng cảm vạch
trần tội ác của tên hung thần. Công lý được thực thi: tên
tướng giặc bị trừng trị, thổ thần được phục chức, Tử Văn
được sống lại, sau đó được nhận chức Phán sự đền Tản
Viên chuyên trông coi việc xử án.

b. Bố cục
Phần 1

(“Ngô Tử Văn….không cần gì cả.”): Ngô Tử Văn đốt
đền tên tướng giặc họ Thôi.

Phần 2

(“Đốt đền xong… khó lòng thoát nạn.”): Cuộc gặp
gỡ giữa Ngô Tử Văn với tên tướng giặc họ Thôi và
với vị Thổ công.

Phần 3

(“Tử Văn vâng lời…như cám vậy”): Cuộc đấu tranh
giành công lí của Tử Văn ở âm cung.

Phần 4

Còn lại: Ngô Tử Văn được tiến cử giữ chức Phán sự
đền Tản Viên; lời bình của tác giả cuối truyện.

3. Nhân vật Ngô Tử Văn
3.1. Lai lịch của nhân vật
Tên họ: Ngô Tử Văn tên là Soạn
Quê quán: người huyện Yên Dũng, đất Lạng
Giang
Tính cách: Chàng vốn khảng khái, nóng nảy, thấy
sự tà gian thì không thể chịu được, vùng Bắc
người ta vẫn khen là một người cương trực.

Nhận xét
Nhân vật Ngô Tử Văn được giới thiệu
theo công thức truyền thống của văn học
trung đại: tên, quê quán cụ thể, đặc biệt
là tính tình, phẩm chất bằng những từ
ngữ khẳng định, khen ngợi.

3.2. Nhân vật Ngô Tử Văn trong
tương quan với các nhân vật khác

Ngô Tử Văn trong mối
tương quan với viên
bách hộ họ Thôi

Nhóm 1: Tìm hiểu NTV trong mối
tương quan với viên bách hộ họ Thôi
Yêu cầu
- Vì sao NTV lại đốt ngôi đền? Hành
động đó cho thấy phẩm chất gì của Tử
Văn?
- Trước lời đe dọa của viên bách hộ khi
đến đòi Tử Văn dựng trả lại đền, thái độ
của Tử Văn như thế nào?

Viên bách hộ

Ngô Tử Văn

+ Cướp đền của Thổ công nước Việt, rồi tác oai tác + Không chịu được sự tà gian trong đền, Tử Văn tắm
quái trong dân gian, gây nhũng nhiễu khiến nhân dân gội sạch sẽ, khấn trời rồi châm lửa đốt đền, nhằm tiêu
chịu nhiều khổ cực, oan ức.
trừ hiểm họa cho nhân dân. Mọi người đều lo sợ thay
 
cho Tử Văn, còn “chàng vẫn vung tay không sợ gì cả”
=> Hành động dũng cảm, minh chứng cho sự khảng
khái, chính trực của nhân vật .
+ Dùng nguyên lí đạo Nho để buộc tội Tử Văn: “Nhà + Thái độ ung dung, thản nhiên, coi thường lời buộc tội
ngươi đã theo nghiệp nho...có nơi hiển hiện”
và đe dọa của viên bách hộ: “Tử Văn mặc kệ, vẫn cứ
+ Lấy gương Cố Thiệu đốt đền Lư Sơn để hăm dọạ.
ngồi ngất ngưởng, tự nhiên.”
+ Dọa kiện Tử Văn dưới Minh Ty.
 
+ Trong cuộc xử kiện dưới Minh Ty: Viên bách hộ giảo + Dưới Minh Ty, Tử Văn vẫn kiên quyết, dũng cảm
hoạt, che đậy tội ác của mình, nhưng cuối cùng sự thật vạch mặt tội ác của tên bách hộ, không chịu nhún
cũng bại lộ. Hắn phải chịu hình phạt thích đáng.
nhường.
=>Viên bách hộ họ Thôi là tên gian xảo, quen thói lọc => Tử Văn tự tin vào việc mình làm, không sợ những
lừa, tham lam, hung ác. Y bị đốt đền là đúng mà lại lời đe dọa của kẻ xấu. Hành động đốt đền tà và thái độ
nhân danh cái thiện, cao giọng giảng giải đạo đức, làm của chàng trước lời đe dọa của viên bách hộ bước đầu
như mình là người bị hại.
thể hiện tính khảng khái, cương trực của Tử Văn.

Ngô Tử Văn trong mối tương
quan với thổ thần

Nhóm 2: Tìm hiểu NTV trong mối
tương quan với thổ thần
Yêu cầu
- Tử Văn có suy nghĩ và cảm xúc gì sau
khi nghe thổ công kể lại sự việc bị hại
của mình cho chàng nghe?
- Em có cho rằng câu hỏi “Hắn có thực là
tay hung hãn, có thể gieo vạ cho tôi
không?” thể hiện thái độ lo sợ của Tử
Văn không?

Thổ thần nước Việt
Ngô Tử Văn
+ Kể lại sự việc bị hại của mình
+ Đồng cảm trước nỗi uất ức của thổ thần khi bị cướp
+ Căn dặn Tử Văn những điều cần đền; căm phẫn cái ác.
làm khi đối phó với tên hung thần và + Không khiếp sợ trước gian tà mà luôn bình tĩnh, muốn
trong cuộc đối chất với Diêm Vương biết rõ về kẻ thù, để tính kế đối phó. Đây là cơ sở để có
dưới âm phủ.
thể giành chiến thắng.
=> Thổ công giúp đỡ và ủng hộ hành + Ngô Tử Văn quyết tâm đấu tranh chống lại cái ác đến
động của Tử Văn.
cùng.
=> Tử Văn bất bình, dò hỏi kĩ về đối thủ, chuẩn bị cho
cuộc đấu tranh đầy cam go sắp tới.
Sau khi được Tử Văn giúp đòi lại Tử Văn vui vẻ nhận lời, thu xếp việc nhà, không bệnh
ngôi đền, Thổ công đã báo ơn bằng mà mất.
cách tiến cử Tử Văn vào chức quan => Ngô Tử Văn trở thành người đảm nhiệm trọng trách
Phán sự ở đền Tản Viên.
giữ gìn công lí, là biểu tượng của công lí, chính nghĩa
được bất tử hoá.

Ngô Tử Văn trong mối
tương quan với
Diêm Vương

Nhóm 3: Tìm hiểu NTV
trong mối tương quan với
Diêm Vương
Yêu cầu:
- Trước mặt Diêm Vương, Tử
Văn có những lời nói và thái
độ như thế nào?
- Em có nhận xét gì về phẩm
chất của Tử Văn qua cuộc xử
kiện dưới Minh Ty?

Diêm Vương
Ngô Tử Văn
+ Lúc đầu: Cho rằng Tử Văn là người có tội, + Ý thức sâu sắc về nhân cách của bản thân: “Ngô
đứng về phía viên bách hộ, dùng uy lực của Soạn này là một kẻ sĩ ngay thẳng ở trần gian...oan
kẻ bề trên để quát mắng, đe dọa, buộc tội Tử uổng”.
Văn: “Kẻ kia... còn trốn đi đằng nào?”
+ Cứng cỏi, bình tĩnh và can đảm tâu bày sự thật,
+ Về sau: trước thái độ cứng cỏi của Tử Văn, không chịu nhún nhường.
Diêm Vương sinh nghi; đồng ý với lời đề + Khi công lí được thực thi, được Diêm Vương ban
nghị của Tử Văn sai người đến đền Tản Viên thưởng (hưởng một phần xôi lợn của dân cúng tế
để lấy chứng thực, biết được sự thật và xử án trong đền); được thổ công giới thiệu vào chức quan
công bằng.
phán sự.
+ Xử tội viên bách hộ họ Thôi; ban thưởng  => Thái độ, lời lẽ cứng cỏi của Tử văn chứng tỏ
cho Tử Văn
chàng không hề nhụt chí, run rẩy hay khiếp sợ trước
=> Diêm Vương thể hiện uy quyền của người cảnh địa ngục, ma quỷ xung quanh mình. Chàng
giữ cán cân công lí, thưởng phạt nghiêm quyết đấu tranh cho lẽ phải, cho công lí. Điều đó rất
minh.
đáng trân trọng ở con người này.

Tìm hiểu về nghệ thuật
xây dựng nhân vật
Ngô Tử Văn

Nhóm 4: Tìm hiểu về nghệ thuật
xây dựng nhân vật NTV
Gợi ý tìm hiểu về:
- Điểm nhìn
- Ngôn ngữ người kể chuyện, ngôn
ngữ nhân vật
- Các phương diện miêu tả nhân vật
...

Nghệ thuật xây dựng nhân vật
+ Đặt nhân vật vào tình huống có tính thử thách để bộc lộ vẻ đẹp tính
cách nhân vật (cuộc đấu tranh với cái ác).
+ Nghệ thuật trần thuật giàu kịch tính, kết cấu chặt chẽ, logic, sử dụng
các yếu tố kì ảo.
+ Tính cách của Ngô Tử Văn được khắc họa gián tiếp chủ yếu lời kể
của người kể chuyện ngôi ba; được khắc họa trực tiếp qua hành động
và ngôn ngữ đối thoại của nhân vật.
+ Chủ yếu sử dụng điểm nhìn của người kể chuyện ngôi ba, điểm nhìn
của các nhân vật khác (người dân, viên bách hộ, thổ công, Diêm
Vương).

4. Các yếu tố kì ảo
Nhân vật kì ảo:
Hồn ma tướng
giặc (viên bách
hộ họ Thôi); Thổ
thần nước Việt,
Diêm
Vương,
quỷ Dạ Xoa,...

Không gian
kì ảo: Địa
ngục
–
Minh ti (cõi
âm)
với
khung cảnh
rùng rợn.

Sự kiện kì ảo: Cuộc gặp gỡ giữa con người
và hồn ma, con người và thần thánh; Tử
Văn bị hai tên quỷ sứ đến bắt đi, cuộc xử
kiện dưới Minh Ty; sự việc Tử Văn chết đi
– sống lạị; Ngô Tử Văn được giới thiệu và
đồng ý nhận chức quan phán sự; sự việc
người đi đường gặp xe quan phán sự.

Ý nghĩa - Tác dụng của yếu tố kì ảo

Làm cho câu
chuyện
thêm
sinh động, hấp
dẫn, tạo màu sắc
truyền kì cho
câu chuyện.

Mượn yếu tố kì ảo
để nói về hiện thực
xã hội, nhằm phê
phán, phơi bày hiện
thực đầy rẫy những
bất công ở cõi trần.

Hai yếu tố hiện thực và
kì ảo đan xen làm cho
thế giới kì ảo mơ hồ trở
nên gần với cuộc đời
thực, làm tăng độ tin
cậy cho câu chuyện.

Nguyễn Dữ đã đã tiếp thu sáng tạo
những yếu tố kì ảo trong một số
truyện dân gian

Điểm tiếp thu
Xây dựng không gian
đan xen giữa cõi trần và
cõi âm.

Sử dụng một số mô
típ kì ảo của truyện
cổ dân gian

Điểm sáng tạo
Xây dựng cõi âm cũng chứa
đựng những tệ lậu như cõi
trần qua lời kể của thổ thần,
lời nói của Diêm Vương

Đan xen yếu tố kì ảo với những
yếu tố thực về địa danh, thời
điểm lịch sử làm cho thế giới kỳ
ảo trở nên chân thật hơn, tăng độ
tin cậy cho câu chuyện được kể