ĐI LẤY MẬT
Trích “Đất rừng phương Nam”, Đoàn Giỏi)

Hãy kể tên một số miền quê của Việt Nam mà em từng
đến thăm hoặc biết tới qua tác phẩm nghệ thuật ( tranh ảnh,
phim, văn thơ…). Nơi nào để lại cho em ấn tượng sâu sắc
nhất?

Nơi ta tới, có thể là:
-Vùng đồng bằng xanh tươi có cánh cò bay lả bay la.
-Xứ biển cát trắng rì rào sóng vỗ.
-Miền núi cao hiểm trở, thác đổ ào ào.
-Nơi đô thị phồn hoa sôi động, rực rỡ ánh đèn…

Ở lớp 6:
-Các em đã từng được khám phá vùng đảo Cô Tô (“Cô Tô” – Nguyễn Tuân).
-Các em được trải nghiệm hành trình đến với hang Én (“Hang Én” – Hà My).
-Các em được chứng kiến dòng sông Mê Kông hung vĩ (“Cửu Long ta ơi” – Nguyên
Hồng).
-Các em được chiêm ngưỡng vẻ đẹp thách thức với thời gian của tháp Khương Mỹ
(“Nghìn năm Khương Mỹ” – Lam Linh).

Rõ ràng, mỗi vùng đất để lại cho ta những ấn tượng riêng khó phai mờ và mảnh
đất phương Nam xanh tươi đẹp giàu đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho nhiều
nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ… trong đó có nhà văn Đoàn Giỏi. Nhà văn đem đến cho
người đọc bao nhiêu cảm nhận bất ngờ, phong phú, sâu lắng đầy thi vị về thiên
nhiên, con người và cuộc sống của người dân phương Nam được thể hiện qua đoạn
trích “Đi lấy mật” (trích từ tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam”).

Đất rừng phương

I. ĐỌC – HIỂU CHUNG
1.Đọc văn bản
Yêu cầu:
-Đọc to, rõ ràng.
-Sử dụng chiến lược đọc: hình dung, theo dõi, tóm tắt, so sánh…
-Tìm hiểu nghĩa của từ ngữ khó: tràm, gùi, chà gạc, ăn ong, cơm
vắt, trảng, gầm ghì…
2.Tìm hiểu chung
a.Tác giả
-Đoàn Giỏi (1925-1989); quê quán: Tiền Giang; là nhà văn của
miền đất phương Nam.
-Lối miêu tả vừa hiện thực, vừa trữ tình và ngôn ngữ đậm màu
sắc địa phương.
-Tác phẩm tiêu biểu: “Đường về gia hương”(1948), “Cá bống
mú” (1956), “Đất rừng phương Nam” (1957)…

b.Tác phẩm:
-Thể loại:
Truyện (tiểu thuyết).
-Xuất xứ:
Trích chương 9 “Đất rừng phương Nam”.
(HS đọc tóm tắt tác phẩm, sgk trang 18)
-Đề tài:
Thiên nhiên, con người Nam Bộ.
-Ngôi kể:
Ngôi thứ nhất (cậu bé An xưng “tôi”).

-Bố cục:
+Phần 1: từ đầu đến “một lớp thuỷ tinh”: Khung
cảnh thiên nhiên qua cái nhìn của An.
+Phần 2: tiếp theo đến “cây tràm thấp kia”:
Hành trình đi lấy mật của An, Cò và tía nuôi.
+Phần 3: còn lại: Cách “thuần hoá” ong rừng
khát biệt của người dân vùng U Minh.
-Tóm tắt đoạn trích:
Đoạn trích kể về một lần An theo tía nuôi và Cò
đi lấy mật ong trong rừng U Minh. Trong quá
trình đi lấy mật, An học hỏi được nhiều điều,
đặc biệt là không gian đất rừng phương Nam
đẹp bí ẩn và cách thức lấy mật ong độc đáo của
người dân vùng U Minh.

II. KHÁM PHÁ VĂN BẢN
1. Mối quan hệ giữa các nhân vật trong đoạn trích

Tía nuôi

Má nuôi
An là con nuôi trong đình Cò

Cò

An

2. Cảnh sắc thiên nhiên rừng U
Minh
-Cảnh sắc thiên rừng U Minh được
nhà văn tái hiện qua cái nhìn của ai?
->Cảnh sắc thiên rừng U Minh hiện
lên qua cái nhìn của nhân vật An.
-Thiên nhiên rừng U Minh hiện lên
qua những chi tiết, hình ảnh nào?

2. Cảnh sắc thiên nhiên rừng U Minh
* Buổi ban mai:
Yên tỉnh, trong vắt, mát lành: “Buổi sáng, đất rừng
thật là yên tĩnh. Trời không gió, nhưng không khí vẫn
mát lạnh. Cái lành lạnh của hơi nước sông ngòi,
mương rạch, của đất ấm và dưỡng khí thảo mộc thở
ra từ bình minh. Ánh sáng trong vắt, hơi gợn một
chút óng ánh trên những đầu hoa tràm rung rung,
khiến ta nhìn cái gì cũng có cảm giác như là nó bao
qua một lớp thủy tinh.”.

* Nắng và gió:
- “Gió cũng bắt đầu thổi rao rao theo với khối mặt
trời tròn đang tuôn ánh sáng vàng rực xuống mặt
đất.”.
- “Nắng bốc hương hoa tràm thơm ngây ngất. Gió
đưa mùi hương ngọt lan ra, phảng phất khắp rừng.”.

2. Cảnh sắc thiên nhiên rừng U Minh
* Các loài vật:
-Chim hót líu lo, hàng ngàn con vụt bay lên;
những loài cây và màu sắc của từng phiến lá;
những côn trùng bé nhỏ, kì lạ.

Chim hót líu lo. Nắng bốc hương hoa tràm thơm ngây ngất. Gió đưa mùi
hương ngọt lan ra, phảng phất khắp rừng. Mấy con kì nhông nằm vươn mình
phơi lưng trên gốc cây mục, sắc da lưng luôn luôn biến đổi từ xanh hóa vàng,
từ vàng hoá đỏ, từ đỏ hoá tím xanh,... Con Luốc động đậy cánh mũi, rón rén mò
tới. Nghe động tiếng chân con chó săn nguy hiểm, những con vật thuộc loại bò
sát bốn chân, to hơn ngón chân cái kia, liền quật chiếc đuôi dài chạy tứ tán.
Con núp chỗ gốc cây thì biến thành màu xám vỏ cây. Con đeo trên tấm lá ngái
thì biến ra màu xanh lá ngái.
Chúng tôi tiếp tục đi tới một cái trảng rộng. Giữa vùng cỏ tranh khô vàng,
gió thổi lao xao, một bầy chim hàng nghìn con vọt cất cánh bay lên. Chim áo
già màu nâu, chim manh manh mỏ đỏ bóng như màu thuốc đánh móng tay, lại
có bộ lông xám tro điểm những chấm trắng chấm đỏ li ti rất đẹp mắt... Những
con chim nhỏ bay vù vù kêu líu ríu lượn vòng trên cao một chốc, lại đáp xuống
phía sau lưng chúng tôi.

Đặc biệt là thế giới đầy bí ẩn của loài ong:

- Tôi kêu khẽ. Ờ, phải rồi! Phải hết sức tinh mắt, thính tai mới tìm được những tay sứ giả
của bình minh này. Một con... hai con... ba con.. Rồi một đàn mười mấy con bay nối nhau như
một xâu chuỗi hạt cườm, trong những tầng xanh cây lá, có một cái chấm nâu đen cỡ đầu đũa
vụt qua rất nhanh. Trên những ngọn tràm cao, đang lướt qua một đàn li ti như nắm trấu bay,
phát ra những tiếng kêu eo… eo... eo... eo... Tiếng kêu thật nhỏ, không chú ý theo dõi thì không
thể nào nghe được.
- …Rừng thì mênh mông, biết bao nhiêu cây! Một cây còn biết bao nhiêu nhánh! Biết con
ong sẽ đóng tổ ở cây nào, nhánh nào? Có phải bạ chỗ nào nó cũng gởi mật đâu! Nhưng làm
nghề nào rồi khắc phải thạo nghề ấy con ạ! – Má nuôi tôi đưa mắt trông ra những cánh rừng
tràm lờ mờ khuất sau những bụi cây bình bát dại mọc quanh hè, ngẫm nghĩ một lúc rồi nói
tiếp: – Gió thổi có hướng, cây tốt cũng có vùng. Chọn được vùng rừng tốt, biết rằng đến mùa
xuân tràm sẽ kết nhiều hoa, mình mới định chỗ gác kèo. Phải xem hướng gió, tính trước đường
bay của ong mật. Đó là những chỗ “ấm”, cây dày, không bị ngọn gió thốc thẳng vào và ít khi
có những dấu chân người đi bắt rắn, người đốn củi lội đến... 
- […] Không có nơi nào, xứ nào có kiểu tổ ong hình nhánh kèo như vùng U Minh này cả.
Những con ong vẫn nối cánh nhau bay đi bay về trên tổ, trước mặt chúng tôi kia. Con nào
cũng lượn một vòng tròn trước khi đáp xuống. Người ta bảo rằng đó là vũ điệu báo hiệu của
loài ong.

-Qua đây, ta thấy được vẻ đẹp nào của thiên nhiên
rừng U Minh?
-Hãy nhận xét khả năng quan sát và cảm nhận về thiên
nhiên của nhân vật cậu bé An.
- Vẻ đẹp phong phú, đầy chất thơ của rừng U Minh.
- Những bức tranh thiên nhiên cho thấy An có khả
năng quan sát tinh tế, có tâm hồn trong sáng, biết phát
hiện, cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên.

3.Nhân vật tía nuôi của An
Nhân vật tía nuôi được miêu tả qua những chi tiết tiêu biểu nào? Nêu cảm nhận của
em về nhân vật tía nuôi của An.
-Các chi tiết tiêu biểu về tía nuôi:
Lời nói, cách cư xử
Ngoại hình, hành động
“Tía nuôi tôi đi trước, bên hông
lủng lẳng chiếc túi da beo, lưng
mang cái gùi bằng tre đan đã trát
chai, tay cầm chà gạc. Lâu lâu, ông
vung tay lên một cái, đưa con dao
rừng rất sắc phạt ngang một nhánh
gai và dùng cái mẩu cong ở đầu lưỡi
dao dài có đến sáu bảy tấc ấy
lôi phăng nhánh gai chắn đường vứt
ra một bên để lấy lối đi.”

- Thôi, dừng lại nghỉ một lát. Bao
giờ thằng An đỡ mệt, ăn cơm xong
hẵng đi! - Tía nuôi tôi ra lệnh cho
chúng tôi như vậy.
Quả là tôi đã mệt thật. Tía nuôi tôi
chỉ nghe tôi thở đằng sau lưng ông thôi
mà biết chứ ông có quay lại nhìn tôi
đâu!

-Từ những chi tiết này, nhân vật tía nuôi hiện lên với những vẻ đẹp:

Hình dáng bên ngoài

Lời nói, cách cư xử

Với thiên nhiên

Toát lên vẻ đẹp của
một người lao động
từng trải, can đảm; vóc
dáng khoẻ mạnh, vững
chãi; cử chỉ mạnh mẽ,
dứt khoát…

Thể hiện sự quan tâm, tình
yêu thương dành cho cậu
con nuôi: nghe An thở phía
sau, ông đã biết cậu bé mệt
và cần nghỉ chân; chú tâm
chăm lo cho An hơn Cò vì
biết An chưa quen đi rừng…

Ông gác kèo cho ong
rừng làm tổ rất giỏi và
bảo vệ đàn ong, trân
trọng sự sống.

Một người lao động dày dạn kinh nghiệm;
tính cách mạnh mẽ; giàu lòng nhân hậu,
yêu thương con người và thiên nhiên.

Nghề gác kèo ong
Nghề gác kèo ong ở huyện Trần Văn Thời, huyện U Minh, tỉnh Cà Mau là
nghề truyền thống lâu đời được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác ở xứ rừng U
Minh. Theo các bậc cao niên trong nghề thì gác kèo ong hình thành rất sớm, từ
những ngày đầu tiên con người đặt chân đến vùng đất này khai hoang mở cõi
khoảng nửa cuối thế kỷ thứ XIX.
Hàng năm, khi hoa tràm rừng U Minh Hạ nở rộ thì hàng đàn ong mật bay về
làm tổ, những cư dân sống giữa rừng tràm bạt ngàn này phát hiện ra tập tính của loài
ong mật là chỉ làm tổ ở những thân cây nghiêng như kèo nhà, từ đó họ tìm hiểu,
nghiên cứu rồi nghĩ ra cách làm nhà cho ong và nghề gác kèo ong ra đời như vậy.
Đây là một hình thức mô tả quá trình dựng nhà để dẫn dụ ong về làm tổ, tạo môi
trường để con ong đến sinh sống. Kèo ong được mô phỏng theo cách thức dựng nhà,
làm nhà bằng gỗ, có hai (02) cây được cắm xuống mặt đất và một cây kèo được gác
bên trên. Cây cao (dài hơn) được gọi là cây nống, cây thấp (ngắn hơn) được gọi là
cây nạng và một cây được gác lên trên đầu của cây nống và cây nạng gọi là cây kèo.
Khi gác xong, bộ kèo có hình thang vuông, với một cạnh là mặt đất. Thợ gác kèo
ong không hoạt động riêng lẻ mà theo từng nhóm để hỗ trợ cho nhau.

.

Ong về làm tổ trên cây kèo được gác trong khu vực rừng tràm U Minh
Hạ.

.

Người thợ ăn ong tiến hành cắt phần mật,
nơi ong dự trữ mật (khúc mứt).
“Ăn ong”: Nuôi và lấy mật ong rừng.

4. Nhân vật Cò
-Nhân vật Cò hiện lên qua những chi tiết miêu tả về hình dáng, cử chỉ, lời nói, hành động
nào?
-Qua đó, ta thấy nhân vật Cò là một cậu bé sinh ra và lớn lên ở đâu?
-Nhận xét về tính cách của nhân vật Cò.
+ Thằng Cò đội cái thúng to tướng, trong thúng đựng một vò nước, mấy gói cơm
nắm và cái áo ướt mồ hôi nó vừa cởi ra cuộn lại, trên thúng úp chiếc nón lá rách.
+ Thằng Cò thì coi bộ chưa thấm tháp gì. Cặp chân của nó như bộ giò nai, lội
suốt ngày trong rừng còn chả mùi gì nữa là!
+ Lời đối thoại:
- Chim đẹp quá, Cò ơi! – Tôi tặc lưỡi, kêu lên.
- Thứ chim cỏ này mà đẹp gì!
- Ở đây chim nhiều quá [..]
- Thứ đồ bỏ, không ăn thua gì đâu. Mày mà gặp “sân chim” thì mày sẽ biết…
Tôi lại hỏi:
– Sao biết nó về cây này mà gác kèo?
– Thằng mau quên hé! Vậy chớ mấy bữa nay, má nói gì cho mày nghe đó? – Nó
chành môi ra cười hì hì, trông cái miệng thấy ghét quá.

Cò là một cậu bé
sinh ra và lớn lên ở
vùng đất phương
Nam (đi rừng
nhanh nhẹn, thành
thạo; có nhiều hiểu
biết về sân chim,
về rừng U Minh).
=> Một cậu bé
thông minh, hiểu
biết, nhanh nhẹn,
hoạt bát, đáng yêu.

5.Nhân vật An
- Nhân vật An đã được nhà văn miêu tả qua những chi tiết nào (ngoại hình, lời nói, hành
động, suy nghĩ, cảm xúc, mối quan hệ với các nhân vật khác…)? Từ đó, em hãy khái quát
về đặc điểm tính cách của nhân vật An.
HS thảo luận nhóm (phiếu học tập).

Cảm xúc về tía nuôi,
má nuôi, về Cò

Cảm nhận về thiên nhiên
rừng U Minh

Suy nghĩ về cách
“ăn ong” của người
dân U Minh

Cảm xúc về tía nuôi,
má nuôi, về Cò

* Với tía má nuôi:
Vì chiến tranh, An bị thất lạc gia đình, được tía má nuôi
nhận làm con nuôi và được họ yêu thương, bao bọc như con
đẻ. An cảm nhận được tình yêu thương của tía má nuôi dành
cho mình:
- “Quả là tôi đã mệt thật. Tía nuôi tôi chỉ nghe tôi thở đằng
sau lưng ông thôi đã mà biết…”.
- “Má nuôi tôi vò đầu tôi, cười rất hiền lành...”.
Þ Yêu quý tía má nuôi, luôn nghĩ về họ với tình cảm gần
gũi, thân thuộc ấm áp.
* Với Cò:
Cũng có lúc An cảm thấy “ghen tị” vì Cò đi rừng thành thạo
và biết rất nhiều. Nhưng nỗi giận hờn trẻ con chỉ thoáng qua
và An luôn ngạc nhiên, ngưỡng mộ sự nhanh nhẹn và hiểu
biết về rừng U Minh của Cò.

Cảm nhận về thiên
nhiên rừng U Minh

Suy nghĩ về cách“ăn ong”
của người dân U Minh

Rừng U Minh
có vẻ đẹp
phong phú, đầy
thơ mộng.

An so sánh cách “thuần
hoá”ong rừng của nhiều
dân tộc trên thế giới với
cách “ăn ong” rất độc đáo
của người dân vùng U
Minh: “Không có nơi nào,
xứ nào có kiểu tổ ong
hình nhánh kèo như vùng
U Minh này cả.”.
=> An là cậu bé thông
minh, ham hiểu biết.

An là cậu bé có tâm hồn trong
sáng, yêu thương tía má nuôi và
Cò; thông minh, ham hiểu biết;
phát hiện, cảm nhận vẻ đẹp của
thiên nhiên một cách tinh tế.

III. TỔNG KẾT

Nội dung
-Vẻ đẹp phong phú, hoang
sơ, bí ẩn của rừng U Minh.
- Tâm hồn trong sáng, vừa
gần gũi, bình dị, hồn nhiên,
nhân hậu lại vừa mạnh mẽ,
phóng khoáng của người dân
đất phương Nam.

Nghệ thuật
- Lối miêu tả thiên nhiên
và con người tinh tế, sinh
động.
- Quan sát tỉ mỉ, sử dụng
nhiều giác quan.
- Ngôn ngữ đậm màu sắc
địa phương.

VẬN DỤNG

Viết đoạn văn (khoảng 5 - 7 câu) trình bày cảm
nhận của em về một chi tiết thú vị trong đoạn trích
“Đi lấy mật”.

Đoạn văn tham khảo:
Cảm nhận một chi tiết thú vị trong đoạn trích “Đi lấy mật”
 
Đọc văn bản “Đi lấy mật” trích trong tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam” của nhà
văn Đoàn Giỏi, em thấy chi tiết miêu tả dáng vẻ bề ngoài của An là chi tiết thú vị
nhất. Chi tiết ấy được chính An kể lại: “Tôi đã chen vào giữa, quảy tòn ten một cái
gùi bé mà má nuôi tôi đã bơi xuồng đi mượn của nhà ai ngoài xóm bìa rừng từ chiều
hôm qua”, trong khi thằng Cò, là con đẻ của má lại phải “đội cái thúng to tướng,
trong thúng đựng một vò nước, mấy gói cơm nắm….”. Chi tiết này cho thấy An được
gia đình Cò rất yêu thương và An cảm nhận được tình yêu thương vô bờ ấy. Má đã
nuôi ra tận ngoài xóm bìa rừng mượn cái gùi nhỏ để An có món đồ mang đi rừng vừa
với sức mình. Cả tía nuôi, má nuôi và Cò đã dành cho An sự “ưu tiên” vì biết An
chưa quen với cuộc sống lao động vất vả và việc đi rừng không hề dễ dàng. Chi tiết
ấy cũng thể hiện được cảm giác ấm áp, xúc động và lòng biết ơn của An khi nghĩ về
má nuôi. Đọc chi tiết này, em thực sự trân trọng tấm lòng nhân ái của con người nơi
đất rừng phương Nam.