Mất rồi!

I. KHÁI NIỆM:
1. Tìm hiểu ngữ liệu:
- Câu “Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”
- Caâu noùi cuûa ai noùi vôùi
ai?
- Caâu noùi ñöôïc noùi luùc
naøo? ôû ñaâu?
- Hoï - chæ nhöõng ai?
- Chöa ra laø theo höôùng töø
ñaâu ñeán ñaâu?
- Muoän laø khoaûng thôøi gian
naøo?

+ Nếu đột nhiên nghe
câu này thì ta không
thể hiểu được.
+ Lí do: không biết
được bối cảnh sử dụng
của câu nói.

I. KHÁI NIỆM:
1. Tìm hiểu ngữ liệu:
- Câu “Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”
- Đặt câu nói vào lời kể của truyện “Hai đứa trẻ”:
- Caâu noùi cuûa ai noùi vôùi
ai?
- Caâu noùi ñöôïc noùi luùc
naøo? ôû ñaâu?
- Hoï - chæ nhöõng ai?
- Chöa ra laø theo höôùng töø
ñaâu ñeán ñaâu?
- Muoän laø khoaûng thôøi gian
naøo?

- Chò Tí- ngöôøi baùn haøng nöôùc- chò noùi vôùi
nhöõng ngöôøi baïn ngheøo: chò em Lieân, baùc
Sieâu baùn phôû, gia ñình baùc xaåm.
- Chò noùi vaøo moät buoåi toái, taïi moät phoá huyeän
nhoû, trong luùc chôø khaùch haøng.
 Roäng hôn laø boái caûnh xaõ hoäi Vieät Nam
tröôùc Caùch maïng thaùng Taùm.
- Hoï: Maáy ngöôøi phu gaïo, phu xe, maáy
chuù lính leä, ngöôøi nhaø thaày Thöøa.
- Luùc chaäp toái, thaáy hoï chöa ra ( töø huyeän
ra phoá) chò Tí ñaõ cho laø muoän

I. KHÁI NIỆM:
1. Tìm hiểu ngữ liệu:
- Câu “Giờ muộn thế này mà họ chưa ra nhỉ?”
- Đặt câu nói vào lời kể của truyện “Hai đứa trẻ”:
+ Câu nói là lời của
chị Tí. Nói với
những người bạn
nghèo…
+ Nói ở phố huyện
nhỏ, vào buổi chiều
tối, lúc mọi người
chờ bán hàng…..

 Lí do hiểu được:
biết bối cảnh sử
dụng câu nói.

2. Khái niệm:
Ngữ cảnh là bối cảnh ngôn ngữ làm cơ
sở cho việc sử dụng từ ngữ và tạo lập
lời nói, đồng thời làm căn cứ để lĩnh hội
thấu đáo lời nói.
Ngöõ caûnh: laø boái caûnh ngoân ngöõ, maø ôû ñoù:
- Ngöôøi noùi (ngöôøi vieát) saûn sinh lôøi noùi thích öùng.
- Ngöôøi nghe (ngöôøi ñoïc) caên cöù
vaøo ñoù ñeå lónh hoäi ñuùng vaø ñaày ñuû
lôøi noùi.

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
1. Nhân vật giao tiếp:

Xeùt ví duï ôû muïc 1:

- Ngöôøi noùi : Chò Tí;
- Ngöôøi nghe: chò em Lieân, baùc Sieâu baùn phôû, gia
ñình baùc xaåm.

 Caùc nhaân vaät giao tieáp.
Em hiểu như thế nào về
nhân vật giao tiếp? Quan
hệ giữa họ chi phối đến
điều gì?

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
1. Nhân vật giao tiếp:
- Những người tham gia vào hoạt động giao tiếp:
người nói – người nghe (người viết – người đọc)
- Đặc điểm của từng nhân vật giao tiếp (lứa tuổi,
giới tính, nghề nghiệp, địa vị xã hội…)
- Quan hệ giữa các nhân vật giao tiếp chi phối
nội dung và hình thức lời nói.
Ví dụ: Cách nói tế nhị của
vua Quang Trung
trong “Chiếu cầu hiền”…

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ:

Xeùt ví duï ôû muïc 1:

- Chò noùi caâu ñoù ôû phoá huyeän ngheøo vaøo moät
buoåi toái  Boái caûnh giao tieáp heïp.
- Roäng hôn nöõa: Caâu noùi treân dieãn ra trong
boái caûnh xaõ hoäi Vieät Nam tröôùc caùch maïng

 Boái caûnh giao tieáp roäng.

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ:
a. Bối cảnh giao tiếp rộng:

- Hoàn cảnh xã hội, lịch sử, địa lí, văn hóa,
phong tục tập quán, thể chế chính trị…
- Văn bản văn học  hoàn cảnh sáng tác.

Bối cảnh văn hoá.

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ:
b. Bối cảnh giao tiếp hẹp:

- Thời gian, địa điểm cụ thể.
- Tình huống giao tiếp cụ thể.
 Gắn với việc phát sinh và lĩnh hội lời nói.

Tình huống của câu nói.

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ:
c. Hiện thực được nói tới:

Xeùt ví duï ôû muïc 1:

- Caâu noùi cuûa chò Tí ñeà caäp ñeán “maáy ngöôøi
phu gaïo hay phu xe, maáy chuù lính leä trong
huyeän hay ngöôøi nhaø thaày Thöøa ñi goïi chaân
toå toâm.”  Hieän thöïc ñöôïc noùi ñeán.

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
2. Bối cảnh ngoài ngôn ngữ:
c. Hiện thực được nói tới:

Đối tượng được đề cập tạo nên đề tài
và nghĩa sự việc cho lời nói.

Nội dung giao tiếp

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
3. Văn cảnh:
Em hãy đọc bài thơ “Câu
cá mùa thu” và trả lời câu
hỏi sau: Theo em từ “cần”
trong câu “Tựa gối buông
cần lâu chẳng được” tác
giả muốn đề cập đến dụng
cụ nào? Tại sao em hiểu
như thế?

Văn cảnh là gì?

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,
Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo.
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.
Tựa gối buông cần lâu chẳng được,
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.
“Câu cá mùa thu” – Nguyễn Khuyến

- Bao gồm các yếu tố ngôn ngữ cùng có mặt trong
văn bản, đi trước và đi sau một yếu tố ngôn ngữ
nào đó mà người tiếp nhận đang tìm hiểu.

II. CÁC NHÂN TỐ CỦA NGỮ CẢNH:
3. Văn cảnh:

Lời
đơn thoại
Dạng
nói

Lời
đối thoại

Văn
cảnh
Dạng
Viết

Ngữ
cảnh

Người
nghe

Người
đọc

- Có thể ở dạng nói hoặc viết.
- Có thể là lời đơn thoại hay đối thoại.

III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH:
1. Đối với người nói (viết) - quá trình tạo
lập văn bản:
Ví duï: Vaên baûn Vònh Khoa thi höông (Tuù Xöông)
- Boái caûnh roäng: Xaõ hoäi Vieät Nam cuoái theá kæ XIX.
- Boái caûnh heïp: Kì thi naêm Ñinh Daäu( 1897), toaøn
quyeàn Phaùp Poân Ñu-me ñaõ cuøng vôï ñeán döï.
 Chi phoái caùch duøng töø ngöõ, pheùp ñoái:

Tröôøng Nam thi laãn vôùi tröôøng Haø,
loïng caém rôïp trôøi >< vaùy leâ queùt ñaát ,
quan söù ñeán >< muï ñaàm ra...
 söï loän xoän, loá bòch, thieáu toân nghieâm cuûa tröôøng thi.

III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH:
1. Đối với người nói (viết) - quá trình tạo
lập văn bản:
- Ngữ cảnh là môi trường sản sinh ra phát
ngôn (lời nói, câu văn).
- Nó chi phối cả nội dung và hình thức
phát ngôn.

III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH:
2. Đối với người nghe (đọc) - quá trình
lĩnh hội văn bản:
Ví duï: Vaên baûn Sa haønh ñoaûn ca (Cao Baù Quaùt).
- Nhieàu laàn vaøo Hueá ñi thi, qua nhöõng vuøng caùt
Quaûng Bình, Quaûng Trò.
- Trong boái caûnh xaõ hoäi Vieät Nam thôøi Nguyeãn:
cheá ñoä phong kieán suy taøn, boäc loä nhöõng trì treä vaø
baûo thuû.
 Thaáy ñöôïc: söï chaùn naûn cuûa taùc giaû khi phaûi töï
haønh haï thaân xaùc ñeå theo ñuoåi con ñöôøng danh lôïi
khoù khaên, voâ nghóa; mong tìm moät höôùng ñi môùi ñeå
thöïc hieän lí töôûng cuûa mình.

III. VAI TRÒ CỦA NGỮ CẢNH:
2. Đối với người nghe (đọc) - quá trình
lĩnh hội văn bản:
Nhờ ngữ cảnh mà lĩnh hội được thông tin,
giải mã được các phát ngôn, hiểu được
các phát ngôn.

* Ghi nhớ:
- Ngữ cảnh là bối cảnh ngôn ngữ làm cơ sở
cho việc sử dụng từ ngữ và tạo lập lời nói, đồng
thời làm căn cứ để lĩnh hội thấu đáo lời nói.
- Ngữ cảnh bao gồm: Nhân vật giao tiếp, bối
cảnh rộng và hẹp, hiện thực được đề cập đến,
văn cảnh.
- Ngữ cảnh có vai trò quan trọng cả với quá
trình tạo lập và quá trình lĩnh hội lời nói.

CAÙC NHAÂN TOÁ CUÛA NGÖÕ CAÛNH:
Nhaân vaät giao
tieáp
Caùc beân tham gia
giao tieáp - coù taùc
ñoäng tröïc tieáp ñeán
noäi dung - hình
thöùc cuûa phaùt
ngoân.

Boái caûnh ngoaøi
ngoân ngöõ
- Boái caûnh giao
tieáp roäng (boái caûnh
vaên hoùa xaõ hoäi)
-Boái caûnh giao tieáp
heïp( boái caûnh tình
huoáng)
-Hieän thöïc ñöôïc
noùi ñeán (taïo ñeà taøi
vaø nghóa söï vieäc
cho phaùt ngoân )

Vaên caûnh
Toaøn boä nhöõng
yeáu toá ngoân ngöõ
cuøng xuaát hieän
trong vaên baûn, ñi
tröôùc hoaëc sau
phaùt ngoân.

VAI TROØ CUÛA NGÖÕ CAÛNH:

Ñoái vôùi ngöôøi noùi
Ñoái vôùi ngöôøi nghe
( ngöôøi vieát)
( ngöôøi ñoïc)
Ngöõ caûnh laø cô sôû cuûa Ngöõ caûnh laø caên cöù ñeå
vieäc duøng töø, ñaët caâu, lónh hoäi lôøi noùi, caâu vaên
keát hôïp töø ngöõ ñeå taïo theo ñuùng noäi dung, yù
laäp lôøi noùi, caâu vaên
nghóa, muïc ñích cuûa noù.

III. Luyện tập:
1. Bài tập 1 trang 106:
Căn cứ vào ngữ cảnh (Hoàn cảnh sáng tác), hãy phân tích những chi tiết
được miêu tả trong hai câu sau: “Tiếng phong hạc phập phồng hơn mươi
tháng; trông tin quan như trời hạn trông mưa; mùi tinh chiên vấy vá đã
ba năm, ghét thói mọi như nhà nông ghét cỏ.
Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống
khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ”
Nguyễn Đình Chiểu – “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”

- Tiếng phong hạc: ý nói tin tức từ xa đưa về; thể hiện tâm trạng
rối bời, lo lắng khi nghe tin quân giặc đến.
- Tin chiên: nghĩa là tanh hôi.
- Thói mọi: tiếng gọi khinh bỉ, chỉ quân giặc (mọi rợ).
- Bòng bong: lều vải của kẻ thù.
- Ống khói chạy đen sì: tàu chiến giặc chạy trên sông.

III. Luyện tập:
1. Bài tập 1 trang 106:
Căn cứ vào ngữ cảnh (Hoàn cảnh sáng tác), hãy phân tích những chi tiết
được miêu tả trong hai câu sau: “Tiếng phong hạc phập phồng hơn mươi
tháng; trông tin quan như trời hạn trông mưa; mùi tinh chiên vấy vá đã
ba năm, ghét thói mọi như nhà nông ghét cỏ.
Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan; ngày xem ống
khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ”
Nguyễn Đình Chiểu – “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc”

- Tin tức về kẻ địch đã có từ 10 tháng nay nhưng
lệnh quan đánh giặc thì vẫn chưa thấy.
- Trong khi chờ đợi người dân cảm thấy chướng
tai gai mắt, thấy rõ hình ảnh dơ bẩn của kẻ thù
và căm ghét chúng mỗi khi thấy bóng dáng tàu
xe của chúng.

III. Luyện tập:
1. Bài tập 2 trang 106:
Xác định hiện thực được nói đến trong hai câu thơ sau:
“Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn
Trơ cái hồng nhan với nước non.”
Hồ Xuân Hương – Tự Tình (bài 2)

- Hiện thực bên ngoài: đêm khuya, tiếng
trống canh dồn dập mà người phụ nữ vẫn
cô đơn, trơ trọi.
- Hiện thực bên trong: tâm trạng ngậm
ngùi, chua xót của người phụ nữ lận đận
về tình duyên.