BÀI 5: MÀU SẮC TRĂM MIỀN

Văn bản 1:
Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt
Trích, Vũ Bằng

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
ĐỌC-TÌM HIỂU CHUNG

I. Đọc-tìm hiểu chung.
1. Tri thức Ngữ văn

Tuỳ bút

 Tuỳ bút là một thể loại văn xuôi thuộc loại hình kí.
Điểm tựa của tuỳ bút là cái tôi của tác giả. Qua việc ghi
chép về con người, sự kiện cụ thể, có thực, tác giả tuỳ
bút thể hiện cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ của mình. Tuỳ
bút thiên về tính trữ tình, có thể kết hợp trữ tình, suy
tưởng, triết lí, chính luận. Bố cục bài tuỳ bút khá tự do,
được triển khai theo một cảm hứng chủ đạo, một tư
tưởng chủ đề nhất định. Tuỳ bút không nhất thiết phải
có một cốt truyện cụ thể hay nhân vật hoàn chỉnh.
Ngôn từ của tuỳ bút giàu hình ảnh, giàu chất thơ.

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT NGỌT
I. Đọc-tìm hiểu chung.
1. Tri thức Ngữ văn

ĐỌC-TÌM HIỂU CHUNG

Tản văn

Tản văn là thể loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc. Người viết
tản văn thường dựa trên một vài nét chấm phá về đời sống
để thể hiện tâm trạng, suy nghĩ, chủ kiến của mình. Tản văn
khá tự do trong cách biểu hiện, có sự kết hợp tự sự, trữ tình,
nghị luận, miêu tả, khảo cứu,... Ngôn từ của tản văn gần gũi
đời thường, như lời chuyện trò, bàn luận, tâm sự.

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT NGỌT
I. Đọc-tìm hiểu chung.
1. Tri thức Ngữ văn

ĐỌC-TÌM HIỂU CHUNG

Văn bản tường trình
Văn bản tường trình là một loại văn bản thông tin được tổ chức theo thể thức
riêng. có nội dung trình bày về một vụ việc đang cần được xem xét, làm rõ và giải
quyết.
Người viết tường trình là người có liên quan đến vụ việc, có trách nhiệm cung cấp
thông tin xác thực theo phạm vi quan sát, nhận thức của mình cho cá nhân hoặc
cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ việc đó.

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT NGỌT
I. Đọc-tìm hiểu chung.
1. Tri thức Ngữ văn

ĐỌC-TÌM HIỂU CHUNG

Ngôn ngữ vùng miền
Ngôn ngữ vùng miền (phương ngữ) là biến thể theo mỗi địa phương của một
ngôn ngữ, được thể hiện chủ yếu trên các phương diện ngữ âm và từ vựng.
Mỗi phương ngữ có những đặc điểm riêng về ngữ âm, thể hiện qua cách phát
âm của người dân mỗi địa phương. Đặc biệt, trong mỗi phương ngữ bao giờ
cũng có một số từ ngữ không có nghĩa tương đương trong ngôn ngữ toàn dân
như nhút (phương ngữ Trung), chôm chôm (phương ngữ Nam) hoặc có nghĩa
tương đương nhưng có hình thức ngữ âm khác biệt như cả quả, lợn, ngã
(phương ngữ Bắc), cá tràu, heo, bổ (phương ngữ Trung), cá lóc, heo, té
(phương ngữ Nam).

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
ĐỌC-TÌM
HIỂU CHUNG

I. Đọc-tìm hiểu chung.
2. Đọc

Yêu cầu
 Giọng đọc da diết, nhớ thương
 Chú ý thực hiện các chiến
lược đọc như kết nối, hình
dung, theo dõi

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT NGỌT
I. Đọc-tìm hiểu chung.
3.Tìm hiểu chung
a. Tác giả

ĐỌC-TÌM HIỂU CHUNG
Quê: Hà Nội

Là nhà văn, nhà báo, nhà
hoạt động cách mạng
Sở trường: truyện ngắn, tuỳ
bút, bút kí

Vũ Bằng
(1913 – 1984)

Tuỳ bút giàu chất trữ tình và chất
thơ, hướng vào biểu hiện thế gới nội
tâm phong phú. Văn tràn đầy cảm
xúc, biểu thị những cảm giác tinh tế

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
ĐỌC-TÌM
HIỂU CHUNG

I. Đọc-tìm hiểu chung.
3.Tìm hiểu chung
a. Tác giả

Tác phẩm tiêu biểu

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
ĐỌC-TÌM
HIỂU CHUNG

I. Đọc-tìm hiểu chung.
3.Tìm hiểu chung
b. Tác phẩm

Thể loại

Tuỳ bút

Xuất xứ

Trích thiên tuỳ bút “Tháng
Giêng, mơ về trăng non rét
ngọt” mở đầu cuốn “Thương
nhớ Mười Hai”

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT NGỌT
THƯƠNG NHỚ MƯỜI HAI
 Tự ngôn
 Tháng Giêng, mơ về trăng non rét ngọt
 Tháng Hai, tương tư hoa đào
 Tháng Ba, rét nàng Bân
 Tháng Tư, mơ đi tắm suối Mường
 Tháng Năm, nhớ nhót, mận, rượu nếp và lá móng
 Tháng Sáu, thèm nhãn Hung Yên
 Tháng Bảy, ngày rằm xá tội vong nhân
 Tháng Tám, ngô đồng nhất diệp lạc, thiên hạ cộng tri thu
 Tháng Chín, gạo mới chim ngói
 Tháng Mười, nhớ gió bấc mưa phùn
 Thánh Một, thương nhớ về những ngày nhễ bọng con rận rồng
 Tháng Chạp, nhớ ơi chợ Tết
 Tết, hỡi cô gái mặc cái yếm xanh

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
ĐỌC-TÌM
HIỂU CHUNG

I. Đọc-tìm hiểu chung.
3.Tìm hiểu chung
b. Tác phẩm

Hoàn cảnh
sáng tác

PTBĐ

Đất nước bị chia cắt, tác giả
sống ở miền Nam, xa cách quê
hương đất Bắc

Biểu cảm kết hợp
miêu tả, tự sự

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
ĐỌC-TÌM
HIỂU CHUNG

I. Đọc-tìm hiểu chung.
3.Tìm hiểu chung
b. Tác phẩm

Chủ đề

Bài tuỳ bút biểu lộ tình yêu, sự gắn bó tha
thiết với quê hương, gia đình của tác giả. Qua
những rung động tinh tế của một tâm hồn
nhạy cảm, sức sống con người và hương đất
trời Hà Nội – miền Bắc vào tháng Giêng hiện
lên như một sự khởi đầu cho dòng hồi tưởng
“sống lại” với quá khứ đầy thương nhớ

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
ĐỌC-TÌM
HIỂU CHUNG

I. Đọc-tìm hiểu chung.
3.Tìm hiểu chung
b. Tác phẩm

Bố cục

Phần 1:
Từ đầu đến “mê luyến
mùa xuân”

Phần 2:
Tiếp đến “mở hội liên
hoan”

Phần 3:
Đoạn còn lại

Tình cảm của con
người với mùa xuân
là một quy luật tất
yếu, tự nhiên

Cảnh sắc và không
khí mùa xuân của
thiên nhiên đất trời và
lòng người

Cảnh sắc mùa xuân
đất Bắc sau ngày rằm
tháng Giêng

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
1. Cảm nhận về không gian của tác giả

Không gian có những
nét đặc trưng riêng
có của Hà Nội – miền
Bắc trong tiết trời
tháng Giêng

Không gian của
những sinh hoạt văn
hoá cộng đồng và
sinh hoạt gia đình

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
1. Cảm nhận về không gian của tác giả

Không gian có những nét đặc trưng riêng có của Hà Nội – miền Bắc trong tiết trời tháng Giêng

Đầu
tháng
Giêng

Sau rằm
tháng
Giêng

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
1. Cảm nhận về không gian của tác giả
* Đầu tháng Giêng

Mưa riêu riêu; gió lành
lạnh; cái rét ngọt ngào,
chớ không còn tê buốt
căm căm nữa

Tiếng nhạn kêu trong
đêm xanh; tiếng trống
chèo vọng từ những
thôn xóm xa xa; câu
hát huê tình

Đất trời
mang mang

Đường sá không
còn lầy lội nữa

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
1. Cảm nhận về không gian của tác giả
* Sau rằm tháng Giêng

Đào hơi phai nhưng nhuỵ vẫn còn phong, cỏ không
mướt xanh như cuối đông, đầu Giêng, nhưng trái lại
lại nức một mùi hương man mác

Bầu trời đã có những vệt xanh tươi, nền trời trong
trong có những làn sáng hồng hồng
Đêm xanh biêng biếc, có mưa dây, nhìn rõ ràng cánh
sến bay

Mưa xuân bắt đầu thay thế cho mưa phùn, không
còn làm cho nền trời đùng đục như màu pha lê mờ

Vài con ong siêng năng đã bay đi kiếm nhị hoa

Trời vẫn rét một cách tình tứ nên thơ, có những
đêm không mưa, trời sáng lung linh như ngọc

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
1. Cảm nhận về không gian của tác giả

Không gian của những sinh hoạt văn hoá cộng đồng và sinh hoạt gia đình

Đầu
tháng
Giêng

Sau rằm
tháng
Giêng

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
1. Cảm nhận về không gian của tác giả

Đầu
tháng
Giêng

Sau rằm
tháng
Giêng

Món ăn ngày Tết:
Thịt mỡ dưa hành

Bữa cơm giản dị ngày thường:
Cà om với thịt nhăn điểm những lá
tía tô thái nhỏ hay bát canh trứng
cua vắt chanh ăn mát như quạt vào
lòng

Cuộc sống tưng bừng với các lễ hội, trò
chơi ngày Tết:
Nhang trầm, đèn nến, và nhất là bầu
không khí gia đình đoàn tụ êm đềm,
trên kính nhường dưới, trước những
bàn thờ Phật, bàn thờ Thánh, bàn thờ
Tổ tiên

Cuộc sống êm đềm thường nhật:
Cánh màn điều treo ở đầu bàn thờ ông
vải đã hạ xuống từ hôm hoá vàng, các
trò vui ngày tết cũng tạm thời kết thúc

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
1. Cảm nhận về không gian của tác giả

Nghệ thuật:
Điệp ngữ, liệt kê, từ láy, so
sánh,…

Một trong những
nét đặc trưng của
thể loại tuỳ bút

Bộc lộ những cảm nhận tinh
tế, tình cảm gắn bó, tình yêu
tha thiết với quê hương gia
đình

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
2. Sức sống của thiên nhiên và con người
a. Các chi tiết
Người yêu cảnh,… tự nhiên thấy
một cái thú giang hồ êm ái như
nhung và không cần uống rượu
mạnh cũng như lòng mình say
sưa một cái gì đó – có lẽ là sự
sống
Làm cho người ta muốn phát điên
lên như thế này
Nhựa sống ở trong người căng
lên như máu căng lên trong lộc
nai, như mầm non của cây cối,
nằm im mãi không chịu được,
phải trỗi ra thành những cái lá
nhỏ li ti

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
2. Sức sống của thiên nhiên và con người
a. Các chi tiết

Tim người ta dường như cũng trẻ hơn ra,
và đập mạnh hơn
Y như những con vật nằm thu hình một
nơi trốn rét nắng ấm trở về thì lại bò ra để
nhảy nhót, kiếm ăn, anh cũng sống lại và
thèm khát yêu thương
Trong lòng thì cảm như có không biết
bao nhiêu là hoa mới nở, bướm ra rang
mở hội liên hoan
Cảm thấy rạo rực một niềm vui sáng sủa

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
2. Sức sống của thiên nhiên và con người
b. Cách diễn tả thế giới tâm hồn của nhà văn
Bằng hình ảnh cụ thể, giàu sức gợi;
những so sánh dễ hình dung; cách nói
mới lạ, thú vị với các động từ mạnh,
giọng điệu sôi nổi, êm ái, thiết tha,
cảm xúc mạnh mẽ, tuôn trào

Bằng từ ngữ thể hiện trực tiếp tình
cảm(“tôi yêu”, “muốn yêu thương”,
“thèm khát yêu thương”)

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
2. Sức sống của thiên nhiên và con người

Mùa xuân có sức mạnh kì diệu, khơi
dậy sự sống mãnh liệt, làm hồi sinh
vạn vật

Tạo nên đặc
trưng trữ
tình của tuỳ
bút

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
3. Cách triển khai bài tuỳ bút

Nêu chủ đề: “ai cũng chuộng mùa xuân”

Cảm
hứng
chủ
đạo:
Cảm
hứng về
mùa
xuân

Đưa ra
các
tình
huống
để làm
rõ chủ
đề:

Lí lẽ: Ai bảo được non đừng thương nước,
bướm đừng thương hoa, trăng đừng
thương gió; ai cấm được trai thương gái, ai
cấm được mẹ yêu con, ai cấm được cô gái
còn son nhớ chồng thì mới hết được người
mê luyến mùa xuân.
Dẫn chứng: là những “phỏng đoán” đầy tính
chủ quan dưới dạng câu hỏi đồng thời là câu
trả lời cho các nhân vật tưởng tượng: em
gái, chàng trai, thiếu phụ.
Chứng minh bằng trải nghiệm của bản thân: tình yêu
sâu nặng với quê nhà, mùa xuân gắn với những kỉ
niệm, hồi ức gần gũi, chan chứa yêu thương

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
4. Cái tôi của người viết trong bài tuỳ bút

Những sắc thái nghĩa khác nhau trong các cách
định danh mùa xuân quê hương

“Mùa xuân
của tôi”

“Mùa xuân thần
thánh của tôi”

“Mùa xuân của Hà
Nội thân yêu”

Cho thấy những kỉ
niệm của tác giả
với quê nhà

Mùa xuân quê
hương đem đến
những đổi thay kì
diệu cho người viết

Sự gắn bó sâu
nặng của tác giả người con xa quê
với quê nhà

Hình bóng cái tôi tác giả được thể hiện khá rõ

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TÌM HIỂU
CHI TIẾT

II. Tìm hiểu chi tiết
5. Lời văn bài tuỳ bút như lời trò chuyện tâm tình

Những câu văn giống như lời trò chuyện tâm tình
Ơi ơi người em
gái xoã tóc bên
cửa sổ!

Ấy đấy, cái mùa
xuân thần thánh
của tôi nó làm cho
người ta muốn phát
điên lên như thế
đấy

Đẹp quá đi, mùa
xuân ơi – mùa xuân
Hà Nội thân yêu,
của Bắc Việt thương
mến,

Những câu văn có chứa lời hô gọi làm cho người đọc
có ấn tượng như mình là người nghe những lời trò
chuyên tâm tình của tác giả -> Khoảng cách người
viết và người đọc sẽ bị rút ngắn

III. Tổng kết

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
NGỌT
TỔNG
KẾT
Nghệ thuật

Nội dung

 Tuỳ bút thiên về tính trữ
tình
 Quan sát, cảm nhận tinh tế,
nghệ thuật miêu tả cảnh vật
sinh động, chân thực
 Hình ảnh, từ ngữ đặc sắc, sử
dụng các phép nghệ thuật
độc đáo như: so sánh, điệp
ngữ, liệt kê
 Lời văn giàu hình ảnh và
giàu sức biểu cảm

 Cảnh sắc thiên nhiên, không
khí mùa xuân ở Hà Nội và
miền Bắc được cảm nhận,
tái hiện trong nỗi nhớ của
một người xa quê
 Bộc lộ chân thực, cụ thể
tình yêu quê hương, đất
nước, long yêu cuộc sống và
tâm hồn tinh tế, nhạy cảm,
ngòi vút tài hoa của tác giả

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
LUYỆNNGỌT
TẬP VẬN DỤNG

IV. Luyện tập Vận dụng

Đề bài: Viết đoạn văn (khoảng 5-7 câu) nêu cảm nhận của em về cảnh sắc và không khí mùa xuân

Gợi ý:
Yêu cầu:
Hình thức: viết đoạn văn dung lượng khoảng 5-7 câu
Nội dung: Nêu cảm nhận về cảnh sắc và không khí mùa xuân
 Khi nhắc đến mùa xuân, điều gì hiện lên đầu tiên
trong tâm trí em?
 Khi hình dung lại rõ về điều đó, em có cảm giác gì?
 Em hãy tìm những hình ảnh cụ thể để diễn tả cảm
giác đó

THÁNG GIÊNG MƠ VỀ TRĂNG NON RÉT
LUYỆNNGỌT
TẬP VẬN DỤNG

IV. Luyện tập Vận dụng

Đoạn văn tham khảo

Thế là mùa xuân tươi đẹp đã tới. Đàn chim én từ đâu rủ nhau về, bay
lượn khắp bầu trời. Chúng cất cao tiếng hót đón chào mùa xuân. Thoảng
trong bầu không khí trong lành, làn mưa bụi quyện theo hoa xoan tím lớp
lớp rơi đầy ngõ. Cũng có những ngày nắng xuân yếu ớt, ửng hồng, nhuộm
vào cảnh vật. Hoa đào, hoa mơ nở rực rỡ đầy cành tô điểm cho đời sức
sống mới. Cây cối trút bỏ lớp áo xám xịt của mùa đông để nô nức đâm
chồi, nảy lộc. Con đường làng em rộn ràng người đi lại: người đi chúc tết, đi
hội làng, đi chợ xuân... ai nấy đầy vui mừng, rạng rỡ. Mùa xuân đã mang lại
cho thiên nhiên, đất trời bao điều kì diệu và tươi mới.