G
N
Ừ
M
O
À
CH
Ô
C
Y
Ầ
H
T
Ý
QU
P
Ớ
L
Ờ
I
G
Ự
D
VỀ
8/5
THA
NK
YOU

Tình huống thứ nhất Tình huống thứ hai

Điều cô muốn
nói trong 2
tình huống
trên là gì?
Nhận xét về
cách nói đó.

Sắp đến giờ vào
lớp, cô giáo hỏi
một bạn học sinh:
“Mấy giờ rồi em
nhỉ?”
 Cô giáo muốn
hỏi giờ học sinh

Nam đi học muộn,
đến sân trường gặp
cô giáo chủ nhiệm,
cô hỏi:
“Mấy giờ rồi em
nhỉ”
 Cô giáo nhắc nhở
việc bạn Nam đi học
muộn

Đi mô rồi cũng nhớ về Hà Tĩnh
Nhớ núi Hồng Lĩnh nhớ dòng sông La
Nhớ biển rộng mà quê ta.
Những cánh đồng muối trắng
Tình sâu với nghĩa nặng, biển ta lại nhớ
rừng
Nên chi giữa đồng bằng mà gió ngàn
bay về
Tìm âm vang sóng vỗ….
Ai đi xa mô đó biết có nhớ lấy đường về
( Chứ) Đường Đồng Lộc, đường Khe
Giao
( Rồi) Đường Hồng Lam, Đèo Ngang,
Linh Cảm
Cùng bao nhiêu con đường ra mặt trận
Giặc điên cuồng trút hàng vạn bom rơi
Đường hiên ngang vượt qua truông qua
suối
Thêm bao nhiêu con đường lứa tuổi hai
mươi.

- mô: đâu
- chi: gì
- truông: sông

Thực hành tiếng
việt
NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ
NGHĨA HÀM ẨN;
TỪ NGỮ ĐỊA PHƯƠNG VÀ
TỪ NGỮ TOÀN DÂN

I.Tri thức Tiếng Việt

1. Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn

Thảo
luận 3
phút

Dãy 1

Em hãy giải thích nghĩa của câu tục ngữ:
“Uống nước nhớ nguồn”.

.

Dãy 2
Em hãy giải thích nghĩa của câu ca dao:
“Một cây làm chẳng nên non,
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”

Xét ví dụ 1:
a. Câu tục ngữ
“Uống nước nhớ nguồn”
Nghĩa hiểu trực tiếp trên bề mặt câu chữ: Khi
được uống, hưởng dòng nước mát thì hãy nhớ tới
nguồn nước (nơi khởi đầu cho ta dòng nước đó).
=> Nghĩa tường minh
Nghĩa mà câu tục ngữ muốn đề cập đến: Khi đang
được thừa hưởng và sử dụng thành quả, công lao của
người đi trước thì phải luôn biết ơn, trân trọng những
người đã mang lại thành quả đó. Để suy ra nghĩa hàm
ẩn, chúng ta dựa vào các từ ngữ quan trọng trong câu
“nước', “nguồn” và huy động tri thức nền của bản thân.
=> Nghĩa hàm ẩn

Xét ví dụ 2:
a. Câu ca dao:
Một cây làm chẳng nên non
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao
Nghĩa hiểu trực tiếp trên bề mặt câu chữ:Một cái cây đơn độc
sẽ không thể làm nên một ngọn núi phủ xanh nhưng ba cây (tức
chỉ số nhiều sẽ tạo nên một ngọn núi cao đầy màu xanh
=> Nghĩa tường minh
Nghĩa mà câu tục ngữ muốn đề cập đến:thể hiện tinh
thần đoàn kết, gắn bó giữa người với người, nhấn
mạnh sự hợp nhất, đồng lòng tạo nên sức mạnh trong
cuộc sống .
=> Nghĩa hàm ẩn

Dựa vào phần Tri thức tiếng Việt trong SGK và việc tìm
hiểu các ví dụ em hãy cho biết:
 Thế nào là nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu?
 Nghĩa tường minh: là phần thông báo được thể hiện trực tiếp
bằng từ ngữ trong câu, là loại nghĩa chúng ta có thể nhận ra trên
bề mặt câu chữ.
 Nghĩa hàm ẩn: là phần thông báo không được thể hiện trực tiếp
bằng từ ngữ trong câu mà được suy ra từ câu chữ và ngữ cảnh.
Đây là loại nghĩa mà người nói, người viết thật sự muốn đề cập
đến.
=> Nghĩa hàm ẩn thường được sử dụng trong văn chương và trong
đời sống hàng ngày.

Phần nổi = Nghĩa tường minh

Phần chìm = Hàm ý

Lập
bảng so
sánh
nghĩa
tường
minh và

Nghĩa tường
Nghĩa hàm ẩn
minh
Phần
thông
báo
người
nói
Giống
muốn hướng đến người nghe

Khác

Phần thông
báo diễn đạt
trực tiếp
bằng từ ngữ
trong câu

Phần thông
báo được suy
ra từ những
từ ngữ trong
câu

2. Từ toàn dân và từ địa phương

Xét ví dụ SGK/79
Dừng lại đây bắt một mớ chim đi, tía!

(Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam)
? Từ “tía” có nghĩa là gì? Em hãy tìm những từ đồng
nghĩa toàn dân với từ tía?

 Từ “tía” được hiểu là cha, bố (người đàn ông có con, trong quan hệ với
con)
 Từ “tía” được sử dụng chủ yếu ở vùng Nam Bộ
 Tác dụng: giúp tác giả tô đậm màu sắc Nam Bộ trong tác phẩm của
mình. Đồng thời làm cho nhân vật trở nên chân thật, sinh động hơn
=> Từ “tía” là từ ngữ địa phương, từ “cha, bố” là từ ngữ toàn dân.

Nhìn hình đoán vật

Gọi tên đồ vật và nêu từ ngữ toàn dân tương ứng.

heo - lợn

ly - cốc

chén - bát

thơm – dứa

bông -

mãng cầu -

trà –chè

nón-mũ

Dựa vào phần Tri thức tiếng Việt trong SGK và việc tìm
hiểu các ví dụ ở mục a, b, em hãy cho biết:
 Thế nào là nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu?
 Thế nào là từ ngữ địa phương và từ ngữ toàn dân?
Việc sử dụng từ ngữ địa phương có tác dụng gì trong
sáng tác văn chương?

2. Từ ngữ toàn dân và từ ngữ địa phương
 Từ ngữ toàn dân: là từ ngữ được toàn dân biết, chấp nhận và sử dụng
rộng rãi trong giao tiếp.
 Từ ngữ địa phương: là từ ngữ chỉ được sử dụng ở một hoặc một số
địa phương nhất định.
=> Trong các tác phẩm văn chương, điện ảnh, từ ngữ địa phương được
dùng như một biện pháp tu từ với mục đích tô đậm màu sắc địa
phương và làm cho nhân vật trở nên chân thật hơn, sinh động hơn.

II. Thực hành

a.

1. Bài tập 1: Xác định
nghĩa tường minh
và nghĩa hàm ẩn
Thảo luận cặp đôi

 Nghĩa tường minh:
 Câu hỏi của anh tìm lợn hỏi anh mặc áo mới:
Bác có thấy con lợn của tôi chạy qua đây
không?
 Câu trả lời của mặc áo mới: tôi chẳng con lợn
nào chạy qua đây cả.
Nghĩa hàm ẩn: Mục đích của cả anh tìm lợn và
anh mặc áo mới trong hai câu nói trên là khoe
khoang: khoe con lợn cưới và chiếc áo mới. Dựa
vào thông tin thừa (lợn “cưới”, từ lúc “tôi mặc cái
áo mới này”) mà người nói đã cố tình thêm vào
câu nói, chúng ta có thể nhận ra nghĩa hàm ẩn đó.

b.

1. Bài tập 1: Xác định
nghĩa tường minh và
nghĩa hàm ẩn

Nghĩa tường minh: bề ngang con rắn là hai
mươi thước, bề dài con rắn là hai mươi thước.

Nghĩa hàm ẩn: Anh chồng đang nói khoác
=> Dựa vào tri thức nền: Trên đời này không có
con rắn vuông bốn góc.

2. Bài tập 2: Đọc lại truyện Vắt cổ chày ra nước
và thực hiện yêu cầu:
a.
Nghĩa hàm ẩn của câu: “Thế thì tao cho mượn cái
này” – Người chủ nhà muốn người đầy tớ vận cái khố
tải vào người và khi nào khát thì vặn ra uống.

Nghĩa hàm ẩn này được thể hiện trong câu nói sau đó:
“Vận vào người khi khát vặn ra mà uống”.

2. Bài tập 2: Đọc lại truyện Vắt cổ chày ra nước
và thực hiện yêu cầu:
b.
Hàm ý của người đầy tớ được thể hiện trong câu nói tiếp
theo: “Dạ! Vắt cổ chày cũng ra nước!”: Mượn chày giã cua để
khi khát vặn cổ chày ra lấy nước mà uống.
=> Tầng nghĩa hàm ẩn cuối cùng trong câu nói của người đầy tớ:
Mỉa mai chủ nhà quá keo kiệt (Dựa vào tri thức nền: chày không
thể vặn ra nước được).

2. Bài tập 2: Đọc lại truyện Vắt cổ chày ra nước
và thực hiện yêu cầu:
c.
Truyện cười Vắt cổ chày ra nước giúp chúng ta hiểu sâu
sắc hơn ý nghĩa của thành ngữ “Vắt cổ chày ra nước”:
quá keo kiệt –> nghĩa hàm ẩn của thành ngữ này.
Đặt câu với thành ngữ: “Vắt cổ chày ra nước!”: Anh
ta đúng là vắt cổ chày ra nước, không bao giờ cho người
ăn xin một đồng nào!

3. Bài tập 3: Đọc truyện cười Văn hay và
thực hiện yêu cầu:
a.
Nghĩa hàm ẩn của câu: “Ông lấy giấy khổ to ra
mà viết có hơn không?” được thể hiện rõ qua
lượt thoại tiếp theo của người vợ: “Ông chả biết
tính toán gì cả, giấy khổ to bỏ đi còn gói hàng,
chứ giấy khổ nhỏ thì dùng làm gì được.”
=> Người vợ trêu đùa người chồng về khả năng
viết lách của ông: bản thảo có thể bỏ đi.

3. Bài tập 3: Đọc truyện cười Văn hay và
thực hiện yêu cầu:
b.
Thầy đồ không hiểu đúng ý của vợ mình. Điều
này được thể hiện qua chi tiết: Thầy đồ lấy làm
đắc chí cho là vợ khen tài văn chương của mình,
ý văn dồi dào giấy khổ nhỏ không đủ chép.

3. Bài tập 3: Đọc truyện cười Văn hay và
thực hiện yêu cầu:
c.
Nghĩa hàm ẩn do người nói/người viết tạo ra và
nghĩa hàm ẩn do người nghe/người đọc suy ra
không phải lúc nào cũng trùng nhau. Vì hàm ý
(ý định của người nói/người viết) và cách hiểu
của người nghe/người đọc có thể khác nhau.
Điều này phụ thuộc vào tri thức nền và kĩ năng
ngôn ngữ của mỗi người.

4. Bài tập 4: Hướng dẫn về nhà

Sưu tầm truyện cười mang nghĩa
hàm ẩn và phân tích nghĩa hàm ẩn có
trong truyện cười đó (ít nhất một
truyện cười)

5. Bài tập 5: Từ ngữ địa phương

a. Từ “nom”: được sử dụng ở miền Bắc
Qua từ “nom”, người đọc nhận thấy lời thoại nhân vật trong truyện
phản ánh chân thật lời ăn tiếng nói hàng ngày của người miền Bắc.

b. Từ '”thiệt thà”: được sử dụng ở cả miền trung và miền Nam
Đặt từ “thiệt thà” trong ngữ cảnh bài thơ Nhớ
đồng của Tố Hữu (với cụm từ '”chừ đây”), chúng
ta sẽ thấy màu sắc Trung Bộ hiện ra rõ nét.

c. Từ “giả đò”: được sử dụng ở miền Nam
Từ “giả đò” (cùng với các từ ngữ “ngò”,
“ngó lơ”) đã làm nên màu sắc riêng –
màu sắc Nam Bộ cho câu ca dao.

VẬN DỤNG

Nhiệm vụ 1:
Trò chơi “Chú ếch con”

Bài học

Câu 1: Cho biết hàm ý của những câu
sau:
(1) Bây giờ mới 11 giờ thôi.
(2)Bây giờ đã 11 giờ rồi.
Gợi ý đáp án:
(1)Còn sớm, cứ từ từ
(2)Muộn rồi, nhanh lên

Câu 2: Là lớp trưởng, khi thấy lớp học có rác bẩn,
em sẽ nhắc nhở các bạn trong lớp như thế nào? Hãy
sử dụng một câu có chứa hàm ý để nhắc nhở các bạn.

Gợi ý đáp án: “Hôm nay ai trực nhật nhỉ?”
Hoặc “Bạn nào không trực nhật sẽ bị trừ bao
nhiêu điểm rèn luyện nhỉ?”

Câu 3: Tìm một câu có hàm ý từ chối cho lời đề nghị
sau:
Ngày mai đi chơi với mình nhé!
Gợi ý đáp án:
- Tiếc quá, mình đã hứa phụ mẹ dọn dẹp nhà cửa rồi.
Hoặc: - Ngày mai, mình có lịch học tiếng Anh ở trung tâm rồi.

Câu 4: Trống vào lớp đã 10 phút, Hiếu mới hớt hải chạy vào.
Thầy giáo nhìn đồng hồ nói:…
? Em hãy diễn đạt ý của thầy bằng hai câu. Một câu có nghĩa
tường minh, một câu có hàm ý nhở Hiếu về việc đi học muộn.

Gợi ý đáp án:
- Em đi học muộn 10 phút rồi đấy (Nghĩa tường minh).
- Bây giờ là mấy giờ rồi? (Nghĩa hàm ẩn)

Câu 5: Hãy chỉ ra một hàm ý theo cách hiểu của
em trong câu: “Trời sắp mưa rồi đấy!”

Gợi ý đáp án:
- Lấy quần áo vào.
- Nhớ mang áo mưa theo.
- Đừng đi, kẻo ướt.

Nhiệm vụ 2

*Nhiệm vụ 2: Kĩ thuật “viết tích cực”
Viết đoạn hội thoại (khoảng ba đến bốn câu)
trong đó có ít nhất một câu có nghĩa hàm ẩn
và một từ ngữ địa phương nơi em sống
(BT6, SGK, Tr.87).

 Hình thức: Đoạn hội thoại, khoảng 3 – 4 câu
 Yêu cầu: Sử dụng ít nhất một câu có nghĩa hàm ẩn
và một từ ngữ địa phương nơi em sống.

Gợi ý

Hoa và Thanh nói chuyện với nhau.
Hoa: Ê bà, hôm qua tôi đang đi đường, có một bác vẫy tay tao
dừng lại rồi hỏi: Con ơi, cho bác hỏi hồ Hoàn kiếm ở mô rứa?
Thanh: Rồi bà có chỉ cho bác ấy không?
Hoa: Ủa, thế bà hiểu bác ấy nói gì à?
Câu mang nghĩa hàm ẩn: “Ủa, thế bà hiểu bác ấy nói gì à?”
(Hàm ý là Hoa không hiểu lời của bác đi đường nói nên đã
không chỉ đường cho bác ấy).
Từ địa phương: “mô” (đâu), “rứa” (thế) -> phản ánh chân
thật lời ăn tiếng nói hàng ngày của người miền Trung.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
 HS hoàn thiện các bài tập phần Thực hành Tiếng Việt.
 Tìm thêm các bài tập về sử dụng từ nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn;
từ ngữ địa phương và từ ngữ toàn dân
 Chuẩn bị nội dung thực hành Đọc mở rộng theo thể loại: Văn hay