BÀI 43. DI TRUYỀN NHIỄM SẮC THỂ
3. CÁC LOẠI NST VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

Theo em, tính trạng giới tính
do yếu tố nào quy định?

Nữ

Nam

Giới tính thường được
phân biệt bởi hình thái
ngoài của cá thể và
thường được xác định
nhờ cặp nhiễm sắc thể
giới tính.

Gà trĩ có sự khác biệt giữa
con đực và con cái cả về
hình dạng và kích thước.

Nấm được sinh ra như một
phần của quá trình sinh
sản hữu tính của nấm

Nón cái (trái) và nón đực
(phải) là cơ quan sinh dục
của cây thông và các loài
lá kim khác.

Hoa là cơ quan sinh dục
của các loài cây có hoa,
thông thường sẽ có cả bộ
phận đực và cái.

BÀI 43. DI TRUYỀN NHIỄM SẮC THỂ
3. CÁC LOẠI NST VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
Nội dung 1. Tìm hiểu NST thường và NST giới tính

Các em hãy quan sát hình, nêu
những điểm giống và khác nhau
của bộ NST ở ruồi giấm đực và ruồi
giấm cái.
**Giống nhau:
- Số lượng: có 8 NST
- Hình dạng: 1 cặp hình hạt
2 cặp hình V
** Khác nhau về cặp NST giới tính:
Con đực
Con cái
1 chiếc hình que, 1 cặp hình que.
1 chiếc hình móc.

Ruồi giấm 2n = 8 NST

6A+XX

Người 2n = 46 NST

6A+XY
44A+XX

44A+XY

Trong tế bào lưỡng bội (2n):
+ Có các cặp NST thường (A) luôn luôn tồn tại từng cặp tương
đồng.
+ Có 1 cặp NST giới tính XX (tương đồng) hoặc không tương đồng
(XY).

NST Giới tính
thường có ở loại
tế bào nào?
Trong cơ thể, NST giới tính có mặt ở cả TB sinh dục lẫn TB
sinh dưỡng.
Ví dụ ở người:
TB sinh dưỡng: 44A +XX = nữ
44A +XY = nam
TB sinh dục:
- Nữ cho 1 loại:
22A + X
- Nam cho 2 loại: 22A + Y
22A + X

HOẠT ĐỘNG NHÓM

Phiếu học tập số 1

Đọc thông tin và quan sát Hình 43.5, hãy:
1. Phân biệt nhiễm sắc thể thường và nhiễm sắc thể
giới tính?
2. Xác định số lượng nhiễm sắc thể thường và nhiễm
sắc thể giới tính ở người?

Phiếu học tập số 1
Baûng phân biệt sự khác nhau giữa NST thường và NST giới tính?
NST GIỚI TÍNH
SỐ
LƯỢNG
HÌNH
DẠNG
CHỨC
NĂNG

NST THƯỜNG

Phiếu học tập số 1

SỐ LƯỢNG

NST GIỚI TÍNH

NST THƯỜNG

Chỉ có 1 cặp

Có nhiều cặp

HÌNH DẠNG

- Có thể tương đồng (XX)
hoặc không tương đồng
(XY).
- Các cặp NST giới tính ở cá
thể đực và cái khác nhau.

- Luôn tồn tại thành từng
cặp tương đồng.
- Các cặp NST thường ở cá
thể đực và cái hoàn toàn
giống nhau.

CHỨC NĂNG

Mang gen quy định tính
trạng liên quan và không
liên quan đến giới tính

Mang gen quy định các
tính trạng thường

2n = 46

44A+XX

44A+XY

Người thường có 46 nhiễm sắc thể, bao gồm 44
nhiễm sắc thể thường (A) và 2 nhiễm sắc thể giới
tính (1 nhiễm sắc thể X từ mẹ và 1 nhiễm sắc thể
X hoặc Y từ bố).

Một số hiện tượng phân hóa giới tính
Loài

Cặp NST giới tính
Đực
Cái

-Đa số các loài (người, thú, ruồi XY
giấm, động vật có vú, cây me
chua...)

XX

XY
-Một số loài chim, bướm, bò sát, XX
cá, lưỡng cư.......
XX
-Bọ xít, châu chấu, rệp, cào cào, XO
gián.....
NST giới tính chỉ có
-Một số loài côn trùng (ong,
1 chiếc XO
kiến.....)
XY- không tương đồng

XX- tương đồng

BÀI 43. DI TRUYỀN NHIỄM SẮC THỂ
3. CÁC LOẠI NST VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

Nội dung 1. Tìm hiểu NST thường và NST giới tính
– Dựa vào chức năng, nhiễm sắc thể được chia
thành nhiễm sắc thể thường (mang các gene quy
định tính trạng thường) và nhiễm sắc thể giới tính
(mang các gene quy định tính trạng thường và tính
trạng giới tính).

BÀI 43. DI TRUYỀN NHIỄM SẮC THỂ
3. CÁC LOẠI NST VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

Nội dung 2. Tìm hiểu cơ chế xác định giới tính

HOẠT ĐỘNG NHÓM CẶP ĐÔI

1. Có mấy loại trứng và
tinh trùng được tạo ra qua
giảm phân.
2. Sự thụ tinh giữa các
loại tinh trùng mang
NST giơí tính nào với
trứng để tạo hợp tử phát
triển thanh con trai hay
con gái.
3. Tại sao tỉ lệ con trai hay
con gái sơ sinh là xấp xỉ
1:1.

Bố
44A+XY

44A + XY

2n

22A +X

n

22A +Y

Mẹ

2n

con trai

n

44A+XX

2n

22A +X

n

44A + XX

2n

con gái

SƠ ĐỒ CƠ CHẾ NST XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH Ở NGƯỜI

HOẠT ĐỘNG NHÓM CẶP ĐÔI
Quan sát Hình 43.6, hãy trình bày cơ chế xác định giới tính ở người.
P : (44A + XX)

x

Gp : (22A + X)
F1 :
22A + X

(44A + XY)
(22A + X)

(22A + Y)

22A + X

22A + Y

44A + XX
Con gái

44A + XY
Con trai

- Qua giảm phân, nam tạo ra hai loại tinh trùng là: (22A+X) và
(22A + Y), nữ tạo ra 1 loại trứng là 22A+X.
- Trong thụ tinh, sự kết hợp giữa tinh trùng 22A+X và trứng
22A+X sẽ tạo ra con gái. Còn thụ tinh giữa tinh trùng 22+Y với
trứng 22A+X sẽ tạo ra con trai.

- Tỉ lệ trai : gái sơ sinh xấp xỉ 1:1 là do tỉ lệ 2 loại
tinh trùng là
ngang nhau, tham gia vào quá trình thụ tinh với
xác
suất
ngang
nhau.
- Sinh
con
trai hay
con gái là do người bố
quyết định.
Giao tử đực (tinh
trùng) thụ tinh
cho giao tử cái
(trứng)

MỞ RỘNG KIẾN THỨC
- Tỉ lệ nam / nữ sấp sỉ = 1: 1 trong các trường hợp

sau:
+ Số lượng nghiên cứu phải đủ lớn.
+ Không bị ảnh hưởng bởi thiên tai dịch bệnh.
+ Trứng và tinh trùng thụ tinh hoàn toàn ngẫu nhiên.
Nam
Nữ
Giới
Lứa tuổi
Bào thai
114
100
Lọt lòng
105
100
10 tuổi
101
100
Tuổi già
85
93

Nam

Nữ

Bào thai

114

100

Lọt lòng

105

100

10 tuổi

101

100

Già

85

93

Giới
Lứa tuổi

Tại sao tỉ lệ nam và nữ xấp xỉ 1 : 1 từ
lúc lọt lòng nhưng về già số cụ bà lại
nhiều hơn số cụ ông?

Khai thác mỏ than

Hút thuốc lá
Sử dụng ma túy

Một số ví dụ về điều chỉnh đực cái
Trứng rùa ủ ở nhiệt độ dưới 280
C sẽ nở thành con đực, trên 320
C thì nở thành con cái., treân
320C

Dùng Metyl testosteron (hoocmon
sinh dục) tác động vào cá vàng cái
có thể làm cá cái biến thành cá
đực.

Thầu dầu trồng trong ánh sáng
cường độ yếu thì số hoa đực giảm.

- Nêu những yếu tố ảnh hưởng đến sự phân
hoá giới tính ?
- Tại sao người ta điều chỉnh tỷ lệ đực cái ở
vật nuôi ?

- Sự phân hoá giới tính không hoàn toàn phụ
thuộc vào cặp NST giới tính mà còn chịu ảnh
hưởng của các yếu tố môi trường :
+ Môi trường trong: hoormon
+ Môi trường ngoài: nhiệt độ, ánh sáng, nồng
độ CO2,…
- Chủ động điều chỉnh tỷ lệ đực, cái phù hợp với
mục đích sản xuất.

BÀI 43. DI TRUYỀN NHIỄM SẮC THỂ
3. CÁC LOẠI NST VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

Nội dung 2. Tìm hiểu cơ chế xác định giới tính
– Cơ chế xác định giới tính ở nhiều loài sinh sản hữu
tính là do sự có mặt của cặp nhiễm sắc thể giới tính
hoặc bộ nhiễm sắc thể trong tế bào. Cặp nhiễm sắc
thể giới tính được hình thành do sự phân li và tổ hợp
của các nhiễm sắc thể giới tính trong giảm phân và
thụ tinh. Giới tính của sinh vật còn chịu ảnh hưởng
của các nhân tố môi trường trong và ngoài cơ thể.

Trong thực tiễn, người ta có thể chủ động
điều chỉnh tỉ lệ đực: cái ở vật nuôi cho phù
hợp với mục đích sản xuất. Giải thích cơ sở
của việc làm này. Cho ví dụ.

- Cơ sở của việc chủ động điều chỉnh tỉ lệ đực : cái ở vật nuôi cho phù hợp với
mục đích sản xuất: Người ta có thể điều chỉnh tỉ lệ đực : cái ở vật nuôi nhờ nắm
được cơ chế chính xác định giới tính và các yếu tố ảnh hưởng tới sự phân hóa
giới tính đối với từng loài vật nuôi. Điều này giúp đáp ứng mục tiêu sản xuất.
- Ví dụ:
+ Dùng methyl testosterone tác động vào cá vàng cái có thể biến thành cá đực
(về kiểu hình).
+ Ở một số loài rùa, nếu trứng được ủ ở nhiệt độ dưới 28oC sẽ nở thành con
đực, nếu nhiệt độ trên 32oC trứng nở thành con cái.
+ Hoa lan (Catasetum viridiflavum) sinh trưởng và phát triển trong điều kiện có
ánh sáng mạnh cho hoa cái, ngược lại trong điều kiện có ánh sáng yếu cho hoa
đực.

Điều chỉnh giới tính ở người

Sử dụng hooc môn sinh
dục kết hợp với giải
phẩu, anh Thanyarasmi
đã chuyển đổi giới tính
thành nữ và đoạt vương
miện hoa hậu chuyển
đổi giới tính Thái Lan
2002.
Cũng như Thanyarasmi,
nam diễn viên Hàn Quốc
Lee Si Yeon đã chuyển
đổi thành một cô gái và
đã lấy chồng vào năm
2008.

Ở Việt Nam:
Ca sĩ Hương
Giang Idol

Ca sĩ Lâm
Chi Khanh

Ghép tinh hoàn gà trống (chứa
hooc môn sinh dục đực) vào
dưới da gà mái có thể làm gà
mái biến đổi thành gà trống:
có cựa, mào dài; biết gáy……

- Tiêm hooc môn sinh dục cái vào trứng gà
trước khi ấp, trứng sẽ nở ra toàn gà mái.
- Cắt tinh hoàn gà trống, gà sẽ biến đổi: màu
lông bớt sặc sỡ, cựa ngừng phát triển, không
còn giao phối với gà mái nữa ,. . .
- Dưa chuột trồng nơi có nhiều cacbonic sẽ cho
tỉ lệ hoa cái cao hơn.

Câu 1 : Tìm các chữ cái phù hợp điền vào chỗ trống thay cho các số
1,2,3 …để hoàn chỉnh hình :
Cơ chế NST xác định giới tính ở người.

P

Gp

F

44A5+ XY

44A1+ XX

22A + X
44A +4XX

2+ X
22A

22A3
+Y

44A + XY

Câu 2 : Hoàn thành bảng sau : Sự khác nhau giữa NST thường
và NST giới tính
NST giới tính

NST thường

Tồn tại 1 cặp trong tế bào Tồn tại nhiều cặp trong tế
lưỡng bội
bào lưỡng bội

(1)

Tồn tại thành cặp tương Luôn tồn tại thành cặp
đồng(XX) hoặc không tương đồng
tương đồng ( XY).

(2)
Quy định giới tính và các Mang gen quy định tính
(3)
TT thường
liên quan và trạng thường.
không liên quan đến giới
tính.

*

Em coù bieát – CAÙ BIEÅN COÙ THEÅ THAY ÑOÅI GIÔÙI TÍNH

Những con cá biển đầu xanh nhỏ tuổi sống trong các rặng san hô có thể thay đổi giới
tính tuỳ theo bầy đàn mà chúng chung sống.
"Rõ ràng ảnh hưởng xã hội quan trọng với cá biển

đầu xanh khi chúng quyết định trở thành đực hay cái
từ khi còn nhỏ", Philip Munday, tại Trung tâm nghiên
cứu rặng san hô tại Đại học James Cook ở Australia,
cho biết.
* Loài cá đã phát triển một cấu trúc giới tính linh hoạt để gia tăng cơ hội sinh sản của chúng. Ban đầu chúng chỉ
là những ấu trùng không có giới tính xác định, khi phát triển chúng sẽ trở thành con đực hay con cái.

* Những con non sẽ dễ chuyển thành cái hơn khi chỉ có một ít con khác trong khu vực bởi chúng sẽ có cơ hội
giao phối nhiều hơn. Còn nếu có nhiều con cá cái trong cộng đồng, chúng sẽ chuyển sang thành đực.
* "Điều này cho thấy giới tính không hề được xác định trước như ở động vật có vú và chim", Munday giải thích.

* Ngoài ra, một số con cá có thể chuyển đổi giới tính cho dù đã lớn, phụ thuộc vào môi trường sinh sản.
* "Khi cá chuyển từ con cái trưởng thành sang con đực trưởng thành, cuộc thay đổi rất khốc liệt. Chúng sẽ trông

hoàn toàn khác, bộ phận sinh dục thay đổi, hành vi thay đổi và toàn bộ cuộc sống cũng đổi khác", Munday nói.
* M.T. (theo AFP)

Hầu hết cá hề là loài lưỡng tính tuần tự, nghĩa là chúng luân phiên
giữa giới tính đực và cái ở một số thời điểm trong cuộc đời. 
Cá hề đều là cá đực sinh ra. Một khi họ trở thành nữ, họ không thể
trở thành nam được nữa.