LỚP 7

HS quan sát hình ảnh và trả
lời câu hỏi: Rễ của cây
hướng dương hướng về
nguồn nước, còn hoa của
nó luôn hướng về phía
Mặt trời. Hãy giải thích
hiện tượng đó?

Hiện tượng hoa hướng dương
hướng về phía Mặt Trời và rễ cây
hướng về nơi có nguồn nước.

+ Rễ cây hướng dương hướng về nguồn nước và phân
bón để lấy chất dinh dưỡng.
+ Hoa hướng dương luôn hướng về phía mặt trời chủ yếu
do nhịp sinh học bên trong. Chuyển động hàng ngày
không chỉ giúp cải thiện kích thước lá mà còn khiến
những cây hoa hướng dương trở nên thu hút côn trùng hỗ
trợ thụ phấn hơn. Vào lúc khởi đầu ngày mới, hoa hướng
dương "nhìn" về phía Mặt Trời ở hướng đông. Trong
suốt một ngày, nó sẽ liên tục xoay theo hướng di chuyển
của Mặt Trời để luôn "nhìn" vào đó cho tới khi kết thúc ở
hướng tây. Vào ban đêm, nó lại quay trở lại hướng đông
để bắt đầu theo dấu Mặt Trời vào ngày hôm sau.

CHỦ ĐỀ 8. CẢM ỨNG Ở
SINH VẬT VÀ TẬP TÍNH Ở
ĐỘNG VẬT
BÀI 32. CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

BÀI 32. CẢM ỨNG Ở SINH VẬT
MỤC TIÊU BÀI HỌC:
- Phát biểu được khái niệm cảm ứng ở sinh vật. Lấy được
ví dụ về các hiện tượng cảm ứng ở thực vật và động vật.
- Nêu được vai trò của cảm ứng đối với sinh vật.
- Trình bày được cách làm thí nghiệm chứng minh tính
cảm ứng ở thực vật (ví dụ)
- Vận dụng được các kiến thức cảm ứng ở thực vật vào giải
thích một số hiện tượng trong thực tiễn.
5

BÀI 32. CẢM ỨNG Ở SINH VẬT
NỘI DUNG BÀI HỌC:
1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT
2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG
THỰC TIỄN

6

Kích thích

Hình 32.1. Lá cây xấu hổ

Hình. Lá cây xấu hổ khép lại
khi chạm tay vào

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

Tìm hiểu khái niệm cảm ứng ở sinh vật
HS quan sát Hình 32.1 - Lá cây xấu hổ khép lại khi chạm
vào tay, Hình 32.2 - Dùng đầu đũa chạm nhẹ vào bất kì vị
trị nào trên thân con giun đất SGK tr.145 và trả lời câu
hỏi: 
Hãy cho biết phản ứng của lá cây xấu hổ và giun đất có ý
nghĩa gì?

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

Tìm hiểu khái niệm cảm ứng ở sinh vật

Hình 32.1. Lá cây xấu hổ khép lại
khi chạm tay vào

Hình 32.2. Dùng đầu đũa chạm nhẹ vào
bất kì vị trí nào trên thân con giun đất

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT
Khi bị đụng nhẹ, cây xấu hổ lập tức khép những cánh lá lại. Ở cuối cuống lá có
một mô tế bào mỏng gọi là bọng lá, bên trong chứa đầy nước. Khi đụng tay vào, lá
bị chấn động, nước trong tế bào bọng lá lập tức dồn lên hai bên phía trên. Phần
dưới bọng lá xẹp xuống như quả bóng xì hơi, còn phía trên lại như quả bóng bơm
căng. Điều đó làm cuống lá sụp xuống, khép lại. Khi một lá khép lại, nó sẽ đưa tín
hiệu kích thích lan rộng đến các lá khác, khiến chúng cũng lần lượt khép lại.
Nhưng chỉ ít phút sau, bộ phận dưới bọng lá lại dần đầy nước, lá lại xoè ra nguyên
dạng như cũ.

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

Tìm hiểu khái niệm cảm ứng ở sinh vật
Giun đất có thể cảm nhận và
phản ứng lại khi bị kim châm
là do có sự điều khiển của hệ
thần kinh (dạng chuỗi hạch).

Hình 32.2. Dùng đầu đũa chạm nhẹ vào
bất kì vị trí nào trên thân con giun đất

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

Hãy cho biết cảm ứng ở sinh vật là gì?

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

- Cảm ứng ở sinh vật là khả năng tiếp nhận kích
thích và phản ứng lại các kích thích từ môi trường
bên trong và bên ngoài cơ thể.

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT
Tìm hiểu vai trò của cảm ứng đối với sinh vật

a) Ngọn cây phát triển về nơi
có nguồn sáng

c) Rễ cây hướng đất dương và chồi
cây hướng đất âm

b) Rễ cây hướng về nơi có nguồn nước

d) Tua quấn của cây thân leo cuốn
vào thân cây gỗ ở gần nó

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

Tìm hiểu vai trò của cảm ứng đối với sinh vật
HS thảo luận theo cặp đôi, quan sát Hình 32.3 và hoàn thành
bảng theo mẫu sau:
Hiện tượng cảm ứng ở thực vật

Tác nhân
gây ra

Ý nghĩa

Ngọn cây mọc hướng về nơi có nguồn ánh sáng

?

?

Rễ cây hướng đất dương và chồi hướng đất âm

?

?

Tua cuốn của thân cây leo cuốn vào giá thể (giàn,
cọc)

?

?

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT
Tìm hiểu vai trò của cảm ứng đối với sinh vật
Hiện tượng cảm ứng ở thực vật

Tác nhân gây ra

Ý nghĩa

Ngọn cây mọc hướng về nơi có
nguồn ánh sáng

Ánh sáng

Thuận lợi cho quá trình quang
hợp

Rễ cây hướng đất dương và chồi
hướng đất âm

Đất, ánh sáng, Rễ cây hút nước, chất dinh
nguồn nước dưỡng cần thiết cho sự sống
của tế bào

Tua cuốn của thân cây leo cuốn vào
giá thể (giàn, cọc)

Rễ cây cố định, nhánh bám
vững, cây vươn dài hơn, cho
hoa kết trái.

Ánh sáng

Hãy cho biết vai trò của cảm ứng
đối với sinh vật?

www.themegallery.com

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

- Cảm ứng ở sinh vật là khả năng tiếp nhận kích
thích và phản ứng lại các kích thích từ môi trường
bên trong và bên ngoài cơ thể.
- Cảm ứng là đặc trưng của cơ thể sống, giúp
sinh vật thích nghi với môi trường để tồn tại và
phát triển.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực
vật

A

Hình 32.4. Minh hoạ bước 1

Hình 32.5. Minh hoạ bước 2

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực
vật
Thí nghiệm 1. Chứng minh tính hướng sáng
GV hướng dẫn HS chuẩn bị:
+ Dụng cụ: cốc để trồng cây, hộp bìa carton có đục lỗ và có nắp mở để quan
sát.
+ Hóa chất: nước.
+ Mẫu vật: Hạt đỗ/ ngô, lạc nảy mầm, đất ẩm.
- GV chia HS thành các nhóm, yêu cầu HS tiến hành thí nghiệm theo các
bước SGK tr.147.  
- GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi: Tại sao ở bước 2 phải đặt cốc trồng cây
trong hộp các-tông kín có đục lỗ?
- GV yêu cầu HS dự đoán kết quả thí nghiệm sau 2 tuần.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật
Thí nghiệm 1. Chứng minh tính hướng sáng
Tiến hành thí nghiệm theo các bước:
+ Bước 1: Trồng vài hạt đỗ/lạc/ngô đang nảy mầm vào 2 cốc chứa đất ẩm A, B.
+ Bước 2: Đặt cốc A vào hộp bìa carton có khoét lỗ để ánh sáng lọt qua, cốc B để
bên ngoài trong điều kiện thường.
+ Bước 3: Đặt cả hộp giấy bìa carton chứa cốc trồng cây và cốc còn lại ở nơi có ánh
sáng, tưới nước để giữ ẩm cho đất.
+ Bước 4: Theo dõi và ghi chép lại hiện tượng thay đổi tư thế phát triển của cây
trong hai cốc sau 2 tuần.

Cho biết tại sao ở bước 2, phải đặt cốc trồng cây trong
hộp carton kín có đục lỗ?

Ở bước 2, phải đặt cốc trồng cây trong hộp carton
kín có đục lỗ vì khi đục lỗ thoát nước dưới đáy
thùng xốp sẽ tạo ra các lỗ hổng, giúp thoát nước
tốt, thoáng khí.
Dự đoán kết quả thí nghiệm sau 2 tuần?

Kết quả thí nghiệm sau 2 tuần:
- Cây trong cốc A sẽ mọc vươn về phía lỗ thủng của
thùng carton.
- Cây trong cốc B sẽ mọc thẳng, phát triển bình thường.
www.themegallery.com

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực
vật
 Thí nghiệm 2. Chứng minh tính hướng nước
- GV hướng dẫn HS chuẩn bị:
+ Dụng cụ: khay đục lỗ nhỏ, giấy ăn.
+ Hóa chất: nước
+ Mẫu vật: hạt đỗ/ngô/lạc mùn cưa.
- GV chia HS thành các nhóm, yêu cầu HS tiến hành thí nghiệm
theo các bước SGK tr.147.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật
Thí nghiệm 2. Chứng minh tính hướng nước
- Tiến hành thí nghiệm theo các bước:
+ Bước 1: Trải đều một lớp giấy ăn mỏng vào trong hai khay có đục lỗ.
+ Bước 2: Rải mùn cưa ẩm đều khắp mặt các khay thành một lớp khoảng 1cm.
+ Bước 3:
- Khay 1: trồng 1 số hạt đỗ đang nảy mầm vào một phía của khay và tưới nước phía đối diện.
- Khay 2: trồng một số hạt đỗ đang nảy mầm vào đều mặt khay vào nước tưới.
+ Bước 4:
- Khay 1: treo khay nghiêng 1 góc 45°, sao cho các hạt đỗ ở phía trên.
- Khay 2: để khay theo mặt phẳng nằm ngang và tưới nước đều đặn.
+ Bước 5: theo dõi và ghi chép lại sự khác nhau về chiều phát triển của rễ giữa các cây trong
khay 1 và khay 2 sau 2 tuần.

Hãy vẽ mô phỏng các bước thực hiện thí nghiệm chứng minh
tính hướng nước và dự đoán kết quả thí nghiệm sau 2 tuần?

Các bước thực hiện thí nghiệm chứng minh tính hướng nước
Dự đoán kết quả thí nghiệm sau 2 tuần:
+ Ở khay 1, khi để khay nghiêng một góc 45°, hạt đỗ nằm phía trên và
tưới ở phần dưới thì rễ cây sẽ vươn dài về phía dưới nơi có nước.
+ Ở khay 2, khay để ngang và tưới nước đều, rễ cây sẽ mọc theo chiều
thẳng đứng.
www.themegallery.com

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật

a/

c/
b/

Hình 32.6. Các bước thực hiện thí nghiệm chứng minh
tính hướng tiếp xúc của cây

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật

 Thí nghiệm 3. Chứng minh hướng tiếp xúc
- GV hướng dẫn HS chuẩn bị:
+ Dụng cụ: chậu để trồng cây, giá thể (cành cây khô, cọc gỗ, lưới thép).
+ Hóa chất: nước
+ Mẫu vật: cây thân leo (đậu cô ve, bầu bí, mướp) đang sinh trưởng,
đất ẩm.
- GV chia HS thành các nhóm, yêu cầu HS tiến hành thí nghiệm theo
các bước SGK tr.148.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật
Thí nghiệm 3. Chứng minh hướng tiếp xúc
- Tiến hành thí nghiệm theo các bước:
+ Bước 1: Trồng ba cây thân leo (mướp, bí, bầu) vào ba chậu chứa
đất ẩm.
+ Bước 2: Cắm sát bên mỗi cây một giá thể.
+ Bước 3: Đặt chậu cây nơi có đủ ánh sáng và tưới nước hằng ngày.
+ Bước 4: Theo dõi và ghi chép hiện tượng xảy ra của các cây này
sau 1 tuần, 2 tuần, 3 tuần.

Hãy kể tên một số thực vật có tính hướng tiếp xúc mà
em biết?
Một số thực vật có tính hướng tiếp xúc: mướp, bầu, bí,
dưa leo, nho, đậu ván, đậu cô ve, cây củ từ…

www.themegallery.com

Thế nào là cảm ứng của thực vật? Ở
thực vật có các hình thức cảm ứng nào?

www.themegallery.com

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

- Cảm ứng ở thực vật là khả năng tiếp nhận và phản
ứng lại các kích thích từ môi trường thông qua vận
động của các cơ quan.
- Các hình thức của cảm ứng ở thực vật bao gồm
tính hướng sáng, tính hướng nước, tính hướng tiếp
xúc, tính hướng hóa, hướng đất,…

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG THỰC TIỄN

Tìm hiểu ứng dụng cảm ứng trong thực tiễn

Hình 32.7. Cây bon sai phát triển
về phía nhiều ánh sáng

Hình 32.8. Ứng dụng trồng rau
thuỷ canh

Hình 32.9. Ứng dụng làm giàn
cho cây leo

Hình 32.10. Hiện tượng bắt mồi ở
cây gọng vó

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG THỰC TIỄN

Tìm hiểu ứng dụng cảm ứng trong thực tiễn
Con người đã vận dụng hiện tượng cảm ứng của thực
vật (hướng sáng, hướng nước,…) vào thực tiễn giúp
nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm cây trồng.
Liệt kê một số ví dụ ứng dụng cảm ứng trong trồng
trọt. Giải thích cơ sở của việc ứng dụng đó?

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG THỰC TIỄN

Tìm hiểu ứng dụng cảm ứng trong thực tiễn
- Một số ví dụ ứng dụng cảm ứng trong trồng trọt:
+ Ứng dụng tính hướng sáng của thực vật để tạo hình cây bon sai,
trồng xen canh các cây ưa sáng và ưa bóng để tận dụng triệt để nguồn
ánh sáng.
+ Ứng dụng tính hướng nước để trồng cây thủy sinh, cây gần bờ ao,
mương nước để cây phát triển tốt và tiết kiệm thời gian chăm sóc.
+ Ứng dụng tính hướng tiếp xúc để làm giàn cho các cây leo như:
bầu, bí, mướp… che nắng, tạo không gian thoáng mát cho sân nhà.
- Cơ sở của các ứng dụng trên là tính hướng sáng, hướng nước,
hướng tiếp xúc, hướng hóa,… của cây.

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG THỰC TIỄN

Thảo luận theo cặp đôi và trả lời câu hỏi: 
Hãy tìm hiểu và mô tả hiện
tượng bắt mồi ở cây gọng
vó. Đây có phải là hiện
tượng cảm ứng ở thực vật
không?
Hình 32.10. Hiện tượng bắt mồi ở cây gọng
vó

Hãy quan sát và mô tả hiện tượng bắt mồi ở cây gọng vó qua đoạn
video dưới đây. Đây có phải hiện tượng cảm ứng ở thực vật không?

https://youtu.be/Tcn8s2Z4aUc

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG THỰC TIỄN

Hiện tượng bắt mồi ở cây gọng
vó là một hiện tượng cảm
ứng thực vật.
Khi mồi (côn trùng) tiếp xúc với
lá cây gọng vó, con vật sẽ bị dính
vào lớp keo dính do cây tiết
ra và cuống lá sẽ quấn dẫn lại ôm
trọn con mồi.

Hình 32.10. Hiện tượng bắt
mồi ở cây gọng vó

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG THỰC TIỄN

 - Hiện tượng bắt mồi: của cây gọng vó là hiện tượng cảm ứng ở thực vật,
kết hợp của tính hướng tiếp xúc và tính hướng hoá.
- Hướng tiếp xúc: Các lông tuyến của cây gọng vó phản ứng đối với sự tiếp
xúc với con mồi bằng sự uốn cong và bài tiết ra enzim prôtêaza. Đầu tận
cùng của lông là nơi tiếp nhận kích thích. Sau đó, kích thích lan truyền
theo tế bào chất xuống các tế bào phía dưới. Tốc độ lan truyền kích thích từ
khi tiếp xúc đến khi xuất hiện phản ứng trả lời là khoảng 20 mm/giây.
- Hướng hoá: Sự uốn cong để phản ứng đối với kích thích hoá học còn
mạnh hơn kích thích cơ học. Đầu lông tuyến có chức năng tiếp nhận kích
thích hoá học. Sau khi tiếp nhận kích thích hoá học, lông tuyến gập lại để
giữ con mồi, đồng thời tiết ra dịch tiêu hoá con mồi. Các tế bào thụ thể của
lông tuyến nhạy cảm cao nhất đối với các hợp chất chứa nitơ.

Nêu vai trò của khả năng cảm ứng
của thực vật trong thực tiễn?

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG THỰC TIỄN

Dựa vào khả năng cảm ứng của thực vật, người ta
tác động làm thay đổi môi trường sống nhằm nâng
cao năng suất và chất lượng sản phẩm cây trồng.

Hình 1

Hình 5

Hình 2

Hình 3

Hình 6
Hình 7
Một vài cảm ứng ở thực vật thường gặp

1

Hướng trọng lực
3

2

Ứng động không sinh trưởng
4

Hướng nước

Ứng động không sinh trưởng

Một vài cảm ứng ở thực vật thường gặp

5

6

Hướng tiếp xúc

Ứng động không sinh trưởng
8

7

Ứng động sinh trưởng

Hướng sáng

Một vài cảm ứng ở thực vật thường gặp

Trời trở lạnh

Khi trời nóng

Chó thè lưỡi để làm mát cơ thể
Chim Sẻ xù lông giúp giữ ấm
cơ thể
Một vài cảm ứng ở động vật thường gặp

So sánh cách biểu hiện và tốc độ cảm ứng ở hai phản ứng trên?

Thực vật hướng sáng

Chạm vào vật nóng, vật nhọn.

Cảm ứng ở động vật có gì khác với cảm ứng
ở thực vật?
Thực vật
- Phản ứng chậm
- Khó nhận thấy
- Hình thức kém đa dạng, điều
chỉnh bởi hoocmon.

Động vật
- Phản ứng nhanh
- Dễ nhận thấy
- Hình thức đa dạng, phụ thuộc vào
tổ chức thần kinh.

LUYỆN TẬP
Câu 1. Chọn từ/cụm từ thích hợp điền vào chỗ chấm:
a/ Cảm ứng là khả năng tiếp nhận và (1)... lại các kích thích từ
môi trường (2)... và môi trường bên ngoài của (3)....sinh vật.
b/ Cảm ứng là đặc trưng của (1)..., giúp sinh vật thích nghi với
môi trường để (2)... và (3)...

LUYỆN TẬP
Câu 1. Chọn từ/cụm từ thích hợp điền vào chỗ chấm:
phản ứng lại các kích
a/ Cảm ứng là khả năng tiếp nhận và .……..........
bên trong
thích từ môi trường …………….và
môi trường bên ngoài của
cơ thể
cơ thể sống
……….. sinh vật.
tồn tại …………….
phát triển
b/ Cảm ứng là đặc trưng
giúp sinh vật thích nghi
với môi trường để ………… và…………..

LUYỆN TẬP
Khoanh tròn vào đáp án đúng nhất
Câu 2. Phát biểu nào sau đây đúng khi nói về đặc điểm cảm
ứng ở thực vật?
A. Xảy ra nhanh, dễ nhận thấy.
B. Xảy ra chậm, khó nhận thấy.
C. Xảy ra nhanh, khó nhận thấy.
D. Xảy ra chậm, dễ nhận thấy.

LUYỆN TẬP
Khoanh tròn vào đáp án đúng nhất
Câu 3. Cảm ứng ở sinh vật là:
A. khả năng tiếp nhận kích thích và phản ứng lại các kích thích từ
môi trường bên trong và bên ngoài cơ thể.
B. khả năng tiếp nhận kích thích từ môi trường bên trong cơ thể.
C. khả năng phản ứng lại các kích thích từ môi trường bên ngoài cơ
thể. 
D. khả năng tiếp nhận kích thích và phản ứng lại các kích thích từ
môi trường bên ngoài cơ thể.