Tưởng chừng là con vật vô
hại nhưng tác hại của gián
lại vô cùng nguy hiểm.
Chúng có thể là tác nhân
gây ra những bệnh hen
suyễn, tiêu chảy,… đến
con người nếu tiếp xúc
phải.

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN
Thế nào là cân bằng tự nhiên?
- Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên của các cấp độ tổ chức
sống, hướng tới sự thích nghi cao nhất với điều kiện sống.

Cân bằng tự nhiên
Biểu hiện

Trạng thái
cân bằng của
quần thể

Khống chế
sinh học trong
quần xã

Cân bằng tự
nhiên trong hệ
sinh thái

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN
1. Trạng thái cân bằng của quần thể

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN
1. Trạng thái cân bằng của quần thể
Quan sát hình 46.1 hãy cho biết:

1. Nguyên nhân gây mất cân bằng của quần thể?

2. Khi số lượng cá thể của quần thể tăng lên quá mức, quần thể sẽ
tự điều chỉnh như thế nào để đưa số lượng cá thể trở về mức cân
bằng?

1. Nguyên nhân gây mất cân bằng của quần thể?
- Do điều kiện môi trường bất lợi, dịch bệnh, ô nhiễm, ….
→ Số lượng cá thể của quần thể giảm.
- Do điều kiện môi trường thuận lợi, thức ăn dồi dào, ..
→ Số lượng cá thể của quần thể tăng.

2. Khi số lượng cá thể của quần thể tăng lên quá mức, quần thể sẽ tự điều chỉnh
như thế nào để đưa số lượng cá thể trở về mức cân bằng?
Khi mật độ cá thể trong quần thể tăng cao, sau một thời gian nguồn sống trở
nên thiếu hụt, nơi sống chật chội,... cạnh tranh gay gắt lại diễn ra làm hạn
chế gia tăng số cá thể của quần thể

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN

- Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên của các
cấp độ tổ chức sống, hướng tới sự thích nghi cao nhất với
điều kiện sống.
- Trạng thái cân bằng của quần thể: Quần thể có khả năng
tự điều chỉnh số lượng cá thể để đạt trạng thái cân bằng, phù
hợp với khả năng cung cấp nguồn sống của môi trường.

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN
2. Khống chế sinh học trong quần xã

Thỏ tuyết và linh miêu

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN
2. Khống chế sinh học trong quần xã
1. Quan sát hình 46.2, em hãy cho biết số lượng thỏ tuyết và linh miêu
khống chế nhau như thế nào?

2. Thế nào là khống chế sinh học?

1. Quan sát hình 46.2, em hãy cho biết số lượng thỏ tuyết và linh miêu khống chế nhau
như thế nào?

- Thỏ tuyết là thức ăn của linh miêu.
- Khi số lượng cá thể của quần thể thỏ tuyết tăng thì số lượng cá thể của quần
thể linh miêu cũng tăng.
- Khi số lượng cá thể linh miêu tăng dần thì số lượng thỏ tuyết sẽ giảm dần kéo
theo sự giảm dần số lượng linh miêu.

Sinh vật ăn thịt

Con mồi

2. Thế nào là khống chế sinh học?
Khống chế sinh học là hiện tượng số lượng cá thể của quần thể này được
khống chế ở mức nhất định bởi quần thể khác.

Bọ xít ăn rầy, sâu
bướm, bọ trĩ, côn
trùng lá, côn trùng
thân mềm, ve, sâu
bắp cải. 

Một số loại bọ rùa có ích như bọ
rùa đỏ, bọ rùa vàng, bọ rùa 6
chấm, bọ rùa 8 chấm. Chúng ăn
rầy nâu trưởng thành, rầy cám
(rầy non), trứng rầy.

Một số loài ong ký sinh có ích như ong kén nhỏ, ong đen, ong
xanh mắt đỏ. Khi chúng đẻ trứng vào ấu trùng sâu hại, trứng
ong phát triển và phá hủy vật ký sinh. 

Kiến vàng có khả năng tấn công nhiều loại sâu hại trên
cây ăn trái.

Bọ cánh cứng ba khoang thường tấn công ổ
sâu cuốn lá và các loại sâu non bộ cánh vảy.

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN

- Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên của các cấp độ
tổ chức sống, hướng tới sự thích nghi cao nhất với điều kiện sống.
- Trạng thái cân bằng của quần thể: Quần thể có khả năng tự điều
chỉnh số lượng cá thể để đạt trạng thái cân bằng, phù hợp với khả
năng cung cấp nguồn sống của môi trường.
- Khống chế sinh học trong quần xã: Hiện tượng số lượng cá thể
của quần thể này được khống chế ở mức nhất định bởi quần thể
khác.

LUYỆN TẬP

Câu 1: Hiện tượng khống chế sinh học trong quần xã dẫn đến hệ quả nào sau đây?
A. Đảm bảo cân bằng sinh thái
B. Làm cho quân xã không phát triển được
C. Làm mắt cân bằng sinh thái
D. Đảm bảo khả năng tồn tại của quần xã
Câu 2: Nguyên nhân chủ yếu làm mất cân bằng sinh thái là do: 
A. Hoạt động của con người
B. Hoạt động của sinh vật
C. Hoạt động của núi lửa
D. Hoạt động tự nhiên

Câu 3: Số lượng cá thể trong quần xã thay đổi theo những điều kiện của ngoại cảnh. Tuy
nhiên, số lượng cá thể luôn luôn được khống chế ở mức độ nhất định phù hợp với khả
năng của môi trường. Hiện tượng này được gọi là gì ?
A. Sự bất biến của quần xã
B. Sự phát triển của quần xã
C. Sự giảm sút của quần xã
D. Sự cân bằng sinh học trong quần xã
Câu 4:  Hậu quả gây nên cho môi trường tự nhiên do con người săn bắt động vật
quá mức là
A. Động vật mất nơi cư trú
B. Môi trường bị ô nhiễm
C. Nhiều loài có nguy cơ bị tuyệt chủng, mất cân bằng sinh thái
D. Nhiều loài trở về trạng thái cân bằng

Câu 5: Tác động xấu của con người đối với môi trường tự nhiên
A. Chặt phá rừng bừa bãi, khai thác tài nguyên thiên nhiên
B. Khai thác tài nguyên thiên nhiên, săn bắt động vật hoang dã
C. Săn bắt động vật hoang dã, chặt phá rừng bừa bãi
D. Chặt phá rừng bừa bãi, săn bắt động vật hoang dã, khai thác tài nguyên thiên nhiên
Câu 6: Số lượng cá thể trong quần xã luôn được khống chế ở mức độ nhất định phù
hợp với khả năng của môi trường. Hiện tượng này gọi là: 
A. Sự cân bằng sinh học trong quần xã
B. Sự phát triển của quần xã
C. Sự giảm sút của quần xã
D. Sự bất biến của quần xã

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN
3. Cân bằng tự nhiên trong hệ sinh thái

1. Quan sát Hình 46.3, cho biết sự phân tầng của các quần thể thực vật
trong hình phù hợp như thế nào với điều kiện môi trường.
2. Quan sát Hình 46.4, phân tích một số mối quan hệ về dinh dưỡng
giữa các loài và cho biết loài sinh vật nào có ảnh hưởng lớn nhất đến
sự tồn tại của các loài khác trong quần xã. Tại sao?

1. Quan sát Hình 46.3, cho biết sự phân tầng của các quần thể thực vật
trong hình phù hợp như thế nào với điều kiện môi trường.
- Sự phân tầng của các quần thể thực vật
trong hình phù hợp với điều kiện ánh
sáng của môi trường.
- Các cây ưa sáng như cây gỗ lớn sẽ phát
triển ở tầng trên để có thể hấp thụ lượng
ánh sáng tối đa, tiếp theo là tầng cây gỗ
vừa và nhỏ cần ánh sáng ở mức độ vừa
và trung bình, tầng cây bụi nhỏ và cỏ
phân bố ở sàn rừng gồm các cây ưa bóng
có nhu cầu ánh sáng thấp.

2. Quan sát Hình 46.4, phân tích một số mối quan hệ về dinh dưỡng
giữa các loài và cho biết loài sinh vật nào có ảnh hưởng lớn nhất đến
sự tồn tại của các loài khác trong quần xã. Tại sao?
- Mối quan hệ về dinh dưỡng giữa các loài: Cỏ là
thức ăn của các loài động vật như thỏ, chuột và
châu chấu. Thỏ là thức ăn của cáo, đại bàng; chuột
là thức ăn của cáo, cú và đại bàng; châu chấu là
thức ăn cho ếch và chim,…
- Loài sinh vật có ảnh hưởng lớn nhất đến sự tồn tại
của các loài trong quần xã là loài cỏ.
- Vì nếu số lượng loài cỏ suy giảm, số lượng các
loài sử dụng cỏ làm thức ăn như thỏ, chuột và
châu chấu cũng sẽ giảm, dẫn tới ảnh hưởng đến số
lượng của các sinh vật các ở mắt xích phía trên.

I. KHÁI NIỆM CÂN BẰNG TỰ NHIÊN
- Cân bằng tự nhiên là trạng thái ổn định tự nhiên của các cấp độ tổ chức
sống, hướng tới sự thích nghi cao nhất với điều kiện sống.
- Trạng thái cân bằng của quần thể: Quần thể có khả năng tự điều chỉnh số
lượng cá thể để đạt trạng thái cân bằng, phù hợp với khả năng cung cấp nguồn
sống của môi trường.
- Khống chế sinh học trong quần xã: Hiện tượng số lượng cá thể của quần
thể này được khống chế ở mức nhất định bởi quần thể khác.
- Cân bằng tự nhiên trong hệ sinh thái: Trạng thái ổn định tự nhiên của hệ
sinh thái, thể hiện ở sự phân bố các quần thể, mối quan hệ dinh dưỡng giữa
các loài, đảm bảo sự ổn định và cân bằng với môi trường.
- Cân bằng tự nhiên là trạng thái động, phù hợp với sự biến đổi của môi
trường.

II. NGUYÊN NHÂN MẤT CÂN BẰNG TỰ NHIÊN VÀ CÁC BIỆN PHÁP BẢO VỆ,
DUY TRÌ CÂN BẰNG TỰ NHIÊN

1. Nêu các nguyên nhân gây mất cân bằng tự nhiên.

HOẠT ĐỘNG CỦA
CON NGƯỜI

THẢM HỌA
THIÊN NHIÊN

Khai thác tài nguyên quá mức

HOẠT ĐỘNG CỦA
CON NGƯỜI
Chặt phá rừng

Săn bắt động vật hoang dã

…

Chất thải sinh hoạt và công nghiệp

1. Nêu các nguyên nhân gây mất cân bằng tự nhiên.
THẢM HỌA THIÊN NHIÊN

Động đất

Núi lửa phun

 2. Trong các nguyên nhân trên, hãy cho biết những nguyên nhân nào có
tác động mạnh gây mất cân bằng tự nhiên ở Việt Nam.
Nguyên nhân chủ yếu do con người có tác động mạnh gây mất cân bằng
tự nhiên ở Việt Nam

Loài ngoại lai là loài sinh vật xuất hiện và phát triển ở khu vực vốn không
phải là khu vực sống tự nhiên của chúng, đe dọa nghiêm trọng đến hệ sinh
thái bản địa và đa dạng sinh học.

II. NGUYÊN NHÂN MẤT CÂN BẰNG TỰ NHIÊN VÀ CÁC BIỆN PHÁP BẢO VỆ,
DUY TRÌ CÂN BẰNG TỰ NHIÊN

- Nguyên nhân gây mất cân bằng tự nhiên: Các hoạt động của con
người như phá rừng, khai thác tài nguyên quá mức, chất thải sinh
hoạt và công nghiệp, cũng như các thảm họa thiên nhiên.

II. NGUYÊN NHÂN MẤT CÂN BẰNG TỰ NHIÊN VÀ CÁC BIỆN PHÁP BẢO VỆ,
DUY TRÌ CÂN BẰNG TỰ NHIÊN
Cho biết ý nghĩa của một số biện pháp được sử
dụng để bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên
Biện pháp
1. Tiêu diệt các loài sinh vật ngoại lai xâm
hại (dùng thuốc, dùng vi khuẩn kí sinh gây
bệnh,…).
2. Điều tiết cấu trúc thành phần của hệ
sinh thái (nồng độ oxygen, nhiệt độ,…), đảm
bảo tính ổn định của môi trường.
3. Trồng rừng, cải tạo đất bỏ hoang.
4. Khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên.
5. Khắc phục các hậu quả của thiên tai,
hạn chế ô nhiễm môi trường.

Ý nghĩa
Tránh tình trạng sinh vật ngoại lai phát triển mạnh
về số lượng dẫn đến cạnh tranh về nguồn thức ăn,
nơi ở với sinh vật bản địa.
Đảm bảo môi trường sống ổn định, hạn chế sự
thay đổi của các yếu tố tự nhiên gây ảnh hưởng
quá mức đến số lượng cá thể sinh vật.
Tạo và cải tạo môi trường sống cho các loài sinh
vật.
Giảm thiểu tác động tiêu cực của con người tới
môi trường sống của sinh vật.
Giảm thiểu tác động tiêu cực của con người và tự
nhiên tới môi trường sống của sinh vật.

II. NGUYÊN NHÂN MẤT CÂN BẰNG TỰ NHIÊN VÀ CÁC BIỆN PHÁP BẢO VỆ,
DUY TRÌ CÂN BẰNG TỰ NHIÊN

- Nguyên nhân gây mất cân bằng tự nhiên: Các hoạt động của con người
như phá rừng, khai thác tài nguyên quá mức, chất thải sinh hoạt và công
nghiệp, cũng như các thảm họa thiên nhiên.
- Các biện pháp bảo vệ, duy trì cân bằng tự nhiên: Hạn chế ô nhiễm môi
trường, điều tiết cấu trúc thành phần trong hệ sinh thái, thích ứng với
biến đổi khí hậu, khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên.

LUYỆN TẬP

Câu 1: Hiện tượng khống chế sinh học trong quần xã dẫn đến hệ quả nào sau đây?
A. Đảm bảo cân bằng sinh thái
B. Làm cho quân xã không phát triển được
C. Làm mắt cân bằng sinh thái
D. Đảm bảo khả năng tồn tại của quần xã
Câu 2: Nguyên nhân chủ yếu làm mất cân bằng sinh thái là do: 
A. Hoạt động của con người
B. Hoạt động của sinh vật
C. Hoạt động của núi lửa
D. Hoạt động tự nhiên

Câu 3: Số lượng cá thể trong quần xã thay đổi theo những điều kiện của ngoại cảnh. Tuy
nhiên, số lượng cá thể luôn luôn được khống chế ở mức độ nhất định phù hợp với khả
năng của môi trường. Hiện tượng này được gọi là gì ?
A. Sự bất biến của quần xã
B. Sự phát triển của quần xã
C. Sự giảm sút của quần xã
D. Sự cân bằng sinh học trong quần xã
Câu 4:  Hậu quả gây nên cho môi trường tự nhiên do con người săn bắt động vật
quá mức là
A. Động vật mất nơi cư trú
B. Môi trường bị ô nhiễm
C. Nhiều loài có nguy cơ bị tuyệt chủng, mất cân bằng sinh thái
D. Nhiều loài trở về trạng thái cân bằng

Câu 5: Tác động xấu của con người đối với môi trường tự nhiên
A. Chặt phá rừng bừa bãi, khai thác tài nguyên thiên nhiên
B. Khai thác tài nguyên thiên nhiên, săn bắt động vật hoang dã
C. Săn bắt động vật hoang dã, chặt phá rừng bừa bãi
D. Chặt phá rừng bừa bãi, săn bắt động vật hoang dã, khai thác tài nguyên thiên nhiên
Câu 6: Số lượng cá thể trong quần xã luôn được khống chế ở mức độ nhất định phù
hợp với khả năng của môi trường. Hiện tượng này gọi là: 
A. Sự cân bằng sinh học trong quần xã
B. Sự phát triển của quần xã
C. Sự giảm sút của quần xã
D. Sự bất biến của quần xã