THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT:
BIỆN PHÁP TU TỪ ĐẢO NGỮ

KHỞI ĐỘNG
Em hiểu thế nào là đảo ngữ?

I. NHẬN BIẾT ĐẶC ĐIỂM VÀ
TÁC DỤNG CỦA BIỆN PHÁP TU
TỪ ĐẢO NGỮ

1. Ví dụ
Tìm nơi thăm thẳm rừng sâu
Bập bùng hoa chuối, trắng màu hoa
ban.
(Nguyễn Đức Mậu, Hành trình của
bầy ong)

H?Tìm những từ được đảo vị trí trong
các câu thơ? Bộ phận nào trong câu
được đảo?(VN)
H? Nếu không đảo ngược ý của câu
thơ có khác không?
H? Đảo từ ngữ có tác dụng gì trong
diễn đạt?

* Nhận xét
- Thông thường, trong tiếng Việt, tính
từ thăm thẳm được đặt sau cụm từ
rừng sâu. Nhưng ở dòng thơ thứ nhất,
tính từ thăm thẳm đã được đảo vị trí lên
trước nhằm nhấn mạnh không gian
hoang vắng, nguyên sơ của rừng già.
- Tương tự, ở dòng thơ thứ hai, có sự
thay đổi trật tự cú pháp của hai thành
phần trong các vế câu: vị ngữ (bập
bùng, trắng) được đảo lên trước chủ
ngữ (hoa chuối, hoa ban). Việc đảo
trật tự này có tác dụng làm nổi bật màu
đỏ của những bông hoa chuối rừng
như ngọn lửa giữa ngàn xanh và không
gian tràn ngập sắc trắng của hoa ban

H?Vậy, em hiểu thế
nào là biện pháp tu từ
đảo ngữ và tác dụng
của nó?

2. Bài học:
- Đảo ngữ là một hình thức
tu từ có đặc điểm: thay đổi vị
trí thông thường của một từ,
cụm từ trong câu nhưng
không làm mất đi quan hệ cú
pháp vốn có, nhằm mục đích
nhấn mạnh, thể hiện cảm xúc
của người viết hoặc tạo hình
ảnh, đường nét, màu sắc.

- Có hai hình thức cơ bản:
đảo các thành tố trong cụm
từ và đảo các thành phần
trong câu.
- Tác dụng: nhấn mạnh nội
dung biểu đạt ở từ ngữ được
đảo lên trước.

II. LUYỆN TẬP

Bài 1 (tr45/SGK) Chỉ ra các câu
thơ câu văn có sử dụng biện
pháp tu từ đảo ngữ:
a. Lặn lội thân cò khi quãng
vắng
Eo sèo mặt nước buổi đò đông.
(Trần Tế Xương, Thương vợ)

b. Xóm làng xanh mát bóng cây
Sông xa trắng cánh buồm bay
lưng trời
(Trần Đăng Khoa, Quê em)
c. Chị Dậu về đến đầu nhà đã

nghe tiếng khóc khàn khàn của
hai đứa trẻ. Sấp ngửa, chị chạy
vào cổng, quẳng cả rổ mẹt, mê
nón xuống sân, rồi vội vàng chị
vào trong nhà.
(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

II. LUYỆN TẬP

Bài 1 (tr45/SGK) Các câu thơ
câu văn có sử dụng biện pháp tu
từ đảo ngữ:
a. Lặn lội thân cò khi quãng
vắng
Eo sèo mặt nước buổi đò đông.

b. Xóm làng xanh mát bóng cây
Sông xa trắng cánh buồm bay
lưng trời
c. Sấp ngửa, chị chạy vào cổng,

quẳng cả rổ mẹt, mê nón xuống
sân, rồi vội vàng chị vào trong
nhà.

Bài 2 (tr45/SGK):
a. Chỉ ra các câu thơ sử dụng
biện pháp tu từ đảo ngữ trong
đoạn thơ.
b. Phân tích tác dụng của
biện pháp tu từ đảo ngữ trong
từng câu thơ.

Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông chợ mấy nhà
Nhớ nước đau lòng con quốc
quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia
gia.
(Bà Huyện Thanh Quan, Qua
Đèo Ngang)

Bài 2 (tr45/SGK):
a. Các câu thơ sử dụng biện
pháp tu từ đảo ngữ trong
đoạn thơ.

Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông chợ mấy nhà
Nhớ nước đau lòng con quốc
quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia
gia.
(Bà Huyện Thanh Quan, Qua
Đèo Ngang)

b. Phân tích tác dụng:
- Nhấn mạnh vào dáng “lom
khom” của những chú tiều; cái
“lác đác” của mấy ngôi nhà ven
sông kết hợp các từ chỉ số lượng
ít ỏi “vài”, “mấy”
=> hình bóng con người đã nhỏ
lại càng nhỏ hơn, cuộc sống đã
hiu quạnh lại càng hiu quạnh
hơn. 

- đảo ngữ “nhớ nước”,
“thương nhà” nhấn mạnh
vào tiếng kêu của con quốc
và cái gia gia. ( quốc quốc,
gia gia- từ đồng âm).
=>bộc lộ tâm trạng, nỗi
niềm của của Bà Huyện
Thanh Quan  

Bài 3 (tr46/SGK): Nêu tác
dụng của biện pháp tu từ đảo
ngữ trong các đoạn thơ sau:

b. Con đê cát đỏ cỏ viền
Leng keng nhạc ngựa ngược
lên chợ Gò.

a. Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy

(Hoàng Tố Nguyên, Gò Me)

Mất ổ bầy chim dáo dác
bay.

c. Ngày hôm sau ồn ào trên
bến đỗ

(Nguyễn Đình Chiểu, Chạy
giặc)

Khắp dân làng tấp nập đón
ghe về.
(Tế Hanh, Quê hương)

Bài 3 (tr 46/ SGK): 

a. Nhấn mạnh khung cảnh
chạy giặc: hỗn loạn, xơ xác,
tang thương: Những đứa trẻ
bỏ nhà, chạy lơ xơ; bầy chim
mất ổ dáo dác….
b. Nhấn mạnh bức tranh
thiên nhiên Gò Me tươi mát,
tràn ngập sức sống, bình
yên, thư thả ….
 

c. Nhấn mạnh cảnh ồn ào,
tấp nập trên bến khi đón
thuyền về và niềm vui trước
những thành quả lao động,
gợi ra một sức sống, nhịp
sống náo nhiệt.

DẶN DÒ
-Hoàn thành bài tập vào vở.
-Soạn bài: Ca Huế trên sông Hương