LAI TÂN

(Trích “Nhật kí trong tù”, Hồ Chí Minh)

I. ĐỌC – HIỂU CHUNG
1. Đọc
- Ba học sinh đọc (phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ).
- Ngữ điệu khoan thai, nhẹ nhàng, mỉa mai, châm biếm.
- Chiến lược đọc.

Phiên âm:
Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ,
Cảnh trưởng tham thôn giải phạm tiền;
Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự,
Lai Tân y cựu thái bình thiên.

Dịch thơ:
Ban trưởng nhà lao chuyên đánh bạc,
Giải người, cảnh trưởng kiếm ăn quanh;
Chong đèn, huyện trưởng làm công việc,
Trời đất Lai Tân vẫn thái bình.

Dịch nghĩa:
Ban trưởng nhà giam ngày ngày đánh bạc,
Cảnh trưởng tham lam ăn tiền phạm nhân bị áp giải;
Huyện trưởng chong đèn làm việc công,
Lai Tân vẫn thái bình như xưa.

2. Tìm hiểu chung
a. Tác giả
- Hồ Chí Minh là nhà văn, nhà thơ, chiến sĩ cách mạng, anh hùng giải phóng dân
tộc, danh nhân văn hóa thế giới.
- Sáng tác của Người gồm nhiều thể loại, trong đó, thơ ca chiếm một trí đặc biệt.
Một trong những tác phẩm có giá trị quan trọng là tập thơ “Nhật kí trong tù”.
- “Nhật kí trong tù”: Thơ chữ Hán, 133 bài, sáng tác trong thời gian Bác bị bọn
Tưởng Giới Thạch bắt giam giải tới giải lui gần 30 nhà giam của 13 huyện thuộc
tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc (từ 8/1942 đến 9/1943).
- Dù trong hoàn cảnh tù ngục, Người vẫn thể hiện một tâm hồn lớn, một trí tuệ lớn
và một tài năng thơ xuất sắc.

2. Tác phẩm
- Thể loại:
Thể thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật.
- Xuất xứ:
Bài thơ thứ 96 trong tập thơ “Nhật kí trong tù”.
- Hoàn cảnh sáng tác:
Trong thời gian Bác bị bắt giam tại các nhà tù của Quốc dân đảng Quảng Tây,
Trung Quốc (1942 -1943).

- Bố cục:
+ Ba câu đầu: Thực trạng của bộ máy chính quyền Lai Tân.
+ Câu cuối: Lời bình luận của tác giả.

II. KHÁM PHÁ VĂN BẢN
1. Đặc điểm thi luật của bài thơ
Bài thơ “Lai Tân” thuộc thể thơ nào? Nêu những dấu hiệu giúp em biết được điều
đó.
Thể thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật.
- Bài thơ có bốn câu, mỗi câu bảy chữ.
- Có luật: căn cứ vào chữ thứ 2 câu đầu (nguyên tác luật bằng, bài thơ dịch luật
trắc).
- Có niêm: Chữ thứ 2 của các cặp câu 1- 4, 2- 3 cùng thanh.

Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ,
Cảnh trưởng tham thôn giải phạm tiền;
Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự,
Lai Tân y cựu thái bình thiên.

- Gieo vần: vần chân ở các câu chẵn (câu 2, 4).
- Ngắt nhịp: 2/2/3 hoặc 4/3.

2. Thực trạng của bộ máy chính quyền Lai Tân (3 câu đầu)
Các nhân vật được nhắc tới trong bài thơ
gồm những ai?
Họ thuộc thành phần nào trong xã hội?
Mục đích của công việc đáng ra phải làm
theo chức trách là gì?
Thế nhưng những việc thường làm trên
thực tế thì ra sao?
Em hãy rút ra nhận xét về bức tranh hiện
thực của chính quyền Lai Tân trong ba câu
đầu.

- Các nhân vật được nhắc tới: Ban trưởng, cảnh trưởng, huyện trưởng.
- Họ là những công chức, viên chức thuộc bộ máy chính quyền, thuộc giai tầng
thống trị trong xã hội.
- Mục đích của công việc đáng ra phải làm theo chức trách là giữ trật tự, an ninh
cho xã hội.
- Nhưng mục đích những việc thường làm trên thực tế:
+ Ban trưởng: Trông coi tù nhưng ngày ngày đánh bạc.
+ Cảnh trưởng: Giải người nhưng tham lam ăn tiền của phạm nhân.
+ Huyện trưởng: Lo việc công nhưng “chong đèn” làm việc riêng mờ ám (hút
thuốc phiện).
-> Những người thực thi công lí, pháp luật nhưng lại trục lợi cá nhân, vi phạm
pháp luật.
=> Bộ máy chính quyền của huyện Lai Tân hiện lên một cách rõ nét với bản chất
xấu xa, mục nát. Tiếng cười trào phúng trực diện nhằm vào những đối tượng này.

-Nghệ thuật:
+ Giọng điệu trào phúng
(Câu 4, SGK)
. Hai câu đầu: giọng điệu đả kích.
. Câu ba: giọng mỉa mai, châm biếm.
+ Biện pháp tu từ:
.Phép liệt kê: quan chức từ nhỏ tới lớn (Ban trưởng => Cảnh trưởng =>
Huyện trưởng).
. Phép tăng cấp: mức độ sai phạm nghiệm trọng dần (đánh bạc => ăn đút lót,
ăn chặn tiền của phạm nhân => hút thuốc phiện, nhắm mắt làm ngơ với sai
phạm của cấp dưới).
. Phép điệp cấu trúc: công việc sai phạm diễn ra nhịp nhàng, đều đặn.
=> Ở Lai Tân cái thối nát cực đại trở thành sự thường, được che đậy khéo
léo để cuộc sống yên ổn => Tiếng cười phê phán có chiều sâu trí tuệ.

3. Lời bình luận của tác giả (câu cuối)
Theo em, nội dung câu kết có mâu thuẫn với nội dung các câu thơ trước không?
Một trong những bút pháp để tạo ra tiếng cười trong nghệ thuật trào phúng là khai
thác mâu thuẫn trái tự nhiên.
- Ở đây, mâu thuẫn được tạo dựng bởi kết cấu bài thơ. Ba câu đầu kể về những
việc bất bình thường theo lẽ thường. Lẽ ra với những gì trình bày trong ba câu
trên, tác giả phải kết luận bằng một câu phơi bày thực trạng xã hội, nhưng ngược
lại, tác giả lại kết luận “Trời đất Lai Tân vẫn thái bình”. Đó là tiếng cười được tạo
ra một cách chua cay.
- Câu kết đã kết luận một cách thâm thúy, đầy ý vị: “Trời đất Lai Tân vẫn thái
bình”. “Thái bình” là nhãn tự của bài thơ. Hai chữ “thái bình”: mâu thuẫn giữa
vẻ bề ngoài (thái bình) giả tạo với thực chất (mục ruỗng, thối nát).
-> Cách nói ngược tạo tiếng cười trào phúng, châm biếm nhẹ nhàng mà sâu cay.
-Thâm thúy: sâu sắc, kín đáo.
-Ý vị: thú vị, có ý nghĩa sâu xa, tinh tế.

III. TỔNG KẾT
1. Nội dung
Bài thơ cho thấy tình trạng thối nát phổ biến của bọn quan lại Trung Quốc
thời Tưởng Giới Thạch và thái độ châm biếm, mỉa mai sâu cay của tác giả.
2. Nghệ thuật
- Thể thơ thất ngôn tứ tuyệt cô đọng, hàm súc.
- Kết cấu hai phần đối nghịch chặt chẽ.
- Nghệ thuật trào phúng nhẹ nhàng mà sâu cay.

VIẾT KẾT NỐI VỚI ĐỌC
Viết đoạn văn khoảng 7 - 9 câu làm rõ chất trào phúng nhẹ nhàng mà
sâu cay của bài thơ "Lai Tân" (Hồ Chí Minh) qua lời nhận xét: "Trời đất Lai
Tân vẫn thái bình"
GỢI Ý:
Chú ý cách sử dụng các từ ngữ "trời đất", "vẫn", "thái bình“; phân tích
được tác dụng của một vài nét đặc sắc về hình thức nghệ thuật được dùng
trong câu thơ cuối này; viết đoạn văn theo lối diễn dịch hoặc quy nạp).

Câu thơ “Trời đất Lai Tân vẫn thái bình” thể hiện rõ chất trào phúng
nhẹ nhàng mà thấm thía trong bài thơ “Lai Tân”. Tác giả cố ý dùng cụm từ
“trời đất” để mở rộng không gian, như bao quát cả vũ trụ, nhằm phóng đại
sự yên ả đến mức phi lí của vùng đất này. Từ “vẫn” gợi cảm giác kéo dài,
nhấn mạnh một tình trạng trì trệ, lặp lại, bất động đến đáng ngờ. Đặc biệt,
hai chữ “thái bình” mang sắc thái mỉa mai sâu cay, bởi ẩn sau cái vẻ yên ổn
ấy là cảnh quan lại ham chơi, lười biếng, vô trách nhiệm mà nhà thơ đã phác
họa ở những câu trước. Nghệ thuật đối lập giữa bề ngoài “thái bình” và thực
chất rối ren đã khắc sâu tính chất châm biếm của câu thơ. Bên cạnh đó, cách
ngắt nhịp tự nhiên, giọng điệu thản nhiên như buông lửng càng làm tăng sức
tố cáo kín đáo nhưng sắc bén. Cả câu thơ kết lại như một lời bình lạnh lùng
mà đắt giá về xã hội đương thời Trung Quốc mục nát. Nhờ đó, chất trào
phúng của bài thơ được bộc lộ vừa nhẹ nhàng, vừa sâu cay, thể hiện tài năng
nghệ thuật của Hồ Chí Minh.