KHÓC DƯƠNG KHUÊ
(Nguyễn Khuyến)

1. HOẠT ĐỘNG 1

KHỞI ĐỘNG
Trò chơi “Ai nhanh hơn”:

1/ Ai là người được nhà thơ Xuân Diệu
mệnh danh là: “Nhà thơ của quê hương,
làng cảnh Việt Nam”?

Đáp án: Nhà thơ Nguyễn Khuyến

2/ Kể tên ba bài thơ trong “chùm thơ
thu” nổi tiếng của Nguyễn Khuyến.

Đáp án: Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm

3/ Em hãy đọc một câu thơ viết về mùa thu
trong chùm thơ thu của Nguyễn Khuyến.

Đáp án: ...

4/ Tại sao Nguyễn Khuyến được mệnh
danh là “Tam Nguyên Yên Đổ”?

Đáp án: Vì quê nội Nguyễn Khuyến ở Yên Đổ-

Hà Nam; ông đỗ đầu cả ba kì thi Hương, thi
Hội, thi Đình nên có danh hiệu “tam nguyên”

2. HOẠT ĐỘNG 2
HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC MỚI

I. ĐỌC – TÌM HIỂU CHUNG

1. TÁC GIẢ
THẢO LUẬN CẶP ĐÔI.
- Giới thiệu những hiểu biết
của em về nhà thơ Nguyễn
Khuyến. Em biết những bài
thơ nào của ông?

1. Tác giả
Cuộc đời:
Nguyễn Khuyến, tên thật là Nguyễn Thắng,
sinh ngày 15 tháng 2 năm 1835, tại quê ngoại làng
Văn Khế, xã Hoàng Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam
Định. Quê nội của ông ở làng Vị Hạ (tục gọi là
làng Và), xã Yên Đổ nay là xã Trung Lương,
huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam
Ông từng đỗ đầu cả ba kì thi nên thường được gọi
là Tam Nguyên Yên Đổ

1. Tác giả
sự nghiệp văn học
Tác phẩm chính: Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm, Bạn
đến chơi nhà, Khóc Dương Khuê,...

1. Tác giả
Phong cách nghệ thuật

Nguyễn Khuyến là một nhà thơ Nôm xuất
sắc, nhà thơ của làng cảnh Việt Nam. Thơ
của Nguyễn Khuyến luôn giàu cảm xúc với
thiên nhiên, với con người và với quê
hương.

2. Văn bản
a. Đọc, từ khó
Giải nghĩa các cụm từ khó, các điển cố điển
tích: (chú ý phần chân trang sách)
- Đăng khoa
- Duyên trời
- Đông bích
- Giường kia, đàn kia,…

TÌM HIỂU CHUNG VỀ TÁC PHẨM
Nêu bối cảnh ra đời của bài thơ (Dương .....................................................
Khuê là ai? Bài thơ được viết trong
......................................
hoàn cảnh nào?)
Nêu xuất xứ bài thơ

.....................................................
.....................................

Xác định thể loại và nêu đặc điểm nhận .....................................................
diện thể loại đó trong bài thơ.
...................................................
Xác định bố cục của bài thơ.

.....................................................
......................................

b. Tìm hiểu chung
Xuất xứ: Bài thơ lúc đầu có tên  (Vãn đồng niên
Vân Đình tiến sĩ Dương Thượng Thư), sau được
chính nhà thơ dịch ra chữ Nôm.
Bối cảnh:
+ Dương Khuê là người bạn thân của Nguyễn
Khuyến trong nhiều năm.
+ Bài thơ ra đời trong bối cảnh Nguyễn Khuyến
nghe tin Dương Khuê qua đời.

b. Tìm hiểu chung
Thể loại: Thơ song thất lục bát.
+ Mỗi khổ thơ gồm 4 câu. Bài thơ bắt đầu bằng câu
lục bát, tiếp đó là 2 câu thất.
+ Gieo vần: Mỗi khổ thơ có một vần trắc và ba vần
bằng; câu sáu chỉ có vần chân, ba câu kia vừa có vần
chân vừa có vần lưng.
+ Ngắt nhịp: Các câu bảy có thể ngắt nhịp 3/4
hoặc 3/2/2, hai câu sáu – tám ngắt theo thể lục bát.

Dưới đây là ví dụ về cách gieo vần (tiếng bắt vần được in đậm; T:
vần trắc; B: vẫn bằng) và ngắt nhịp (chỗ ngắt nhịp đánh dấu (/):
Ai chẳng biết/ chán đời là phải,
Vội vàng sao/ đã mải lên tiên,
Rượu ngon /không có bạn hiền,
 Không mua không phải/ không tiền không mua, 
Câu thơ nghĩ /đắn đo không viết, 
Viết đưa ai/ ai biết mà đưa,

b. Tìm hiểu chung

Thể loại: Thơ song thất lục bát.
+ Luật thanh: đối với 2 câu thất thì luật thanh
không phải ở các từ 2-4-6 giống như những thể thơ
khác, thay vào đó là cần chú ý vào các tiếng 3-5-7.
Câu thất 1: các tiếng 3-5-7 có thứ tự là T-B-T.
Câu thất 2: các tiếng 3-5-7 có thứ tự là B-T-B

Ví dụ:
Nhớ từ thuở đăng khoa dạo trước
T
B
T
 
Vẫn sớm hôm tôi bác cùng nhau
B
T
B

b. Tìm hiểu chung
Thể loại: Thơ song thất lục bát.
+ Gieo vần ở cả thanh bằng và trắc. Tiếng thứ 7
của câu thất 1 thanh trắc sẽ được vần với tiếng thứ
5 của thanh trắc ở câu thất 2.
Tiếng thứ 7 của câu thất 2 thanh bằng sẽ được vần
với tiếng thứ 6 của câu lục kế.
Ví dụ:
Cũng có lúc chơi nơi dặm khách
T
Tiếng suối nghe róc rách lưng đèo
T
B
Có khi dặm khách treo leo
B
Thú vui con hát lựa chiều cầm xoang.

Bố cục
Phần 1
(Hai câu đầu):
Nỗi xót xa khi
nghe tin bạn mất.
 

Phần 2
(18 câu giữa): Hồi
tưởng về những kỉ
niệm đẹp của tình
bạn chân thành,
thuỷ chung gắn
bó. 

Phần 3

(16 câu cuối): Nỗi
hẫng hụt, mất mát
khi bạn thân qua
đời.

II. KHÁM PHÁ CHI TIẾT
VĂN BẢN

1. Nỗi xót xa khi nghe tin bạn mất.

? Sự kiện tạo ra nguồn cảm xúc
để tác giả viết bài thơ là gì?
? Tình cảm của Nguyễn Khuyến
được thể hiện như thế nào trong
hai dòng thơ đầu.

1. Nỗi xót xa khi nghe tin bạn mất.
Sự kiện tạo ra nguồn cảm
xúc: nghe tin bạn thân là
Dương Khuê mất.

Sự kiện đó cũng chi phối
mạch cảm xúc của toàn
bài.

1. Nỗi xót xa khi nghe tin bạn mất.
Tình cảm của nhà thơ khi
nghe tin bạn mất thể hiện ở
hai câu đầu:

Cách xưng hô: Bác
Dương vừa thể hiện sự
trân trọng tình bạn của
người cao tuổi, vừa
cho thấy mức độ thân
tình của hai người.

NT nói giảm, hư từ
“thôi đã thôi rồi”
vừa diễn đạt tế nhị,
uyển chuyển, vừa
làm nhẹ nỗi đau đớn
khi nghe tin bạn mất.

1. Nỗi xót xa khi nghe tin bạn mất.
Tình cảm của nhà thơ khi
nghe tin bạn mất thể hiện ở
hai câu đầu:

Hình
ảnh,
từ
ngữ: nước mây man
mác, ngậm ngùi - nghe
tin bạn mất là nỗi mát
mát lớn lao, đến đất
trời cũng như chia sẻ
với nỗi đau ấy.

Từ láy tượng hình,
biểu cảm cùng
nhịp điệu câu thơ
tạo nên sự nghẹn
ngào chua xót.

1. Nỗi xót xa khi nghe tin bạn mất.
Tình cảm của nhà thơ khi
nghe tin bạn mất thể hiện
ở hai câu đầu:

Tin dữ về sự ra đi của người bạn đã
tác động sâu sắc đến cảm xúc của
thi nhân. Nỗi đau như bật thành
tiếng than thở đầy xót xa, dù cố
giấu, cố nén lại vẫn không thể
nguôi ngoai.

2. Hồi tưởng về những kỉ niệm đẹp của tình bạn
chân thành, thuỷ chung gắn bó (18 câu giữa)
THẢO LUẬN NHÓM KHĂN TRẢI BÀN
Nhiệm vụ:
- Tác giả đã hồi tưởng những kỉ niệm nào giữa mình
và người bạn? Được diễn đạt qua những từ ngữ,
hình ảnh, biện pháp gì?
- Những kỉ niệm đó được sắp xếp ra sao?
- Qua đó nhận thấy tình bạn của nhà thơ và Dương
Khuê như thế nào?

2. Hồi tưởng về những kỉ niệm đẹp của tình bạn
chân thành, thuỷ chung gắn bó (18 câu giữa)
Hồi tưởng những kỉ niệm giữa
mình và người bạn:

Cùng thi đậu: Nhớ
từ thuở đăng khoa
ngày trước…

Cùng: vui chơi,
uống rượu, làm thơ:
chơi dặm khách, rượu
ngon cùng nhắp,
cùng nhau bàn soạn
câu văn, ….

2. Hồi tưởng về những kỉ niệm đẹp của tình bạn
chân thành, thuỷ chung gắn bó (18 câu giữa)
Hồi tưởng những kỉ niệm giữa
mình và người bạn:

Cùng sống trong
hoạn nạn và tuổi
già: Buổi dương cửu
cùng nhau hoạn
nạn, bác già tôi
cũng già rồi,…

Kỉ niệm lần gặp gỡ
cuối cùng: trước ba
năm gặp bác một lần,
…

2. Hồi tưởng về những kỉ niệm đẹp của tình bạn
chân thành, thuỷ chung gắn bó (18 câu giữa)
NGHỆ THUẬT

Phương thức tự sự
đan xen biểu cảm

Dùng từ ngữ xưng
hô: bác- tôi, tôi- bác
cho thấy mức độ thân
tình, hai mà như một
của đôi bạn.

2. Hồi tưởng về những kỉ niệm đẹp của tình bạn
chân thành, thuỷ chung gắn bó (18 câu giữa)
NGHỆ THUẬT

Biện pháp liệt kê
các kỉ niệm của đôi
bạn chí cốt.

Biện pháp điệp từ
tạo liên kết, tạo nhịp
điệu mà còn nhấn
mạnh tình bạn keo
sơn, khăng khít,

2. Hồi tưởng về những kỉ niệm đẹp của tình bạn
chân thành, thuỷ chung gắn bó (18 câu giữa)
Cách sắp xếp các kỉ niệm: theo
trình tự thời gian từ xưa đến nay,
từ trẻ đến già.

Tình bạn keo sơn, thắm thiết, lúc thuận lợi
hay khi khó khăn cùng đồng hành, sẻ chia với
nhau. Qua đó, kín đáo bộc lộ nỗi niềm, tâm
trạng thầm kín với nỗi đau thời thế.

3. Nỗi hẫng hụt, mất mát khi bạn thân qua đời

- Tâm trạng của nhà thơ được
diễn tả qua những dấu hiệu hình
thức(từ ngữ, hình ảnh, biện
pháp nghệ thuật) nào?
- Nhận xét về tâm trạng, tình
cảm của nhà thơ sau khi bạn
qua đời.

3. Nỗi hẫng hụt, mất mát khi bạn thân qua đời
- Nghệ thuật thể hiện tâm trạng
Nói giảm nói tránh: vội về ngay; mải lên
tiên -> vừa muốn giảm tránh nhắc đến sự ra
đi của người bạn, vừa nhấn mạnh tính chất
đột ngột, gây hụt hẫng, bất ngờ của sự ra đi
đó.
Nói quá: chân tay rụng rời -> nỗi đau đột
ngột và lớn lao như thể chính mình đang
mất đi một phần cơ thể.

3. Nỗi hẫng hụt, mất mát khi bạn thân qua đời
- Nghệ thuật thể hiện tâm trạng
Điệp ngữ kết hợp liệt kê, câu hỏi tu từ:
Bạn mất, nhà thơ mất đi luôn cả những niềm
vui, thú tiêu khiển tao nhã nhất của thi nhân
xưa nay là uống rượu, làm thơ.
Điển cố điển tích: giường kia, đàn kia,…
càng khắc sâu nỗi mất mát, đớn đau của thi
So sánh: những hạt lệ từ một nỗi đau lớn, từ
một tình bạn lớn.

3. Nỗi hẫng hụt, mất mát khi bạn thân qua đời
Nhận xét về tâm trạng,
tình cảm của nhà thơ

Đau xót, hụt hẫng, mất mát không thể
thay thế khi Nguyễn Khuyến mất đi
người bạn hiền.

III. TỔNG KẾT
- Nét đặc sắc về nghệ thuật trong việc thể hiện
nội dung của bài thơ?
- Bài thơ giúp em có thêm nhận thức gì về tình
bạn, tình người trong cuộc sống?
- Em rút ra bài học gì về cách đọc thể loại thơ
song thất lục bát?

III. TỔNG KẾT
1. Nghệ thuật

Ngôn ngữ thơ đạt đến độ trong sáng tuyệt vời; cách sử dụng
từ ngữ, hình ảnh diễn tả được nỗi đau đớn, mất mát lớn lao
của nhân vật trữ tình khi mất đi người bạn tri âm.
Sử dụng nhiều điển cố, điển tích càng giúp cách thể hiện tâm
trạng thêm sâu sắc, thấm thía.

III. TỔNG KẾT
1. Nghệ thuật
Kết hợp nhiều biện pháp tu từ: nói giảm nói tránh, liệt kê, câu hỏi tu từ,
nhất là biện pháp điệp tạo cảm giác tiếng khóc bạn thật nức nở không dứt.

Thể thơ song thất lục bát khiến lời khóc bạn càng trở nên thiết tha, não
nùng…Giọng thơ liền mạch, lời thơ tinh tế, biểu cảm đã thể hiện nghệ
thuật vừa bình dị, vừa điêu luyện.

2. Nội dung

III. TỔNG KẾT

Ca ngợi tình bạn tri âm tri kỉ.
Nỗi đau đớn, xót xa, hụt hẫng khi mất đi một người bạn hiền vì
sinh li tử biệt.

III. TỔNG KẾT

3. Cách đọc thể loại thơ song thất lục bát:

- Tạo hiểu biết ban đầu: tìm hiểu tác giả, tác phẩm, bối cảnh ra đời của
tác phẩm nếu có.
- Xác định bố cục của bài thơ.
- Nhận biết và phân tích được chủ đề, nội dung của bài thơ.
- Phân tích được một số yếu tố nghệ thuật đặc sắc như: thể thơ, ngôn
ngữ, hình ảnh, giọng điệu, biện pháp tu từ, … và vai trò của chúng trong
việc thể hiện nội dung, chủ đề bài thơ.
- Rút ra được giá trị của bài thơ và bài học cho bản thân rút ra từ văn
bản.

3. HOẠT ĐỘNG 3
LUYỆN TẬP

Câu 1: Bài thơ Khóc Dương Khuê được Nguyễn Khuyến
dịch sang Nôm bằng thể thơ nào?
A. Thất ngôn trường thiên
B. Thất ngôn bát cú
C. Song thất lục bát
D. Lục bát

C

Câu 2: Bài thơ Khóc Dương Khuê thuộc
đề tài nào sau đây:
A. Tình cảm gia đình
B. Tình yêu quê hương, đất nước
C. Tình bằng hữu
D. Tình đồng chí

C

Câu 3: Tên chữ Hán của bài thơ Khóc Dương
Khuê là:
A. Vãn đồng niên Vân Đình tiến sĩ Dương Thượng thư
B. Kí Khắc Niệm Dương niên ông
C. Hí tặng song hữu Lê Xá tú tài
D. Lão sơn

A

Câu 4: Ngôn ngữ trong bài thơ Khóc Dương Khuê:
A. Ngôn ngữ cổ kính, uyên bác.
B. Ngôn ngữ giản dị, mộc mạc mà chân thành, trân
trọng.
C. Ngôn ngữ sắc sảo, triết lí cao.
D. Ngôn ngữ khẩu ngữ

B

Câu 5: Câu thơ “Bác Dương thôi đã thôi rồi” được
ngắt nhịp như thế nào?
A. 2/2/2
B. 1/2/3
C. 2/1/3
D. 3/3

C

Câu 6: Kỉ niệm nào không được Nguyễn Khuyến nhắc đến
trong bài thơ khi nhắc về tình bạn với Dương Khuê?
A. Cùng nhau thi đỗ làm quan
B. Cùng nhau hưởng vinh hoa phú quý
C. Cùng nhau rong chơi khắp chốn non nước
D. Cùng nhau uống rượu và bình luận thơ văn

B