Hãy cho biết những những câu in đậm có đảm bảo cấu
trúc chủ ngữ – vị ngữ hay không? Giải thích vì sao.
a. Anh đang làm gì đấy ? – Đang học.
b. Ai làm việc này ? – Bạn Bình.
c. Bao giờ bạn về ? – Ngày mai.

Tiết 118 – Tri thức và thực hành tiếng
Việt:
BIẾN ĐỔI CẤU TRÚC
CÂU: ĐẶC ĐIỂM VÀ
TÁC DỤNG

I. Tri thức
tiếng Việt

Tổ 1, 3 PHT số 1
Ví dụ

Sự biến đổi Cách biến Tác dụng
của ví dụ (2) đổi câu của việc
so với ví dụ
biến đổi
(1)
câu

a1.Chúng tôi đã nghĩ  
đến những vấn đề
này.
a2. Những vấn đề
này, chúng tôi đã nghĩ
đến.
b1. Ôi, trời lạnh quá!  
b2. Ôi! Trời lạnh quá!

 

 

 

 

c1. Tôi thích đọc
sách. Tôi thích nghe
nhạc. Tôi thích vẽ
tranh.
c2. Tôi thích đọc
sách, nghe nhạc và vẽ
tranh.

 

 

Ví dụ

Tổ 2, 4 PHT số 2
Sự khác biệt
của ví dụ (2)
so với ví dụ
(1)

Cách
mở
rộng
câu

Tác dụng
của việc
mở rộng
câu

a1. Nam không đến.
a2. Hình như hôm nay,
Nam không đến.

 

 

b1. Học sinh đến lớp
đúng giờ.
b2. Những học sinh
chăm chỉ của trường tôi
đến lớp đúng giờ.

 

 

c1. Nam chơi đá bóng.
c2. Nam chơi đá bóng
rất giỏi cùng các bạn
trong đội bóng của
trường.

 

 

Ví dụ

Sự biến đổi của ví dụ (2)
so với ví dụ (1)

Cách biến Tác dụng của việc
đổi câu
biến đổi câu
1a.Chúng tôi đã nghĩ
 Thay
đổi  Nhấn
mạnh
 Bổ
ngữ
"những
vấn
đề
đến những vấn đề này.
trật tự và các thông tin, thu hút
này" ở VD (1a) được đưa thành phần sự chú ý của
2a. Những vấn đề này, lên đầu câu ở VD (1b)
trong câu. người nghe/đọc
chúng tôi đã nghĩ đến.
 Trong VD (2a), "Ôi" là
2a. Ôi, trời lạnh quá!
thành phần cảm thán. VD
 Nhấn mạnh cảm
Tách
câu
(2b) “Ôi!) được tách thành
xúc của người nói
2b. Ôi! Trời lạnh quá!
câu đặc biệt.
3a. Tôi thích đọc sách. Trong VD (3a), mỗi ý được
 Làm câu ngắn
diễn đạt thành 1 câu. VD  Gộp câu gọn và mạch lạc
Tôi thích nghe nhạc.
3b. Tôi thích đọc sách 3b các ý riêng lẻ được gộp
hơn
lại diễn đạt bằng 1 câu
và nghe nhạc.

Tổ 2, 4 PHT số 2
Ví dụ

Sự khác biệt của
ví dụ (2) so với ví
dụ (1)

Cách mở
rộng câu

Tác dụng của
việc mở rộng
câu

a1. Nam không đến.
a2. Hình như hôm nay, Nam
không đến.
b1. Học sinh đến lớp đúng giờ.
b2. Những học sinh chăm chỉ của
trường tôi đến lớp đúng giờ.

 

 

 

 

c1. Nam chơi đá bóng.
c2. Nam chơi đá bóng rất giỏi
cùng các bạn trong đội bóng của
trường.

 

 

Ví dụ

Sự khác biệt của ví dụ (2)
so với ví dụ (1)

a1. Nam không đến.
VD 2 có thêm thành phần
a2. Hình như hôm nay, Nam phụ trạng ngữ (hôm nay)
và tình thái (hình như)
không đến.
b1. Học sinh đến lớp đúng
VD
2
Chủ
ngữ
"học
sinh"
giờ.
được mở rộng bằng cụm
b2. Những học sinh chăm chỉ danh từ "những học sinh
của trường tôi đến lớp đúng chăm chỉ của trường tôi"
giờ.
VD2
Vị
ngữ
"chơi
đá
c1. Nam chơi đá bóng.
bóng" được mở rộng
c2. Nam chơi đá bóng rất bằng các cụm từ "rất giỏi"
giỏi cùng các bạn trong đội và "cùng các bạn trong
bóng của trường.
đội bóng của trường").

Cách mở
rộng câu

Tác dụng của việc mở
rộng câu

 Bổ
sung
thông
tin
và
 Thêm thành thời gian và cách đánh
phần phụ giá của người nói.
Mở rộng  Cung cấp thêm thông
thành phần
tin
chi
tiết
về
đối
chủ ngữ tượng
bằng cụm từ
 Mở rộng Cung cấp thông tin về
thành phần mức độ và đối tượng
vị ngữ bằng liên quan
cụm từ

- Biến đổi cấu trúc câu có thể thực hiện bằng
nhiều cách như: thay đổi trật tự các thành phần
trong câu, tách câu, gộp câu, rút gọn câu…
- Tác dụng: nhấn mạnh thông tin, cung cấp thêm
thông tin, làm câu ngắn gọn hơn.

- Mở rộng cấu trúc câu có thể thực hiện bằng
cách như: thêm thành phần phụ, dùng cụm từ để
mở rộng thành phần câu.
- Tác dụng: cung cấp thêm thông tin về một khía
cạnh nào đó.

II. Thực hành
tiếng Việt

Bài 1. Nhận xét về sự khác biệt về cấu trúc giữa các câu a1 và
a2, b1 và b2, c1 và c2 dưới đây. Nêu tác dụng của cấu trúc câu
trong từng trường hợp.
a1. Để có được những bài học quý, con người thương phải nếm trải
nhiều khó khăn, vượt qua nhiều thử thách, thậm chí lâm vào những
tình huống, cảnh ngộ bi đát, phải trả giá đắt cho những sai lầm.
a2. Con người thường phải nếm trải nhiều khó khăn, vượt qua
nhiều thử thách, thậm chí lâm vào những tình huống, cảnh ngộ bi
đát, phải trả giá đắt cho những sai lầm để có những bài học quý.

- Ở câu a1, phần trạng ngữ "để có được những bài học quý"
được đặt ở đầu câu, có tác dụng nhấn mạnh thông tin; trong
khi đó, ở câu a2, phần thông tin này được đặt ở cuối câu.

b1. Vậy những lẽ dở hay, cả sở thích riêng, ý
nguyện riêng, nhà ngươi cũng không có ư?
(Nàng Si-ta)
b2. Vậy nhà ngươi không có những lẽ dở hay,
không có cả sở thích riêng, ý nguyện riêng ư?
- Bổ ngữ ở câu b2 được đảo vị trí lên đầu câu ở
câu b1 với mục đích nhấn mạnh thông tin.

c1. Tại buổi dạ hội đó, trong y phục của một
người hành hương, Rô-mê-ô đã gặp Giu-li-ét và
nhận ra rằng đến lúc này chàng mới yêu thật sự.
c2. Rô-mê-ô đã gặp Giu-li-ét tại buổi dạ hội đó và
nhận ra rằng đến lúc này chàng mới thật sự yêu.
- So với câu c2, câu c1 có thêm thành phần trạng
ngữ "trong y phục của một người hành hương"
với mục đích cung cấp thêm thông tin. Ngoài ra,
trạng ngữ "tại buổi dạ hội đó" được đưa lên đầu
câu c1 nhằm nhấn mạnh thông tin về địa điểm.

Bài 2: Cho câu: Anh ấy đã xem bộ phim “Rô-mê-ô và Giu-li-ét”.
a. Thêm các thành phần phụ (trạng ngữ, thành phần phụ chú, thành phần
tình thái,… vào câu trên)
b. Nhận xét sự khác biệt về ý nghĩa giữa câu trên và (các) câu em vừa viết.
a. Một số câu mở rộng cấu trúc:
1. Tối hôm qua, anh ấy đã xem bộ phim “Rô-mê-ô và Giu-li-ét”.
2. Anh ấy đã xem bộ phim “Rô-mê-ô và Giu-li-ét” – một bộ phim
chuyển thể từ vở bi kịch cùng tên của nhà văn Sếch-xpia.
3. Ái chà, tối hôm qua, anh ấy đã xem bộ phim “Rô-mê-ô và Giu-li-ét”.
b. Nhận xét về sự khác biệt:

1. Tối hôm qua, anh ấy đã xem bộ phim “Rô-mê-ô và Giu-li-ét”.
2. Anh ấy đã xem bộ phim “Rô-mê-ô và Giu-li-ét” – một bộ phim
chuyển thể từ vở bi kịch cùng tên của nhà văn Sếch-xpia.
3. Ái chà, tối hôm qua, anh ấy đã xem bộ phim “Rô-mê-ô và Giu-li-ét”.
b. Nhận xét về sự khác biệt:
Câu (1), việc thêm thành phần trạng ngữ "tối hôm qua" có tác
dụng bổ sung thông tin về thời gian (so với câu trong đề bài).
Câu (2), việc thêm thành phần phụ chú "một bộ phim chuyển thể
từ vở bi kịch cùng tên của nhà văn Sếch-xpia" có tác dụng bổ
sung thông tin về bộ phim (so với câu trong đề bài).
Câu (3), việc thêm thành phần cảm thán "ái chà" có tác dụng bổ
sung cảm xúc của người nói đối với thông tin được đề cập trong
câu, thêm thành phần trạng ngữ "tối hôm qua" có tác dụng bổ
sung thông tin về thời gian (so với câu trong đề bài).

Bài 3: Đọc đoạn thoại sau và thực hiện yêu cầu bên dưới
Si-la
- Kia! Sao ông nhìn tôi kĩ thế...
Pơ-liêm
- Chàng trai này ở đâu?
Ha-nu-man - Ở hội thi võ có rất nhiều chàng trai ở khắp các nơi về.
Pơ-liêm

Tôi đã gặp chàng trai này và đưa đến đây để gặp bệ hạ.
- Gặp ta có việc gì?
(Lưu Quang Thuận - Lưu Quang Vũ, Nàng Si-ta)

a. Nhận xét về cấu trúc của câu in đậm trong đoạn trích trên.
b. Nêu tác dụng của việc sử dụng cấu trúc câu ấy.
a. Câu “Gặp ta có việc gì?” là một câu rút gọn.

b. Tác dụng: Việc sử dụng cấu trúc câu rút gọn trong trường hợp
này giúp câu ngắn gọn hơn, khiến cho nhịp độ của cuộc đối thoại
nhanh hơn.

Bài 4: Đọc lời thoại dưới đây và thực hiện các yêu
cầu:
Pơ-liêm: Trời ơi! đến hôm nay ta mới được nghe một
lời nói, lời nói của chàng trai trẻ. Hỡi chàng trai, em
hãy nói nữa đi, nói cho ta nghe nhiều nữa đi.
(Nàng Si-ta)
a. Phân tích cấu trúc các câu in đậm trong lời thoại
trên.
b. Viết lại lời thoại trên bằng cách tách/ gộp câu.
c. Nhận xét sự khác biệt về cấu trúc của lời thoại trong
đoạn trích trên và phần lời thoại do em viết.

a. (1) Trời ơi! là câu đặc biệt dùng để bộc
lộ cảm xúc của người nói.
(2) Hỡi chàng trai (thành phần gọi – đáp), em
(CN) / hãy nói nữa đi, nói cho ta nghe nhiều
nữa đi (VN).
b. Viết lại lời thoại bằng cách tách/ gộp câu:
Trời ơi, đến hôm nay ta mới được nghe một lời nói, lời
nói của chàng trai trẻ. Hỡi chàng trai! Em hãy nói nữa
đi, nói cho ta nghe nhiều nữa đi.

* Lưu ý:
- Các thành phần biệt lập như thành phần gọi – đáp, thành
phần cảm thán có thể tách ra tạo thành một câu đặc biệt:
Hỡi chàng trai! Em hãy nói nữa đi, nói cho ta nghe
nhiều nữa đi.
- Ngược lại, các câu đặc biệt dùng để gọi – đáp, bộc lộ cảm
xúc có thể gộp với câu phía sau để tạo thành một cấu trúc lớn
hơn:
Trời ơi, đến hôm nay ta mới được nghe một lời nói,
lời nói của chàng trai trẻ.

Vận dụng
- Trong giao tiếp, khi dùng biến
đổi và mở rộng cấu trúc câu, em
rút ra được những lưu ý gì?