Hamlet đã phải đối mặt với những khó khăn nào?
Theo em, tại sao người ta lại nói bi kịch giúp chúng ta suy nghĩ sâu hơn về cuộc sống?

Bài 9.
NHỮNG BÀI HỌC
TỪ TRẢI NGHIỆM ĐAU THƯƠNG
(Kịch – Bi kịch)

Tiết 113, 114:

Khái niệm
Định nghĩa
Nhân vật
Xung đột
Cốt truyện
Hành động
Lời thoại

1.Đặcđiểmcủabi kịch
Đặc điểm

Khái niệm

Đặc điểm
- Là một trong những tiểu loại của kịch (hài kịch, bi kịch)
Định nghĩa - Tập trung khai thác những xung đột gay gắt giữa khát vọng cao đẹp của con người
với tình thế bi đát của thực tại, dẫn tới sự thảm bại hay cái chết của nhân vật chính
- Hiện thân cho các thế lực đối lập
Nhân vật - Nhân vật chính thường có bản chất tốt đẹp, khát vọng vươn lên, thách thức số
phận nhưng có những sai lầm dẫn đến phải trả giá đắt (ví dụ: bị chết)
- Thể hiện sự đấu tranh giữa các thế lực đối lập, các tính cách khác nhau, xung đột
Xung đột
nội tâm của nhân vật,... Đó là sự đấu tranh giữa cái cao cả với cái thấp kém,…
- Là chuỗi sự kiện, biến cố gắn với cuộc đời nhân vật chính
Cốt truyện
- Tác dụng: Tạo nên sự phát triển của xung đột và tính cách của nhân vật
- Là các hoạt động của nhân vật được thể hiện qua lời thoại, lời chỉ dẫn sân khấu
của tác giả  thể hiện nội tâm của nhân vật và diễn biến các sự kiện; khi kịch bản
Hành động
được sân khấu hoá: Hành động của nhân vật còn được các diễn viên thể hiện qua
ngữ điệu lời nói, cử chỉ, biểu cảm trên nét mặt
- Gồm: Lời đối thoại, độc thoại, bàng thoại
Lời thoại
- Lời thoại trong bi kịch thường mang tính triết lí

2. Vai trò của người đọc và
bối cảnh tiếp nhận đối với việc
đọc hiểu tác phẩm văn học

Vai trò của người đọc
Theo quan điểm tiếp nhận văn học hiện đại, các sản
phẩm sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ chỉ tồn tại
như những khả năng, những khơi gợi dưới hình thức VB
ngôn từ. Tác phẩm văn học chỉ thực sự tồn tại trong tâm
thức của người đọc qua quá trình tiếp nhận. Bằng trí
tưởng tượng, kinh nghiệm sống, vốn hiểu biết và trải
nghiệm văn học, đặc biệt là khả năng tiếp nhận văn học theo
thể loại, người đọc làm sống dậy thế giới hình tượng, "đồng
sáng tạo” với tác giả để hiểu nội dung, ý nghĩa của tác phẩm
văn học theo cách riêng của mình. Tiếp nhận văn học, vì
vậy, là một quá trình chủ động, tương tác tích cực giữa
người đọc và VB.

Bối cảnh tiếp nhận
Là hoàn cảnh lịch sử văn hóa xã hội tại
thời điểm độc giả đọc tác phẩm.

Em biết truyện dân gian nào kể về
cuộc đấu tranh giữa người với quỷ?
Hãy chia sẻ với các bạn trong lớp.

Văn bản 1:
PƠ-LIÊM, QUỶ RIẾP
VÀ HA-NU-MAN
(Lưu Quang Thuận – Lưu Quang Vũ)

I. Trải nghiệm
cùng văn bản

I. Trải nghiệm cùng văn bản
1. Đọc văn bản
2. Kĩ năng theo dõi, suy luận
Suy luận
2. Điều gì khiến cả Ha-nu-man
và người thị nữ đều muốn tìm
cách cứu nàng Si-ta?

Suy luận
3. Câu nói của quỷ Riếp hé mở
điều gì đáng lưu ý trong con
người vua Pơ-liêm và trong
mỗi con người nói chung?

Suy luận

Suy luận

4. Các câu thoại của quỷ Riếp,
Ha-nu-man, Pơ-liêm trong đoạn
này cho thấy cái ác – kẻ thù của
con người tồn tại ở đâu?

5. Những câu nói của Si-la
trong đoạn này có tác dụng gì
trong việc thể hiện chủ đề của
văn bản?

II. Suy ngẫm
và phản hồi

1. Cốt truyện, xung đột và hành động kịch
Tóm tắt cốt truyện
Sau khi trở về kinh thành và trị vì vương quốc được một thời gian, vua Pơ-liêm đã
Sự kiện tin theo lời đồn đại xấu xa của quỷ Riếp, cho rằng hoàng hậu Si-ta đã phản bội
1
mình. Vì vậy, ông đã phế ngôi hoàng hậu và xa lánh bà.
Quỷ Riếp biến thành Su-pa-kha, lén lút vào cung, chiếm đoạt ngôi vị hoàng hậu,
Sự kiện sai Ha-nu-man giết chết hoàng hậu Si-ta vì tội phản nghịch. Trong lúc nguy nan,
2
một cung nữ đã hi sinh thân mình cứu sống bà. Sự việc được bí mật giữ kín.
Hoàng hậu Si-ta sống ẩn náu trong rừng, sinh hạ hoàng tử Si-la – con trai của vua
Sự kiện Pơ-liêm. Tại kinh thành, vua Pơ-liêm sống trong niềm day dứt, buồn phiền và cô
3
đơn, không ngừng nhớ thương hoàng hậu Si-ta.
Một ngày nọ, tại triều đình, Ha-nu-man đã vạch trần âm mưu của quỷ Riếp, giúp
Sự kiện vua Pơ-liêm tỉnh ngộ và hối hận về sự ghen tuông. Sau đó, Ha-nu-man bày kế để
4
vua gặp lại hoàng tử Si-la và hoàng hậu Si-ta. Tuy nhiên, lúc ấy, vua Pơ-liêm và
hoàng hậu Si-ta đã thuộc về hai thế giới khác biệt.

Xung đột bên ngoài
Chính nghĩa

Phi nghĩa

Xung đột bên trong nhân vật
Pơ-liêm

Ha-nu-man

Xung đột bên ngoài
Chính nghĩa
những người
yêu quý, bảo
vệ Si-ta như
Ha-nu-man, thị
nữ của Si-ta

Phi nghĩa
Quỷ Riếp (hoàng
hậu Su-pa-kha) –
kẻ tiếm ngôi, sàm
tấu, tìm mọi cách
hãm hại Si-ta, lũng
đoạn triều đình

Xung đột bên trong nhân vật
Pơ-liêm

tình yêu

sự ghen
tuông,
nghi
ngờ, độc
đoán.

Ha-nu-man
sự khát
khao làm
người

với sự
giới hạn
trong
kiếp thú

2. Nhân vật bi kịch, lời thoại
a. Vua Pơ-liêm

* Chứa đựng nhiều mâu thuẫn:

Tính cách của vua Pơ-liêm

* Mắc sai lầm nên phải sống trong cô đơn, hối tiếc:

* Biết lắng nghe điều phải, biết sửa sai để xứng đáng
làm cha và trở thành đấng minh quân:

Nguyên nhân tạo nên cuộc chia li
giữa Pơ-liêm và Si-ta:

a. Vua Pơ-liêm

Tính cách của vua Pơ-liêm
*Chứa đựng nhiều mâu thuẫn: Vua Pơ-liêm
thật sự yêu thương và quý trọng hoàng hậu Si-ta; Nguyên nhân tạo nên cuộc chia li giữa
tuy nhiên, do bị quỷ mê hoặc bằng lời đồn đại Pơ-liêm và Si-ta: Nguyên nhân trực tiếp
xấu xa, vua đã tin theo và nghi ngờ sự trung là do sự gièm pha, lừa lọc của quỷ Riếp –
Sa-pu-kha; tuy nhiên, nguyên nhân sâu
thành của người vợ tâm đầu ý hợp
xa hơn là do sự mâu thuẫn bên trong
*Mắc sai lầm nên phải sống trong cô đơn, hối chính bản thân vua Pơ-liêm – khi ngự
tiếc: Vua Pơ-liêm luôn sống trong sự dằn vặt, trên đỉnh quyền lực, vua đã không biết
đau khổ khi mất đi những người thân yêu, đáng kiềm chế cảm xúc tiêu cực như ghen
tin cậy như nàng Si-ta và Ha-nu-man
tuông, hoài nghi; do lơ là canh giữ tâm
*Biết lắng nghe điều phải, biết sửa sai để xứng mình, vua đã để cho cái ác chi phối, tạo
đáng làm cha và trở thành đấng minh quân: điều kiện cho quỷ Riếp xâm nhập và gây
Vua Pơ-liêm đã trừng trị cái ác: Lấy cung bắn hại – đây chính là cuộc tranh chấp giữa
quỷ Riếp; vua Pơ-liêm đã trở lại với tình yêu, thiện và ác, phần con người và phần “quỷ
thú” bên trong
tình phụ tử, đấng trị vì vương quốc anh minh

b. Ha-nu-mam và quỷ Riếp

Nhân vật Ha-nu-man
Tính cách của
Hành động –
Ha-nu-man
suy nghĩ

Nhân vật quỷ Riếp
Tính cách của
Hành động –
quỷ Riếp
suy nghĩ

Vai trò của Ha-nu-man và quỷ Riếp trong việc thể hiện tính cách của nhân vật Pơ-liêm:

Nhân vật Ha-nu-man
Tính cách của
Ha-nu-man
Hiện thân cho
khao khát trở
thành con người
nhân hậu, trung
thực, yêu lẽ phải.

Hành động – suy nghĩ
Trân trọng, cảm thương;
chấp nhận nguy hiểm khi
cứu Si-ta; ái ngại trước sai
lầm của Pơ-liêm nhưng
trung thành, tìm cách cho
cha con Pơ-liêm đoàn tụ.

Nhân vật quỷ Riếp
Tính cách của
quỷ Riếp

Hành động – suy nghĩ

Hiện thân cho
dục vọng xấu
xa, âm mưu,
thủ đoạn độc
ác.

Hoá thân thành Su-pa-kha hãm
hại Si-ta, tiếm ngôi hoàng hậu,
lũng đoạn triều đình; tìm cách
lừa Pơ-liêm, gây nên sự ghen
tuông mù quáng và mang lại
những đau khổ cho chàng.

Vai trò của Ha-nu-man và quỷ Riếp trong việc thể hiện tính cách của nhân vật Pơ-liêm: Hanu-man và quỷ Riếp không chỉ phản ánh hai mặt đối lập của thiện và ác mà còn là tấm gương
soi cho tính cách vua Pơ-liêm. Ha-nu-man giúp Pơ-liêm nhận ra phẩm chất tốt đẹp trong mình,
thúc đẩy vua sửa chữa sai lầm. Quỷ Riếp thử thách sự sáng suốt và nhân hậu của vua, đồng
thời chỉ ra rằng nếu không kiểm soát cảm xúc và lý trí, con người sẽ dễ bị dục vọng xấu xa chi
phối. Nhờ sự tác động của hai nhân vật này, vua Pơ-liêm đã trải qua hành trình đấu tranh nội
tâm, từ một người mắc sai lầm trở thành một minh quân đáng kính.

c. Nhân vật Si-ta
Lời thoại của Si-ta

Tính cách nhân vật

Lời thoại của Si-ta
(1) - Ha-nu-man. Muộn rồi. Khi tình yêu không thắng nổi nghi ngờ thì
mọi sự giải thoát cho giữa ta và chàng. Ha-nu-man, hãy giết ta đi...
(2) - Ha-nu-man, lòng chú trung hậu quá! Nhưng chú làm sao hiểu hết
được những điều ngang trái của con người.
Thôi vĩnh biệt rồi. Đừng than khóc nữa.
Ha-nu-man ơi, người giết ta đi để ta sống làm gì. Ôi tình sao mà oan
nghiệt. Hỡi thần Lửa thiêng liêng, hãy nói vì sao ta phải chết. Hỡi
ngọn lửa thiêng liêng, hãy nói vì sao ta phải chết. Hỡi ngọn gió thiêng
liêng hãy đưa ta về nơi cát bụi, nơi đã sinh ra ta từ luống cày đất mẹ
yêu thương.
(3) - Ha-nu-man. Không cứu vãn nổi đâu, chàng đã bị quỷ Riếp ám
ảnh. Nỗi hoài nghi đang vò xé trái tim chàng. Vả lại nàng Su-pa-kha,
ta biết lắm, nếu người không giết ta thì người sẽ bị chết...
(4) - Không... không được. Ta không muốn con ta khi sinh ra phải sống
trên cõi đời đau thương này.
(5) - Kìa em... Trời ơi... vì ta mà em phải chết...

Tính cách nhân vật
- Tỉnh táo và nhận ra
tình thế khó cứu vãn
của mình cũng như
nguyên nhân của tình
thế ấy.
- Phân biệt được cái
thiện và cái ác, bình
tĩnh trong những thời
khắc khó khăn nhất.
- Can đảm và sẵn sàng
chấp nhận cái chết.
- Nhân hậu, không
muốn để những người
tốt bụng vì nàng mà
gặp phiền phức.

3. Chủ đề của văn bản
- Cuộc đấu tranh giữa cái thiện,
cái ác và sự thức tỉnh, hướng
thiện của vua Pơ-liêm.

III. Tổng kết

Đặc điểm
của bi kịch
Cốt
truyện
Nhân vật
Xung đột
Lời thoại

Thể hiện qua VB Pơ-liêm, quỷ Riếp và
Ha-nu-man

Đặc điểm
Thể hiện qua VB Pơ-liêm, quỷ Riếp và Ha-nu-man
của bi kịch
Cốt
- Tổn thất, đau thương gắn với nỗi bất hạnh của Si-ta,
truyện mất mát của Pơ-liêm
- Pơ-liêm vốn là hoàng tử với bản chất tốt đẹp nhưng
có những nhược điểm, sai lầm dẫn đến phải trả giá đắt
Nhân vật
và mất đi những gì mình trân trọng (Si-ta, Ha-nu-man là
hiện thân cho những phẩm chất tốt đẹp)
- Xung đột giữa cái cao cả (hướng thiện) với cái thấp
Xung đột
kém (sự ghen tuông, ngờ vực, cái ác)
- Nhiều lời thoại của Ha-nu-man, Si-ta,... thể hiện tính
Lời thoại chất trang trọng, triết lí, thể hiện quan điểm, ý chí và
hành động tranh đấu của nhân vật bi kịch

Luyện tập,
vận dụng

Có ý kiến cho rằng: Nàng Si-ta được Lưu
Quang Thuận - Lưu Quang Vũ viết phỏng
theo nhân vật, cốt truyện dân gian. Đó là
câu chuyện thuộc về một thời đã xa. Tuy
vậy, tác phẩm vẫn có khả năng gây xúc
động cho người đọc người xem thời nay.
Em có đồng ý với nhận định trên không?
Vì sao?

Em hoàn toàn đồng ý với nhận định trên. Dù câu
chuyện của nàng Si-ta dựa trên cốt truyện dân gian
thuộc về một thời đã xa, nhưng những giá trị nhân văn
mà nhân vật mang lại vẫn còn nguyên sức hút đối với
người đọc, người xem hiện đại. Nàng Si-ta đại diện cho
tình yêu cao thượng, sự hy sinh, lòng bao dung và phẩm
chất kiên cường, những giá trị vượt thời gian và không
gian. Qua cách xây dựng nhân vật, tác giả không chỉ tái
hiện vẻ đẹp văn hóa dân gian mà còn khéo léo truyền
tải những thông điệp sâu sắc về lòng trắc ẩn, nhân ái,
đồng thời gợi lên suy nghĩ về tình yêu và trách nhiệm
trong đời sống hiện đại. Chính sự kết nối giữa giá trị
truyền thống và ý nghĩa hiện đại đã giúp tác phẩm vẫn
gây xúc động mạnh mẽ trong lòng khán giả ngày nay.