BÀI 44. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

Theo em, tính trạng
giới tính do yếu tố nào
quy định?

Do NST giới tính quy định

Nón cái (trái) và nón đực (phải) là cơ
quan sinh dục của cây thông và các
loài lá kim khác.

Hoa là cơ quan sinh dục của các loài
cây có hoa, thông thường sẽ có cả bộ
phận đực và cái.

Ở Việt Nam:

Ca sĩ Hương Giang
Idol

Ca sĩ Lâm
Chi Khanh

Nấm được sinh ra như một phần của quá trình sinh
sản hữu tính của nấm

BÀI 44. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
I. NST THƯỜNG VÀ NST GIỚI TÍNH

Em hãy mô tả bộ NST
giới tính ở nam và nữ
của người.

Trong tế bào sinh dưỡng ở người có 46 NST, tồn tại thành 23 cặp. Trong dó có 22 cặp NST
thường, giống nhau giữa nam và nữ, cặp còn lại là cặp NST giới tính, khác nhau giữa nam và
nữ. Nam chứa cặp NST giới tính không tương đồng (kí hiệu là XY), nữ chứa cặp NST giới tính
tương đồng (kí hiệu là XX) (Hình 44.1). Bộ NST lưỡng bội (2n) của nam kí hiệu là 44A + XY, của
nữ là 44A + XX.

NST THƯỜNG

Trường hợp lai phân tích của
Morgan trên ruồi giấm, các gene
quy định tính trạng cùng nằm trên
1 NST di truyền liên kết với nhau,
kí hiệu: BV
bv

-> kết quả tuân theo quy luật liên
kết gene.

Trường hợp lai phân tích của
Mendel trên đậu Hà Lan:
Các gene nằm trên các NST
khác nhau, kí hiệu: AaBb.->
kết quả tuân theo quy luật di
truyền phân li độc lập.

Đọc thông tin trên kết hợp quan sát Hình 44.1, thực hiện các yêu cầu sau:
1. Nhận xét về số lượng, hình dạng của NST thường, NST giới tính?

1. Số lượng:
- NST thường, số lượng ở cả nam và nữ: 46 chiếc , trong đó 22 cặp
NST thường là các cặp NST tương đồng, mỗi cặp gồm 2 chiếc giống
nhau về hình dạng và kích thước chứa đựng các gene quy định tính
trạng thường và 1 cặp NST giới tính khác nhau ở nam và nữ.

- Hình dạng NST thường:
- Mỗi cặp NST tương đồng gồm 2 chiếc giống nhau về hình dạng và
kích thước chứa đựng các gene quy định tính trạng thường .

- Các gene quy định tính trạng phân bố trên NST thường.

- Hình dạng NST giới tính.

- NST giới tính, ở nam, cặp NST
số 23 gồm 1 NST X và 1 NST Y
(không tương đồng) , ký hiệu là
XY. Có thể chứa gene qui định
giới tính và các gene khác.

- Còn ở nữ, cặp NST số 23 gồm 2 NST X, kí hiệu là XX (tương
đồng). Có thể chứa gene qui định giới tính và các gene khác.

BÀI 44. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
I. NST THƯỜNG VÀ NST GIỚI TÍNH

2. Nêu khái niệm NST thường, NST giới tính?

- NST thường gồm nhiều cặp tương đồng, giống nhau giữa
giới dực và giới cái, chứa các gene quy định tính trạng
thường.
- NST giới tính thường có một cặp, tương đồng hoặc không
tương đồng, khác nhau giữa giới đực và giới cái, có thể chứa
gene quy định giới tính và các gene khác.

BÀI 44. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
II. CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

CÂU HỎI 1

Giới tính của các loài được quy định bới yếu tố nào?
Giới tính của đa số các loài phụ thuộc vào sự có mặt của
cặp NST giới tính trong tế bào.
§¸p ¸n

CÂU HỎI 2
Em hãy cho biết cặp NST giới tính của
ruồi giấm?

Ở ruồi giấm và người, động vật có vú,
cặp NST giới tính ở giới đực : XY; ở giới cái: XX.
§¸p ¸n

CÂU HỎI 3

Em hãy cho biết cặp NST
giới tính ở chim, cá và
côn trùng?
Cặp NST giới tính ở chim, một số loài cá và một số loài
côn trùng, con đực kí hiệu là ZZ, con cái kí hiệu là ZW.
§¸p ¸n

CÂU HỎI 4

Ở ong và kiến, giới tính được xác định như thế nào?
Ở ong và kiến, giới tính được xác định bằng mức bội thể
của cơ thể: con đực được phát triển từ trứng không
được thụ tinh, là cơ thể đơn bội (n), con cái được phát
triển từ trứng được thụ tinh, là cơ thể lưỡng bội (2n).
§¸p ¸n

BÀI 44. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
II. CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

- Cơ chế xác định giới tính là gì?

Ở đa số các loài giao phối, cơ chế xác định giới tính là sự
phân li của cặp NST giới tính trong quá trình phát sinh
giao tử và sự tổ hợp lại cặp NST giới tính trong thụ tính.

HOẠT ĐỘNG NHÓM

Phiếu học tập số 1
1. Có mấy loại trứng và tinh trùng
được tạo ra qua giảm phân?
2.Sự thụ tinh giữa các loại tinh trùng
mang NST giơí tính nào với trứng để
tạo hợp tử phát triển thanh con trai
hay con gái?
3.Tại sao tỉ lệ con trai hay con gái sơ
sinh là xấp xỉ 1:1?

4. Sinh con trai hay con gái là do bố
hay mẹ quyết đinh?

Đáp án phiếu học tập số 1
1. Kí hiệu A là NST thường.
- Qua giảm phân, nam tạo ra hai loại tinh trùng là: (22A+X) và (22A + Y),
nữ tạo ra 1 loại trứng là 22A+X.
2.Trong thụ tinh, sự kết hợp giữa tinh trùng 22A+X và trứng 22A+X sẽ tạo ra
con gái 44A+XX. Còn thụ tinh giữa tinh trùng 22+Y với trứng 22A+X sẽ tạo
ra con trai 44A +XY.
3.Tỉ lệ trai : gái sơ sinh xấp xỉ 1:1 là do tỉ lệ 2 loại tinh trùng 22A+X và 22A+
Y là ngang nhau, tham gia vào quá trình thụ tinh với xác suất ngang nhau.
4. Sinh con trai hay con gái là do người bố quyết định do có tinh trùng Y và
ảnh hưởng của một số yếu tố bên trong hoặc ngoài cơ thể có thể tạo điều kiện
cho tinh trùng X hoặc Y thụ tinh với trứng.

BÀI 44. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
II. CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

Trình bày cơ chế xác định giới tính ở
người?
- Cơ chế xác định giới tính là sự phân li cặp NST giới tính

trong giảm phân và tổ hợp lại trong thụ tỉnh. Tính theo lí
thuyết, tỉ lệ phân li giới tính là 1 đực : 1 cái.

- Cơ chế xác định giới ở
người được thể hiệ theo
sơ đồ:

HOẠT ĐỘNG NHÓM

Phiếu học tập số 2
NST GIỚI TÍNH
SỐ LƯỢNG
HÌNH DẠNG

CHỨC NĂNG

NST THƯỜNG

Đáp án phiếu học tập số 2
NST GIỚI TÍNH
SỐ LƯỢNG

Chỉ có 1 cặp

NST THƯỜNG

Có nhiều cặp

- Có thể tương đồng (XX) hoặc
không tương đồng (XY).
- Các cặp NST giới tính ở cá thể
HÌNH DẠNG
đực và cái khác nhau.

- Luôn tồn tại thành từng cặp
tương đồng.

Mang gen quy định tính trạng
CHỨC NĂNG liên quan và không liên quan đến
giới tính

Mang gen quy định các tính
trạng thường

- Các cặp NST thường ở cá
thể đực và cái hoàn toàn
giống nhau.

BÀI 44. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÂN HÓA GIỚI TÍNH.

Đọc các thông tin sau và trả lời các yêu cầu phần dưới:

Yếu tố mới trường trong cơ thể: Nếu cho
hormone sinh dục tác động vào những
giai đoạn sớm trong sự phát triển cá thể
có thể làm thay đổi giới tính dù cặp NST
giới tính không thay đổi.

Một số ví dụ về điều chỉnh đực cái

Duøng Metyl testosteron (hormon sinh
duïc) taùc ñoäng vaøo caù vaøng caùi coù theå
laøm caù caùi bieán thaønh caù ñöïc

Yếu tố môi trường ngoài:
Nhiệt độ ấp trứng sau thụ tinh
ở một số loài bò sát như rần,
rùa,... cũng ảnh hưởng đến tỉ
lệ đực, cái ở con non.

Tröùng ruøa uû ôû nhieät ñoä döôùi 280 C seõ
nôû thaønh con ñöïc, treân 320C thì nôû
thaønh con caùi

Thầu dầu trồng trong aùnh saùng cường
ñoä yeáu thì soá hoa ñöïc giaûm

Câu hỏi thảo luận cặp đôi:
Con người chủ động điều chỉnh giới tính nhằm mục đích gì? Nêu ứng dụng
của việc điều khiển giới tính trong chăn nuôi.

Nhờ hiểu dược cơ chế xác định giới tính và các yếu tố ảnh hưởng
tới sự phần hoá giới tính, con người có thể chủ động điều chỉnh tỉ lệ
đực, cái ở vật nuôi cho phù hợp với mục tiêu sản xuất. Ví dụ: tạo ra
nhiều bê đực dể nuôi lấy thịt; tạo ra nhiều bê cái để nuổi lấy sữa; tạo
ra nhiều tầm đực để lấy tơ,...

BÀI 44. NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH VÀ CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH
III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÂN HÓA GIỚI TÍNH.

-Sự phân hóa giới tính chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên trong cơ
thể và bên ngoài môi trường. Con người chủ động điều khiển giới
tính vật nuôi phù hợp với mục tiêu sản xuất.

LUYỆN TẬP

- Tỉ lệ nam / nữ sấp sỉ = 1: 1 đúng trong các trường hợp sau:
+ Số lượng nghiên cứu phải đủ lớn.
+ Không bị ảnh hưởng bởi thiên tai dịch bệnh.
+ Trứng và tinh trùng thụ tinh hoàn toàn ngẫu nhiên.

Nam

Nữ

Bào thai

114

100

Lọt lòng

105

100

10 tuổi

101

100

Già

85

93

Giới
Lứa tuổi

Quan sát thông tin điều tra ở 1 địa phương, em hãy giải
thích tại sao tỉ lệ nam và nữ xấp xỉ 1 : 1 từ lúc lọt lòng
nhưng về già số cụ bà lại nhiều hơn số cụ ông?

Vác lúa kiếm sống

Hút thuốc lá
Sử dụng ma túy

Thụ tinh nhân tạo
Là phương pháp hỗ trợ sinh sản xuất hiện sớm nhất với mục đích giúp các “tinh
binh“ rút ngắn quãng đường gian nan tìm đến với trứng ở tử cung để thụ tinh.
Nó được áp dụng cho trường hợp các quý ông bị tinh trùng hơi yếu, thiểu tinh,
xuất tinh ngược dòng…  và tình trạng sức khỏe sinh sản của quý bà không gặp
trở ngại gì lớn. Bạn có thể hiểu đơn giản là “các chú lính” đi máy bay đến “điểm
tập kết”, chứ không phải tốn thời gian, công sức “lội bộ”, nên khả năng “hy
sinh” dọc đường cũng được hạn chế tối đa.
Ưu điểm của phương pháp này là kỹ thuật đơn giản, giá thành rẻ. Tuy nhiên, vì
chủ yếu là hỗ trợ về “tàu xe” nên  kết quả việc thụ tinh còn phụ thuộc nhiều vào
khả năng của cơ thể. Chúng có vẻ thích hợp là sự lựa chọn của người trẻ hơn.
Các quý ông phải làm tinh dịch đồ để xác định tinh trùng có đủ khả năng thực
hiện IUI hay không. Các kỹ thuật viên sẽ lọc rửa để tìm những "anh lính chiến"
nhất. Về phía quý bà có thể được cho dùng thuốc để kích thích rụng trứng hoặc
tạo môi trường nội mạc tử cung tốt cho quá trình thụ tinh và canh ngày rụng
trứng
để
tiến
hành
bơm
tinh
trùng.

Thụ tinh trong
ống nghiệm

Đây phương pháp được lựa chọn nhiều vì tính hiệu quả cao. Thụ tinh trong ống
nghiệm (In vitro fertilization - IVF) là hiện tượng thụ tinh bên ngoài cơ thể. Chúng
bao gồm nhiều bước, nhóm kỹ thuật khác nhau. Tùy vào tình trạng của người hiếm
muộn, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện cho tinh trùng tự thụ tinh với trứng trong ống
nghiệm, tiêm tinh trùng vào bào tương trứng (ICSI), nuôi trứng non rồi cho thụ
tinh… Đây là các kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi các bác sĩ có tay nghề cao.
Thụ tinh trong ống nghiệm được chỉ định cho các trường hợp như tắc ống dẫn
trứng, lạc nội mạc tử cung, tinh trùng yếu, dị dạng, không có tinh trùng trong tinh
dịch (phải phẫu thuật mào tinh, tinh hoàn) người hiếm muộn lớn tuổi hoặc đã áp
dụng phương pháp IUI nhưng không thành công. Phụ nữ có thể được cho dùng
thuốc giúp kích thích buồng trứng, tiến hành chọc hút trứng. Phôi được thụ tinh sẽ
đưa ngược trở lại cơ thể. (Đây cũng là phương pháp sử dụng cho các trường hợp
người hiếm muộn xin trứng, xin tinh trùng).
Khi quyết định làm thụ tinh trong ống nghiệm, phụ nữ là người cần đầu tư nhiều về
thời gian và nhọc công hơn cả. Vì chọc hút trứng là phương pháp có xâm lấn, phải
được làm các xét nghiệm nội tiết, máu, xét nghiệm chức năng gan, thận.

Điều chỉnh giới tính ở người
Sử dụng hooc môn sinh dục kết
hợp với giải phẩu, anh
Thanyarasmi đã chuyển đổi giới
tính thành nữ và đoạt vương
miện hoa hậu chuyển đổi giới
tính Thái Lan 2002.

Cũng như Thanyarasmi, nam
diễn viên Hàn Quốc Lee Si Yeon
đã chuyển đổi thành một cô gái và
đã lấy chồng vào năm 2008.

Ghép tinh hoàn gà trống (chứa hooc môn sinh
dục đực) vào dưới da gà mái có thể làm gà mái
biến đổi thành gà trống: có cựa, mào dài; biết
gáy……

- Tiêm hooc môn sinh dục cái vào trứng gà trước khi ấp, trứng sẽ
nở ra toàn gà mái.
- Cắt tinh hoàn gà trống, gà sẽ biến đổi: màu lông bớt sặc sỡ, cựa
ngừng phát triển, không còn giao phối với gà mái nữa . . .
- Dưa chuột trồng nơi có nhiều cacbonic sẽ cho tỉ lệ hoa cái cao
hơn.

*

Em coù bieát – CAÙ BIEÅN COÙ THEÅ THAY ÑOÅI GIÔÙI TÍNH

Những con cá biển đầu xanh nhỏ tuổi sống trong các rặng san hô có thể thay đổi giới tính tuỳ
theo bầy đàn mà chúng chung sống.
"Rõ ràng ảnh hưởng xã hội quan trọng với cá biển

đầu xanh khi chúng quyết định trở thành đực hay cái
từ khi còn nhỏ", Philip Munday, tại Trung tâm nghiên
cứu rặng san hô tại Đại học James Cook ở Australia,
cho biết.
* Loài cá đã phát triển một cấu trúc giới tính linh hoạt để gia tăng cơ hội sinh sản của chúng. Ban đầu chúng chỉ là
những ấu trùng không có giới tính xác định, khi phát triển chúng sẽ trở thành con đực hay con cái.

* Những con non sẽ dễ chuyển thành cái hơn khi chỉ có một ít con khác trong khu vực bởi chúng sẽ có cơ hội giao phối
nhiều hơn. Còn nếu có nhiều con cá cái trong cộng đồng, chúng sẽ chuyển sang thành đực.
* "Điều này cho thấy giới tính không hề được xác định trước như ở động vật có vú và chim", Munday giải thích.

* Ngoài ra, một số con cá có thể chuyển đổi giới tính cho dù đã lớn, phụ thuộc vào môi trường sinh sản.
* "Khi cá chuyển từ con cái trưởng thành sang con đực trưởng thành, cuộc thay đổi rất khốc liệt. Chúng sẽ trông hoàn

toàn khác, bộ phận sinh dục thay đổi, hành vi thay đổi và toàn bộ cuộc sống cũng đổi khác", Munday nói.
* M.T. (theo AFP)

Hầu hết cá hề là loài lưỡng tính tuần tự, nghĩa là chúng luân phiên giữa giới
tính đực và cái ở một số thời điểm trong cuộc đời. 
Cá hề đều là cá đực sinh ra. Một khi họ trở thành nữ, họ không thể trở
thành nam được nữa.