MÔN: LỊCH SỬ
7

KÍNH CHÀO
THẦY CÔ VÀ CÁC EM HỌC
SINH
Chủ đề: TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN
TỪ NỬA SAU THẾ KỈ XIX ĐẾN ĐẦU
THẾ
KỈ XX
Bộ sách:
Kết nối tri thức với cuộc
sống

VIDEO 1

PHẦN I

KHỞI ĐỘNG

Xem video AI

Trả lời câu hỏi

Quan sát nhân vật

Sẵn sàng khám phá lịch sử cùng thầy cô nhé!

DẪN VÀO BÀI HỌC

Để tìm hiểu rõ hơn về quá trình xâm
lược của các nước đế quốc với Trung
Quốc từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu thế
kỉ XX, Cách mạng Tân Hợi (1911) cũng
như Cuộc Duy tân Minh Trị (1868), Nhật
Bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ
nghĩa, chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu
trong bài học ngày hôm nay

LỊCH SỬ 8 • KẾT NỐI TRI THỨC

BÀI 14
Trung Quốc và Nhật Bản từ nửa
sau thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX.
Lịch sử 8 – Kết nối tri thức với cuộc sống

VIDEO 2

MỤC TIÊU BÀI HỌC
01

Mô tả được quá trình xâm lược Trung Quốc của các
nước đế quốc.

02

Trình bày được sơ lược về Cách mạng Tân Hợi;
nguyên nhân, ý nghĩa của Cách mạng Tân Hợi.

03

Nêu được những nội dung chính, ý nghĩa lịch sử của
cuộc duy tân Minh Trị.

04

Trình bày biểu hiện của sự hình thành chủ nghĩa đế
quốc ở Nhật Bản vào cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX.

NỘI DUNG BÀI HỌC

01

Trung Quốc từ nửa
sau thế kỉ XIX đến
đầu thế kỉ XX

02
Nhật Bản từ nửa sau
thế kỉ XIX đến đầu
thế kỉ XX

03

Luyện tập –
Vận dụng

VIDEO 3

PHẦN II

HÌNH THÀNH KIẾN THỨC
Hoạt động 1: Trung Quốc từ nửa sau thế kỉ XIX
đến đầu thế kỉ XX

LÀM VIỆC CÁ NHÂN

NHIỆM VỤ 1
Đọc thông tin mục 1a SGK tr.60

Thực chất của Chiến tranh thuốc
phiện (1840 – 1842) là gì?

Thời gian: 5 phút

ĐÁP ÁN

•Vào thời cận đại, các nước tư bản, trước hết là Anh,
bắt đầu nhòm ngó Trung Quốc (nước đông dân, giàu tài
nguyên, khoáng sản, chính quyền phong kiến lâm vào
tình trạng khủng hoảng, thối nát).
•Thực dân Anh lấy cớ triều đình Mãn Thanh thực hiện
tịch thu và thiêu huỷ toàn bộ thuốc phiện của thương
nhân Anh, gây ra cuộc Chiến tranh thuốc phiện vào tháng
6 - 1840, mở đầu cho quá trình xâm lược của các nước đế
quốc đối với Trung Quốc.

VIDEO 4

NHIỆM VỤ 1

TRA CỨU CON VẬT TRONG TRANH BIẾM HỌA

Dùng Google Lens tra
cứu ý nghĩa các con vật
trong tranh (Gấu, Hổ,
Ếch...) đại diện cho
nước nào?

VIDEO 5

NHIỆM VỤ 1

QUAN SÁT LƯỢC ĐỒ HÌNH 14.1

Chỉ trên lược đồ khu
vực chịu ảnh hưởng
của từng đế quốc.

LÀM VIỆC CÁ NHÂN

NHIỆM VỤ 1
Đọc thông tin mục 1a SGK tr.60, 61

Hãy mô tả quá trình các nước đế
quốc xâm lược Trung Quốc.

Thời gian: 5 phút

GHI BÀI

1. Trung Quốc từ nửa sau thế kỉ XIX đến
đầu thế kỉ XX
a. Quá trình xâm lược của các nước đế quốc
Giữa thế kỉ XIX:
•Trung Quốc trở thành “miếng mồi” cho các
nước đế quốc phân chia, xâu xé.
•Lấy cớ chính quyền Mãn Thanh tịch thu và
thiêu huỷ toàn bộ thuốc phiện của thương
nhân Anh, thực dân Anh gây chiến với Trung
Quốc (Chiến tranh thuốc phiện).
 Chính quyền Mãn Thanh phải kí Hiệp ước Nam
Kinh.

GHI BÀI

1. Trung Quốc từ nửa sau thế kỉ XIX đến
đầu thế kỉ XX
a. Quá trình xâm lược của các nước đế quốc
Nửa sau thế kỉ XIX:
•Các nước đế quốc từng bước nhảy vào xâu
xé Trung Quốc.
•Năm 1901, sau khi kí Hiệp ước Tân Sửu,
Trung Quốc trở thành một nước phong kiến,
nửa thuộc địa.

NHIỆM VỤ 1

Bức tranh Các nước đế quốc xâu xé “cái bánh ngọt” Trung Quốc

• Bức tranh này nói lên điều
gì?
• Tại sao người ta lại ví Trung
Quốc như cái bánh khổng lồ
bị chia cắt như vậy?

ĐÁP ÁN

Bức tranh Các nước đế quốc xâu xé “cái bánh ngọt” Trung Quốc
•

Vào cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, Trung Quốc như
một miếng mồi béo bở khiến các nước đế quốc phải
tranh chấp, giành giật lẫn nhau, nhưng đó lại là “chiếc
bánh khống lồ” mà không một đế quốc nào có thể
“nuốt” trọn một mình, buộc phải chia xẻ với nhau.

•

Quá trình xâm lược Trung Quốc của các nước đế quốc
được miêu tả qua hình ảnh cái bánh ngọt lớn bị cắt rời
từng phần. Ngồi xung quanh là 6 người với chiếc dĩa
trong tay, từ trái qua phải là chân dung của Hoàng đế
Đức, Tổng thống Pháp, Nga hoàng, Nhật hoàng, Tổng
thống Mỹ và Thủ tướng Anh đương thời.

LÀM VIỆC CẶP ĐÔI

NHIỆM VỤ 2
Khai thác Hình 14.2, 14.3, Tư liệu, mục Em
có biết, thông tin mục 1b SGK tr.61, 62
hoàn thành Phiếu học tập số 1

Trình bày diễn biến chính, nguyên
nhân thắng lợi, ý nghĩa và hạn chế
của Cách mạng Tân Hợi.

LÀM VIỆC CẶP ĐÔI

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1
CÁCH MẠNG TÂN HỢI (1911)
Diễn biến chính

 

Nguyên nhân thắng lợi

 

Ý nghĩa lịch sử

 

Một số hạn chế

 

Thời gian: 5 phút

Sử dụng Chatbot AI hỏi: 'Tóm
tắt nguyên nhân thắng lợi và
hạn chế của Cách mạng Tân
Hợi'. So sánh với SGK để rút ra
kết luận vào Phiếu học tập số 1.

HOẠT ĐỘNG

BÁO CÁO PHIẾU HỌC TẬP

Trình bày kết quả

Nhận xét & Bổ sung

Đại diện 1 -2 HS
trình bày kết quả phiếu
học tập trước lớp.

Các nhóm khác lắng
nghe, nhận xét và bổ
sung ý kiến.

Lắng nghe tích cực — Bổ sung chủ động — Ghi chép đầy đủ

GHI BÀI

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

CÁCH MẠNG TÂN HỢI (1911)
Diễn biến - Tháng 5 – 1911: chính quyền Mãn Thanh ra Sắc lệnh “Quốc hữu hoá đường sắt”.
chính
→ Làn sóng căm phẫn trong quần chúng nhân dân, châm ngòi cho sự bùng nổ của Cách mạng Tân Hợi (1911).
- Ngày 10/10/1911: cách mạng bùng nổ, giành thắng lợi ở Vũ Xương, lan rộng ra các tỉnh miền Nam và miền Trung.
https://www.youtube.com/watch?v=C8d7cG80Kns&t=25s
- Cuối tháng 12/1911: Trung Hoa Dân quốc thành lập, Tôn Trung Sơn được bầu làm Tổng thống lâm thời.
- Sau khi vua Thanh thoái vị, Tôn Trung Sơn buộc phải từ chức tháng 2/1912, Viên Thế Khải tuyên thệ nhậm chức Tổng thống.
- Cách mạng chấm dứt.
Nguyên - Sự lãnh đạo của giai cấp tư sản, đứng đầu là Tôn Trung Sơn, tiến tới một nước Trung Hoa dân chủ, phát triển theo con đường tư
nhân
bản chủ nghĩa.
thắng lợi
- Nhận được sự tham gia đông đảo của các tầng lớp nhân dân.
Ý
nghĩa - Lật đổ sự thống trị của chế độ phong kiến Trung Quốc, mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển.
lịch sử
- Có ảnh hưởng đến phong trào giải phóng đản tộc ở một số nước châu Á.
Một
số - Không xoá bỏ giai cấp địa chủ phong kiến.
hạn chế - Không giải quyết được vấn đề ruộng đất cho nông dân.
- Không chống lại các nước đế quốc xâm lược.

NHẬN XÉT

Sau cuộc cách mạng Tân Hợi,
chế độ quân chủ chuyên chế tồn
tại hàng nghìn năm ở Trung
Quốc đã kết thúc, mở đường cho
chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa
tự do phát triển mạnh mẽ ở đây,
có ảnh hưởng nhất định đối với
cuộc đấu tranh giải phóng dân
tộc ở một số nước Châu Á khác.

TƯ LIỆU VỀ TÔN TRUNG SƠN VÀ CHỦ NGHĨA TAM DÂN CỦA ÔNG

1. Tôn Trung Sơn là nhà chính trị, nhà tư tưởng nổi
tiếng của Trung Quốc. Sau nhiều năm sinh sống ở nước
ngoài, ông trở về nước năm 1911 và lãnh đạo Cách
mạng Tân Hợi. Sau khi Hoàng đế Phổ Nghi thoái vị, Tôn
Trung Sơn từ chức, Viên Thế Khải nhậm chức Tổng
thống.

TƯ LIỆU VỀ TÔN TRUNG SƠN VÀ CHỦ NGHĨA TAM DÂN CỦA ÔNG

2. Chủ nghĩa Tam Dân là cương lĩnh chính trị do Tôn
Trung Sơn đề xuất, với tinh thần biến đất nước Trung Hoa
thành một quốc gia tự do, phồn vinh và hùng mạnh. Việc
kế thừa và hiện thực ngày nay thể hiện rõ nhất trong tổ
chức chính quyền của Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan).
Triết lý này cũng xuất hiện trong dòng đầu tiên của Quốc
ca Trung Hoa Dân Quốc.

TƯ LIỆU VỀ TÔN TRUNG SƠN VÀ CHỦ NGHĨA TAM DÂN CỦA ÔNG

3. Chủ nghĩa Tam Dân của Tôn Trung Sơn có ảnh
hưởng sâu sắc đến phong trào đấu tranh giành độc lập ở
Việt Nam. Thế hệ các nhà cách mạng Việt Nam, từ Phan
Bội Châu, Phan Châu Trinh cho tới Hồ Chí Minh đều chịu
ảnh hưởng sâu rộng của tư tưởng Tam Dân Chủ nghĩa
của Cách mạng Tân Hợi. Việt Minh (Việt Nam Độc lập
Đồng minh Hội) cũng được tổ chức theo khuôn mẫu của
Trung Quốc Đồng minh Hội do Tôn Trung Sơn sáng lập tại
Trung Quốc năm 1905. Tiêu ngữ của Việt Nam Dân chủ
Cộng hòa Độc lập - Tự do - Hạnh phúc được Hồ Chí Minh
lấy từ chủ nghĩa Tam Dân của Tôn Trung Sơn vẫn được
nhà nước Việt Nam dùng cho đến nay.

Quang cảnh đường Nam Kinh sau cuộc
khởi nghĩa Thượng Hải năm 1911

Tôn Dật Tiên với thành viên Đồng Minh hội

Khởi nghĩa Vũ Xương bắt đầu cuộc
Cách mạng Tân Hợi 1911

HOẠT ĐỘNG 2

Tình hình chính trị

Lịch sử 8 — Kết nối tri thức với cuộc sống

KIẾN THỨC MỞ RỘNG

Vài nét về Thiên hoàng Minh Trị

Vua Mút-su-hi-tô lên kế vị vua cha vào năm 1867, khi
mới 15 tuổi, hiệu là Minh Trị.
Nhà vua là người rất thông minh, dũng cảm, sớm
quan tâm chăm lo việc nước, biết theo thời thế và biết
dùng người.
Tháng 1 - 1868, Thiên hoàng ra lệnh truất quyền Sôgun (người đứng đầu Mạc phủ) và thành lập chính phủ
mới, thủ tiêu chế độ Mạc phủ.

Thiên hoàng Minh Trị đã tiến hành những cải cách tiến
bộ theo con đường của các nước phương Tây để phát
triển đất nước.

Thiên hoàng Minh Trị mới 16 tuổi,
trong hành trình từ Kyoto về Tokyo
vào cuối năm 1868

Thiên hoàng Minh Trị (ảnh màu)
trong sách Tenno Yondai No Shozo

THẢO LUẬN CẶP ĐÔI

NHIỆM VỤ 1
Hãy trình bày nội dung chính và kết
quả của cuộc Duy tân Minh Trị.

Sử dụng Canva thiết kế 1 Infographic tóm tắt nội
dung Duy tân Minh Trị trên 4 lĩnh vực: Chính trị,
Kinh tế, Quân sự, Giáo dục. Chèn hình ảnh Thiên
hoàng Minh Trị (nhớ ghi nguồn).

GHI BÀI

2. Nhật Bản từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu
thế kỉ XX
a. Cuộc Duy tân Minh Trị (1868)
- Nội dung chính và kết quả:
Chính trị:
•Thành lập Chính phủ mới, xóa bỏ tình trạng cát cứ.
•Ban hành Hiến pháp năm 1889, quyền lực tối cao
thuộc về Thiên hoàng.
•Đưa quý tộc tư sản hóa và đại tư sản lên nắm
quyền.

GHI BÀI

2. Nhật Bản từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu
thế kỉ XX
a. Cuộc Duy tân Minh Trị (1868)
- Nội dung chính và kết quả:
Kinh tế:
•Thống nhất tiền tệ và thị trường, cho phép mua
bán ruộng đất, tự do kinh doanh.
•Xây dựng đường sá, cầu cống.

GHI BÀI

2. Nhật Bản từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu
thế kỉ XX
a. Cuộc Duy tân Minh Trị (1868)
- Nội dung chính và kết quả:
Quân sự:
•Tổ chức, huấn luyện quân đội theo kiểu phương Tây.
•Phát triển công nghiệp đóng tàu, sản xuất vũ khí.
•Học tập chuyên gia quân sự nước ngoài.

GHI BÀI

2. Nhật Bản từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu
thế kỉ XX
a. Cuộc Duy tân Minh Trị (1868)
- Nội dung chính và kết quả:
Giáo dục:
•Thi hành chính sách giáo dục bắt buộc, chú trọng
nội dung khoa học – kĩ thuật trong chương trình giảng
dạy.
•Cử học sinh ưu tú du học phương Tây.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH LIÊN QUAN ĐẾN CUỘC DUY TÂN MINH TRỊ
(1868)

Xu bạc: 1 Đô la thương mại Nhật Bản được
đúc vào năm 1876, niên hiệu Minh Trị thứ 9

Buổi tiếp của Thiên hoàng Minh Trị với phái
oàn quân sự thứ hai của Pháp đến Nhật Bản, 1872

Kanrin Maru, tàu chiến hơi nước chạy chân vịt
đầu tiên của Nhật, năm 1855

Tượng Thiên hoàng Minh Trị
tại công viên Gifu

THẢO LUẬN CẶP ĐÔI

NHIỆM VỤ 1

Cuộc Duy tân Minh Trị có ý nghĩa gì?

GHI BÀI

2. Nhật Bản từ nửa sau thế kỉ XIX đến đầu
thế kỉ XX
a. Cuộc Duy tân Minh Trị (1868)
- Ý nghĩa:
•Như một cuộc cách mạng tư sản, đua Nhật phát
triển vượt bậc về kinh tế, chính trị, giáo dục, khoa học,
kĩ thuật.
•Giữ vững nền độc lập.
•Trở thành nước tư bản chủ nghĩa.

NHIỆM VỤ 1

CÂU HỎI MỞ RỘNG

Căn cứ vào đâu để khẳng định cuộc Duy tân Minh Trị
là cuộc cách mạng tư sản?

ĐÁP ÁN

CÂU HỎI MỞ RỘNG
- Đầu năm 1868, chính quyền phong kiến của Sô-gun đã chuyển sang quý tộc
tư sản hoá, đứng đầu là Thiên hoàng Minh Trị.
- Những cải cách “Âu hoá” về hành chính, kinh tế, văn hoá, giáo dục mang tính
chất tư sản rõ rệt: thống nhất tiền tệ, xoá bỏ quyền sở hữu ruộng đất phong
kiến, lập quân đội thường trực theo chế độ nghĩa vụ quân sự.
- Thực chất cải cách năm 1868 ở Nhật Bản là cuộc cách mạng tư sản, do liên
minh quý
tộc - tư sản tiến hành “từ trên xuống” còn có nhiều hạn chế. Tuy nhiên, cuộc cải
cách đã mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển, đưa Nhật Bản trở thành một
nước có nền kinh tế công, thương nghiệp phát triển nhất ở châu Á, giữ vững
được độc lập, chủ quyền trước làn sóng xâm lược của đế quốc phương Tây.

LÀM VIỆC CÁ NHÂN

NHIỆM VỤ 2

Tư liệu 2 giúp em biết thông tin gì
về tình hình Nhật Bản vào cuối thế
kỉ XIX – đầu thế kỉ XX?

ĐÁP ÁN

NHIỆM VỤ 2

Tư liệu 2 giúp em biết thông tin gì
về tình hình Nhật Bản vào cuối thế
kỉ XIX – đầu thế kỉ XX?

Chú trọng phát triển các ngành công nghiệp phục vụ
quốc phòng, các tập đoàn tư bản lớn trong nước cũng
đầu tư ra nước ngoài để tăng sức cạnh tranh và mở
rộng bành trướng cho đế quốc Nhật.

NHIỆM VỤ 1

3. Tình hình kinh tế, xã hội

Nhóm 1
Tìm hiểu về các Zaibatsu (Tài
phiệt) nổi tiếng như Mitsui (Mítxưi) và Mitsubishi (Mít-su-bi-si).
Sử dụng Google Finance/Wiki
tìm xem: Ngày nay các tập đoàn
này còn tồn tại không? Họ kinh
doanh lĩnh vực gì?

Nhóm 2
Sử dụng Google Maps/Earth, hãy
đánh dấu các vùng lãnh thổ mà
Nhật Bản đã xâm chiếm cuối thế
kỉ XIX - đầu XX (Đài Loan, Triều
Tiên, Liêu Đông...). Tạo một Dòng
thời gian (Timeline) đơn giản trên
giấy hoặc ứng dụng ghi chú: Năm
nào chiếm vùng nào?

ĐÁP ÁN

Nhóm 1: Tìm hiểu về các Zaibatsu:

ĐÁP ÁN

Nhóm 2: Sự bành chướng của đế quốc Nhật Bản

THẢO LUẬN CẶP ĐÔI

NHIỆM VỤ 1
Quan sát Hình 14.5, thông tin mục 2b SGK
tr.63, 64
Hãy trình bày những biểu hiện của
sự hình thành chủ nghĩa đế quốc ở
Nhật Bản vào cuối thế kỉ XIX – đầu
thế kỉ XX.