Ngữ Văn LỚP 7
Trường THCS Tân Phú
GV: Nguyễn Thị Hương
Chào mừng quý thầy cô về dự giờ thăm lớp
“Bà đó bà chết bả bay lên trời”
Hỏi: bà đó chết năm bao nhiêu tuổi và tại sao bà ấy chết?
 Bả bay: bảy ba
 Bà đó: bò đá
Chơi chữ
Thế nào là chơi chữ?
Các lối chơi chữ
Luyện tập
I.
II.
III.
I.
Thế nào là chơi chữ?



Bà già đi chợ Cầu Đông,
Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng?
Thầy bói xem quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi nhưng răng không còn.
1. Em có nhận xét gì về nghĩa của các từ lợi trong bài ca dao trên?
2. Việc sử dụng từ lợi ở cuối bài ca dao là dựa vào hiện tượng gì của từ ngữ? Tác dụng?



- Lợi (2), (3): Danh từ
Ích lợi, lợi lộc
Lợi (nướu) răng
- L?i (1): Tính t?
Tạo sắc thái dí dỏm, hài hước...làm cho bài ca dao thêm hấp dẫn, thú vị.
- Khái niệm: Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước,...
- Tác dụng: Làm cho câu văn hấp dẫn và thú vị
Từ việc phân tích ví dụ, em hãy rút ra kết luận thế nào là chơi chữ? Và chơi chữ có tác dụng gì khi sử dụng?
Chỉ ra cách chơi chữ trong 2 câu thơ sau và cho biết tác dụng của cách chơi chữ đó?
“Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia”
- Đồng âm giữa từ thuần Việt và từ Hán Việt : quốc quốc (nước), gia gia (nhà)
 Vừa tả được tiếng chim lại vừa gửi gắm nỗi lòng nhớ nước, thương nhà.
Truyện cười: Tổ tiên người Nhật
- Mi đi ga chi?
- Tau đi ga ni. Mi đi ga mô?
- Tau đi ga tê.
- Ga tê ga chi? - Ga Lăng Cô tề.
- Răng đông như ri?
- Ri mà đông chi!
- Mi ra ga mô?
- Ra ga Nam Ô.
- Khi mô mi đi?
- Chừ chứ khi mô.
- Mi lo đi đi.
- Ừ, tau đi nghe mi!
Nhận ra cách phát âm ngôn ngữ của người dân địa phương ở đây không khác gì tiếng Nhật ngày nay, nhà nghiên cứu người Nhật đã mừng rỡ reo lên:
- A! Đây chính là tổ tiên của người Nhật!
II.
Các lối chơi chữ
Hoàn thiện phiếu bài tập sau
Ranh (Tướng)
Ranh con
Danh (Tu?ng)
Giỏi, nổi tiếng
Dùng lối nói trại âm (gần âm)
 Mỉa mai, giễu cợt tên chỉ huy quân sự Pháp
Lặp liên tiếp phụ âm “M”
D�ng c�ch di?p �m
Cá đối
Cối đá
Mèo cái
Mái kèo
Dùng lối nói lái
Sầu riêng
Vui chung
><
Dùng từ trái nghĩa
CÁC LỐI CHƠI CHỮ
Dùng lối
nói trại âm
(gần âm)
Dùng từ
đồng âm
Dùng
cách
điệp âm
Dùng lối
nói lái
Dùng từ ngữ
đồng nghĩa,
trái nghĩa,
gần nghĩa
Qua tìm hiểu em hãy trình bày các lối chơi chữ thường gặp?
Chơi chữ được sử dụng trong
Cuộc sống hằng ngày
Văn học
Thơ văn
nghệ thuật
Thơ văn
trào phúng
Câu đối
Câu đố…
Từ việc phân tích ví dụ, em nhận thấy thủ pháp chơi chữ thường được sử dụng trong các lĩnh vực nào?

1
2
3
4
5

Lối chơi chữ nào được sử dụng trong câu đố sau?
Cái cây xanh xanh
Cái lá cũng xanh
Có bông trên cành
Có trái cận mây. (là cây gì?)

Lối chơi chữ nàođược sử dụng trong câu sau:
Con kiến bò đĩa thịt, đĩa thịt bò.
Lối chơi chữ được sử dụngtrong câu thơ sau:
Chữ tài liền với chữ tai một vần
(Nguyễn Du)
Lối chơi chữ được sử dụng trong câu sau:
Cô Cẩm cầm cái chổi chọc chú chuột chù chết cứng...
Lối chơi chữ được sử dụng trong câu thơ sau:
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia…
TRÒ CHƠI Ô CHỮ
III.
Luyện tập
Đọc bài thơ dưới đây và cho biết tác giả đã dùng những từ ngữ nào để chơi chữ
Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà,
Rắn đầu biếng học chẳng ai tha.
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,
Nay thét mai gầm rát cổ cha.
Ráo mép chỉ quen tuồng nói dối,
Lằn lưng cam chịu dấu roi tra.
Từ nay Trâu Lỗ chăm nghề học,
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.
(Lê Quý Đôn)
 Lối nói trại âm, đồng âm
 Chỉ loài rắn
Bài tập 1:
- Trời mưa đất thịt trơn như mỡ, dò đến hàng nem chả muốn ăn.
+ Những tiếng chỉ sự vật gần gũi: Thịt, mỡ, dò (giò), nem, chả => thức ăn làm bằng chất liệu từ thịt.
+ Lối nói chơi chữ -> Thể hiện sự đánh tráo khái niệm dí dỏm, thú vị.
Bài tập 2. Mỗi câu sau đây có những tiếng nào chỉ các sự vật gần gũi với nhau? Cách nói này có phải là chơi chữ không?
- Bà đồ nứa, đi võng đòn tre, đến khóm trúc, thở dài hi hóp
+ Những từ ngữ chỉ sự vật gần gũi: Nứa, tre, trúc, hóp -> Thuộc nhóm từ chỉ cây cối thuộc họ tre.
+ Chơi chữ -> Mục đích tạo ra sự dí dỏm, hài hước.
Bài tập 3. Sưu tầm một số cách chơi chữ trong sách báo.
Chàng Cóc ơi! Chàng Cóc ơi!
Thiếp bén duyên chàng có thế thôi
Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé
Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi.
(Hồ Xuân Hương – Khóc Tổng Cóc)
Cách chơi chữ: Sử dụng từ đồng âm và từ gần nghĩa: Cóc, bén, (nhái bén), nòng nọc, chuộc (châu chuộc), chàng (chẫu chàng) đều là họ hàng của cóc, ếch, nhái.
Có tài mà cậy chi tài
Chữ tài liền với chữ tai một vần
(Nguyễn Du)
Cách chơi chữ dùng từ gần âm: tài - tai.
Cách chơi chữ dùng lối nói lái: cò lửa → cửa lò.
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
(Bà Huyện Thanh Quan)
Cách chơi chữ dùng từ đồng âm.
Con cò lửa nằm giữa cửa lò.
(Ca dao)
Cảm ơn bà biếu gói cam
Nhận thì không đúng, từ làm sao đây?
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Phải chăng khổ tận đến ngày cam lai?
Câu 4. Năm 1946 bà Hằng Phương biếu Bác Hồ một gói cam, Bác Hồ đã làm một bài thơ tỏ lòng cảm ơn như sau:
Trong bài thơ Bác Hồ đã sử dụng lối chơi chữ như thế nào?
Những đau khổ,
bất hạnh
Bác dùng lối chơi chữ:
- Từ đồng âm: quả cam – cam lai.
- Từ trái nghĩa: khổ tận > < cam lai
Những điều tốt đẹp,
tươi sáng
Trên trời rớt xuống mau co (Là cái gì?)
 Mo cau (lối chơi chữ nói lái)
Khi đi cưa ngọn, khi về cũng cưa ngọn (Là con gì?)
Cưa ngọn - con ngựa
(lối chơi chữ nói lái)
Có con mà chẳng có cha
Có lưỡi, không miệng, đó là vật chi?
 Con dao (Lối chơi chữ trái nghĩa)
Mình thon thả, dáng trang đài
Hễ thấy lưng trai là hôn tới tấp
(Hỏi là cái gì?)
 Là cái gậy để xử tội phạm nơi công đường trong xã hội phong kiến xưa. (lối chơi chữ đồng nghĩa, gần nghĩa)
Bài hát “búp bê bằng bông” đã sử dụng lối chơi chữ gì?
Sử dụng lối chơi chữ điệp âm “B”
Tạm biệt các em
2021
Trình bày sản phẩm sưu tầm các lối chơi chữ như đã giao cho 7 nhóm
Thầy giáo tháo giầy, tháo cả ủng, thủng cả áo, xé giáo án, dán áo