KHỞI ĐỘNG
Câu 1: Đoạn video đề cập đến quá
Quan sát video và trả lời câu hỏi

trình nào?

quá trình tiến hóa

Câu 2: Theo nội dung của đoạn
video, sự khác biệt giữa các sinh vật
là do đâu? Chúng ta có thể tìm ra tổ
tiên của một sinh vật như thế nào?
• Do thông tin lưu trữ trong DNA ở mỗi loài
là khác nha.
• Thể tìm ra tổ tiên của một sinh vật thông
qua các bằng chứng tiến hóa.

PHẦN NĂM. TIẾN HÓA

CHƯƠNG 5: BẰNG CHỨNG VÀ
CƠ CHẾ TIẾN HÓA
BÀI 19: CÁC BẰNG CHỨNG
TIẾN HÓA

NỘI DUNG BÀI HỌC
I. BẰNG CHỨNG HÓA THẠCH
II. BẰNG CHỨNG GIẢI PHẪU SO SÁNH
III. BẰNG CHỨNG TẾ BÀO HỌC VÀ SINH
HỌC PHÂN TỬ

I. BẰNG CHỨNG HÓA THẠCH

Nghiên cứu nội dung SGK và trả lời các câu hỏi sau:
1. Bằng chứng tiến hóa là gì?
2. Có những loại bằng chứng tiến hóa nào?

Phát hiện hóa thạch là một mẩu xương hàm

Xương cụt của con người - dấu tích còn

có niên đại 170.000 - 200.000 năm

sót lại của tổ tiên có đuôi

Bằng chứng tiến hóa là cơ sở để các nhà khoa học nghiên cứu
mối quan hệ họ hàng giữa các loài sinh vật trên Trái Đất.
Một số loại bằng chứng tiến hóa chủ yếu:
Bằng chứng tiến hóa trực tiếp: hóa thạch.
Bằng chứng tiến hóa gián tiếp: giải phẫu
so sánh, tế bào học, sinh học phân tử.

Hóa thạch là các vết tích sinh vật hóa đá được tìm thấy trong các lớp đá trầm
tích, xác sinh vật được bảo tồn gần như nguyên vẹn trong điều kiện đặc biệt như
hổ phách hoặc bị vùi lấp trong lớp băng tuyết vĩnh cửu.
Cho thêm các ví dụ về một số loại hóa thạch khác mà em biết.

Tuổi của hóa thạch được xác định dựa vào thành phần hóa học hay đặc điểm
hình thái của chúng? Giải thích.
• Tuổi của hóa thạch được xác định dựa vào thành phần
hóa học của chúng.
• Bằng cách xác định tỉ lệ các nguyên tố phóng xạ còn lại
trong hóa thạch, so sánh với tỉ lệ các nguyên tố đó
trong tự nhiên, kết hợp với chu kì bán rã của các
nguyên tố đó, người ta có thể xác định được thời gian
tồn tại (tuổi) của hóa thạch.

Hóa thạch có ý nghĩa gì với việc nghiên cứu sự tiến hóa của sinh giới?

Hóa thạch là bằng chứng trực tiếp,
được xác định thông qua lượng đồng vị
phóng xạ trong hóa thạch hoặc đá bao
quanh.
→ Biết được lịch sử xuất hiện của các
loài.

II. BẰNG CHỨNG GIẢI PHẪU
SO SÁNH

1. Cấu trúc tương đồng

Tay người

Chân mèo

Vây cá voi

Cánh dơi

Cho biết tên cơ quan, nguồn gốc cơ quan, chức năng của cơ quan
các loài trên?

II. CÁC BẰNG CHỨNG GIẢI PHẪU SO SÁNH

Cấu trúc tương đồng

Loài

Người

Mèo

Cá voi

Dơi

Tên cơ quan

Tay

chân

Vây

Cánh

Nguồn gốc (như nhau)

Chi trước

Chi trước

Chi trước

Chi trước

bơi

Bay

Tiêu chí

Chức năng (khác nhau) Linh hoạt Đi, vồ mồi
Cầm, nắm

Thế nào là cấu trúc tương đồng?
là những cấu trúc/cơ quan giống nhau giữa các loài
sinh vật do cùng thừa hưởng các gene từ tổ tiên chung. Ví
dụ: tay người với cánh dơi,...
Cơ quan tương đồng phản ánh sự tiến hoá phân li

Người có cơ quan thoái hóa
-Nếp thịt nhỏ ở
khóe mắt
-Mấu tai
-Ruột thừa

Hiện tượng lại giống
Người có lông
bao phủ khắp
mặt
Người có đuôi
( ở Hà Giang )

Cấu trúc thoái hóa

là những cấu trúc/cơ quan ở sinh vật không có chức năng rõ ràng
nhưng rất giống với cấu trúc vốn có chức năng nhất định ở loài tổ
tiên. Ví dụ: răng khôn, ruột thừa ở người,...

II. CÁC BẰNG CHỨNG GIẢI PHẪU SO SÁNH

Cấu trúc tương tự

Cánh ong phát triển từ
mặt lưng của phần ngực

Cánh chim là biến
dạng của chi trước

Cấu trúc tương tự

Thế nào là cấu trúc tương tự?
Tiêu chí

Loài

Ong

Chim sẻ

Tên cơ quan

Cánh

Cánh

Nguồn gốc (khác nhau)

Mặt lưng của
phần ngực

Biến dạng của
chi trước

Chức năng (như nhau)

Bay

Bay

là những cấu trúc giống nhau giữa các loài không phải gene từ
tổ tiên chung mà do tác động của môi trường sống.Ví dụ: cánh
sâu bọ và cánh rơi; mang cá và mang tôm...
Cơ quan tương tự phản ánh sự tiến hoá đồng quy

I. CÁC BẰNG CHỨNG GIẢI PHẪU SO SÁNH

Cấu trúc tương tự

Lá biến dạng

Lá biến dạng

Gai xương rồng

Tua cuốn ở đậu Hà Lan

Là cấu trúc tương đồng hay cấu trúc tương tự?

III. BẰNG CHỨNG TẾ BÀO HỌC
VÀ SINH HỌC PHÂN TỬ

III. BẰNG CHỨNG TẾ BÀO HỌC VÀ SINH HỌC PHÂN TỬ

1. Bằng chứng tế bào học
- Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ tế bào,
các tế bào đều được sinh ra từ tế bào sống
trước đó. Tế bào là đơn vị tổ chức cơ bản
của cơ thể sống.
- Tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực đều có
các thành phần cơ bản: màng sinh chất, tế
bào chất, nhân (vùng nhân).
- Phản ánh nguồn gốc chung của sinh giới.

1. BẰNG CHỨNG TẾ BÀO HỌC
Tất cả các cơ thể sinh vật đều được cấu tạo từ một hoặc nhiều
tế bào.
Các tế bào đều có những đặc điểm cấu trúc giống nhau: màng tế
bào, vùng nhân/nhân, tế bào chất.
Các hoạt động chuyển hóa vật chất và năng lượng ở các tế bào
cơ bản là giống nhau.
Mọi sinh vật trên Trái Đất đều có chung tổ tiên.

III. BẰNG CHỨNG TẾ BÀO HỌC VÀ SINH HỌC PHÂN TỬ

2. Bằng chứng sinh học phân tử

Người
- XGA – TGT – TGG – GTT – TGT – TGG Tinh tinh – XGT –TGT – TGG – GTT – TGT – TGG Gô ri la - XGT – TGT – TGG – GTT – TGT – TAT Đười ươi - TGT – TGG – TGG – GTX –TGT – GAT -

2. BẰNG CHỨNG PHÂN TỬ
Vật chất di truyền của các tế bào đều là DNA (trừ một số virus là
RNA).
Các loài đều có chung một bộ mã di truyền.
Hầu hết các loài đều được cấu tạo từ 20 loại amino acid.
Loài sinh
vật

Số lượng amino acid khác so với ở người

Tinh tinh
Khỉ Rhesus
Thỏ
Bò
Bồ câu
Ểnh ương
Ruồi giấm
Nấm men

0
1
9
10
12
18
25
40

→ Bằng chứng phân từ giúp làm sáng tỏ
mối quan hệ tiến hóa giữa các loài sinh vật
và truy tìm nguồn gốc xuất xứ giữa các
chủng trong một loài.

LUYỆN
TẬP

Câu 1. (THPTQG 2024): Xác côn trùng trong hổ phách được phát hiện có
từ đại Cổ sinh thuộc bằng chứng tiến hóa nào sau đây?

A.Hóa
Hóa thạch.
A.
thạch.

C. Sinh học phân tử.

B. Tế bào học.

D. Giải phẫu so sánh.

Câu 2. (THPTQG 2024): Cánh dơi và tay người có kiểu cấu tạo xương giống
nhau do chúng được bắt nguồn từ cùng một cơ quan ở loài tổ tiên thuộc
bằng chứng tiến hóa
A. sinh học phân tử.

C. tế bào học.

B.
so sánh.
sánh.
B.giải
giải phẫu
phẫu so

D. hóa thạch.

Câu 3. (THPTQG 2023): Những loài có quan hệ họ hàng càng gần thì trình
tự các nucleotide của cùng một gene có xu hướng càng giống nhau. Đây là
bằng chứng.
A. hóa thạch.

C. giải phẫu so sánh.

B. tế bào học.

D.
phân tử.
tử.
D.sinh
sinh học
học phân

Câu 4. (THPTQG 2023): Dấu vết của lá dương xỉ trên than đã được phát
hiện có từ đại Cổ sinh thuộc bằng chứng tiến hóa nào sau đây?

Hóa thạch.
A.A.Hóa
thạch.

C. Sinh học phân tử.

B. Tế bào học.

D. Giải phẫu so sánh.

Câu 5. (THPTQG 2022): Cơ quan tương tự ở các loài khác nhau có đặc
điểm nào sau đây?
A. Có chức năng hoàn toàn khác

C. Là bằng chứng tiến hóa trực

nhau.

tiếp.

B. Là bằng chứng tế bào học.

D. Không được
được bắt
bắt nguồn
nguồn từ
từ
nguồn gốc.
gốc.
một nguồn

Trong mỗi ý a), b), c), d) ở câu hỏi sau hãy chọn đúng hoặc sai:
Một nhà khoa học đã khai quật được 4 mẫu hóa thạch thực vật (kí hiệu từ I
đến IV) với một số đặc điểm đặc trưng còn nguyên vẹn được liệt kê trong
bảng dưới đây. Dấu “+” chỉ ra rằng mẫu đặc điểm có ở mẫu hóa thạch
tương ứng.
Đặc điểm
Mẫu hóa thạch

Bào tử

Bầu
nhụy

Phôi

Hạt
phấn

Xylem

Noãn

I

 

 

+

 

+

 

II

 

 

+

+

+

+

III

 

+

+

+

+

+

Mỗi nhận định sau đây là Đúng hay Sai về các mẫu hóa thạch trên?
a. Quá trình tiến hóa xảy ra theo hướng phức tạp dần tổ chức cơ thể,
loài càng xuất hiện sau thì càng có nhiều đặc điểm.
b. Bào tử là đặc điểm xuất hiện đầu tiên.
c. Mẫu I và IV có ít đặc điểm nhất nên các thực vật này xuất hiện trước,
mẫu III có nhiều đặc điểm nhất nên xuất hiện sau cùng.
d. Trật tự tiến hóa của các thực vật là I → IV → II → III.

1. Trong các loại bằng chứng tiến hóa, loại nào là bằng chứng trực tiếp,
loại nào là bằng chứng gián tiếp?

Bằng chứng trực tiếp: bằng chứng hóa thạch.

Bằng chứng gián tiếp: bằng chứng giải phẫu so sánh, bằng chứng
tế bào học và sinh học phân tử.

2. Bằng chứng hóa thạch có ưu điểm và hạn chế gì so với các loại bằng
chứng khác?
NHƯỢC ĐIỂM

ƯU ĐIỂM
• Hóa thạch cho biết thời gian tồn tại và

• Điều kiện trở thành hóa thạch rất khắc

địa điểm sinh sống của các sinh vật hóa

nghiệt, chỉ một phần nhỏ các dạng sống

thạch.

có thể thành hóa thạch.

• Một số hóa thạch có thể cho chúng ta
biết những dạng sống trung gian chuyển
tiếp đã từng tồn tại trong quá trình tiến
hóa của các loài sinh vật.

• Việc tìm kiếm, phát hiện các hóa thạch
còn nhiều khó khăn.

3. Một số loài rắn, mặc dù không có chân nhưng trong cơ thể vẫn còn mẩu xương
nhỏ không còn chức năng. Từ đặc điểm đó có thể rút ra được kết luận gì về sự tiến
hóa liên quan đến chi của các loài này?
Mẫu xương nhỏ không còn chức năng trong cơ thể của một số loài rắn chính là cấu trúc thoái
hoá hay còn gọi là cơ quan thoái hoá.
Cấu trúc thoái hóa cũng là một cấu trúc tương đồng do được thừa hưởng gene từ tổ tiên
chung cùng với những loài bò sát có chân.
Từ đặc điểm này chúng ta có thể rút ra được kết luận, loài rắn không có chân đã được tiến hoá
từ loài tổ tiên có chân. Trong quá trình tiến hoá, chân ở loài này không còn phát huy tác dụng
nhưng gene quy định phát triển chân đã bị đột biến làm mất chức năng vẫn được di truyền từ
tổ tiên mà chưa bị loại bỏ.

4. Cánh của chim với cánh của chuồn chuồn đều có chức năng giúp các con vật bay
lượn. Các cấu trúc này có phải là cấu trúc tương đồng không? Giải thích.

• Cánh của chim và cánh của chuồn chuồn về cấu trúc và nguồn gốc khác nhau
hoàn toàn mặc dù chức năng của chúng đều giúp các sinh vật bay được trong
không khí.
• Vì vậy, cánh chim và cánh chuồn chuồn là cấu trúc tương tự, không có chung
nguồn gốc di truyền.

5. Những bằng chứng tế bào học nào cho thấy các loài có chung tổ tiên?

Mọi sinh vật đều được cấu tạo từ một hoặc nhiều loại tế bào.
Các tế bào đều có chung các bộ phận cơ bản như màng sinh chất,
vùng nhân hoặc nhân, tế bào chất.
Các tế bào đều chia sẻ các hoạt động chuyển hoá vật chất và năng
lượng, các đặc điểm của vật sống.

6. Nêu một số bằng chứng phân tử cho thấy mọi sinh vật đều có chung
nguồn gốc.
Các loài sinh vật được cấu tạo từ các tế bào, các tế bào đều chia
sẻ các cấu trúc phân tử chung như vật chất di truyền đều là DNA.
Mã di truyền là mã vạn năng, dùng chung cho các loài sinh vật.
Các protein đều được cấu tạo từ 20 loại amino acid.
Các cơ chế phân tử như phiên mã, dịch mã, chuyển hoá vật chất
và năng lượng về cơ bản là giống nhau giữa các loài sinh vật.

VẬN
DỤNG

Câu hỏi trả lời ngắn
Cho các cơ quan sau: răng cửa, răng
khôn, xương cùng, ruột thừa, dạ dày,
xương chậu. Có bao nhiêu cơ quan
thoái hóa ở người?

3

Giải thích vì sao bằng chứng sinh học phân tử là bằng chứng
chính xác nhất để xác định mối quan hệ họ hàng giữa các
loài sinh vật?
Gợi ý
Bằng chứng sinh học phân tử là bằng chứng chính xác nhất để xác định
mối quan hệ họ hàng giữa các loài sinh vật vì dựa trên sự khác biệt về
phân tử DNA, RNA hay protein (số lượng, thành phần và trật tự sắp
xếp).