KHỞI ĐỘNG

BÀI 15
CẢM ỨNG Ở
THỰC VẬT
2

NỘI DUNG BÀI HỌC
I

KHÁI NIỆM, VAI TRÒ VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

II

CÁC HÌNH THỨC CẢM ỨNG VÀ CƠ CHẾ CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

III

ỨNG DỤNG CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

I. KHÁI NIỆM, VAI TRÒ VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Trong rừng, các cây thân leo bám
vào cây thân gỗ lớn

Để leo lên trên cao để thu nhận được
ánh sáng phía trên tầng rừng

Lấy một số ví dụ về cảm ứng ở thực vật thể hiện
vai trò tận dụng nguồn sống trong điều kiện môi
trường bất lợi.

- Cây bàng rụng lá vào mùa đông để hạn chế tình trạng thoát hơi
nước trong điều kiện hanh khô của mùa đông.
- Khí khổng của cây xương rồng mở ra vào ban đêm và đóng lại
vào ban ngày để hạn chế tình trạng thoát hơi nước trong điều
kiện nóng hạn của vùng sa mạc.
- Cây ưa sáng đặt ở cạnh cửa sổ có ngọn cây mọc nghiêng về
hướng cửa sổ để thu nhận được ánh sáng chiếu từ một phía.
- Trong rừng, các cây thân leo bám vào cây thân gỗ lớn để leo
lên trên cao để thu nhận được ánh sáng phía trên tầng rừng.
- Khi có côn trùng tiếp xúc, các lông tuyến của cây gọng vó phản
ứng lại bằng cách uốn cong, giữ chặt và tiêu hoá con mồi để thu
nhận nguồn chất dinh dưỡng nitrogen trong điều kiện môi trường

Khi có côn trùng tiếp xúc, các
lông tuyến của cây gọng vó phản
ứng lại bằng cách uốn cong.

Để giữ chặt và tiêu hoá con mồi để thu nhận
nguồn chất dinh dưỡng nitrogen trong điều
kiện môi trường sống thiếu nitrogen

Cây ưa sáng đặt ở cạnh cửa sổ có ngọn
cây mọc nghiêng về hướng cửa sổ

Để thu nhận được ánh sáng chiếu từ
một phía để quang hợp

Trình bày khái niệm, vai trò và đặc điểm của cảm ứng ở thực vật?

- Khái niệm: Cảm ứng ở thực vật là sự tiếp nhận và trả lời của thực
vật đối với các tác nhân kích thích từ môi trường đảm bảo cho thực
vật thích ứng với điện sống thường xuyên thay đổi.
- Vai trò: Giúp cho thực vật tận dụng được tối đa nguồn sống từ
môi trường hoặc tự vệ khi gặp các tác nhân kích thích bất lợi.
- Đặc điểm:
+ Thường diễn ra chậm, khó nhận biết bằng mắt thường.
+ Chủ yếu liên quan đến sự thay đổi hàm lượng hormone hay sự
thay đổi sức trương nước của các tế bào -> có thể liên quan đến
sinh trưởng hoặc không liên quan đến sinh trưởng của tế bào.

II. CÁC HÌNH THỨC CẢM ỨNG VÀ CƠ CHẾ CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

1. HƯỚNG ĐỘNG (vận động định hướng)
- Hướng động: là hình thức phản ứng của cây
trước tác nhân kích thích đến từ một phía
(một hướng xác định)
+ Hướng động dương: vận động về phía tác
nhân kích thích.
+ Hướng động âm: vận động tránh xa tác
nhân kích thích.

Nhận xét về sự sinh trưởng của thân và
động
là gì?
rễ khi Hướng
chiếu ánh
sáng
từ một phía.

Hướng sáng
dương

Ánh sáng

Hướng sáng âm

Lập bảng phân biệt
các hình thức hướng
động ở thực vật về tác
nhân gây ra vận động,
đặc điểm và vai trò của
mỗi hình thức.

Kiểu hướng động

Hướng sáng

Hướng hoá

Hướng nước

Hướng trọng lực
Hướng tiếp xúc

Tác nhân

Đặc điểm

Vai trò

Kiểu hướng
động

Tác nhân

Đặc điểm

Vai trò

- Ngọn thân hoặc cành: hướng sáng dương. Tìm đến nguồn sáng để quang
- Rễ: hướng sáng âm
hợp.
 
Rễ cây sinh trưởng hướng đến nguồn chất Giúp cây lấy được các chất dinh
Các chất hoá dinh dưỡng (hướng hóa dương) và sinh dưỡng cần thiết.
Hướng hoá
học
trưởng tránh xa kim loại nặng, chất độc
trong đất (hướng hóa âm).
Nước
Rễ cây sinh trưởng hướng đến nguồn nước Giúp cây lấy được đủ lượng
Hướng nước
(hướng nước dương).
nước cần thiết.
- Đỉnh rễ sinh trưởng theo hướng của trọng Đảm bảo bộ rễ đâm sâu xuống
Trọng lực
lực (hướng trọng lượng dương),
đất giúp cây được cố định và
Hướng trọng
- Chồi đỉnh sinh trưởng ngược hướng của tìm kiếm được nguồn nước,
lực
trọng lực (hướng trọng lượng âm).
khoáng cho cây.
Tua cuốn vươn thẳng đến khi tiếp xúc với Giúp cây leo bám vào giá thể để
Hướng
Giá thể tiếp xúc giá thể thì quấn quanh giá thể.
vươn lên cao thu nhận được
tiếp xúc
nhiều ánh sáng.
Hướng sáng

Ánh sáng

- Gồm: Hướng sáng, hướng hóa, hướng nước, hướng trọng lực và hướng tiếp xúc.

- Cơ chế: Tác nhân kích thích tác động
lên một hướng xác định lên các thụ thể
của bộ phận tiếp nhận kích thích,
thông tin sau đó được truyền đến bộ
phận đáp ứng -> thay đổi hàm lượng
auxin ở hai phía đối diện nhau của bộ
phận đáp ứng này → tốc độ dãn dài
không đồng đều giữa các tế bào ở hai
phía -> sự uốn cong của bộ phận đáp
ứng.

Hãy trình bày cơ chế hướng động?

2. ỨNG ĐỘNG (vận động cảm ứng)

2. ỨNG ĐỘNG (vận động cảm ứng)

- Ứng động: là hình thức phản ứng của
cây trước tác nhân kích thích không định
hướng (không có hướng)
Ứng động là gì?

Kẻ và hoàn thành bảng về các hình thức ứng động ở thực vật vào vở theo mẫu dưới đây:
Kiểu ứng động

Khái niệm

Nguyên nhân

Cơ chế

Ví dụ

Ứng động sinh trưởng

?

?

?

?

Ứng động không sinh trưởng

?

?

?

?

Kiểu ứng
động
Ứng
động
sinh
trưởng

Ứng
động
không
sinh
trưởng

Khái niệm

Nguyên nhân

Cơ chế

Ví dụ

Là những vận động
xuất hiện do tốc độ
sinh trưởng và phân
chia tế bào không
đều ở các cơ quan, bộ
phận đáp ứng, dưới
tác động của các kích
thích
không
định
hướng
của
môi
trường.
Là những vận động
thuận nghịch do sự
biến đổi sức trương
nước của cơ quan, bộ
phận đáp ứng hoặc
do xuất hiện sự lan
truyền của kích thích
trong các tế bào, mô
chuyên hoá dưới tác
dụng của các tác

Kích thích
không có
hướng:
nhiệt độ,
ánh sáng,…
(thường
mang tính
chu kì)

Sự thay đổi tương
quan
hàm
lượng
hormone hay sự phân
bố lại hormone dẫn
đến thay đổi tốc độ
sinh trưởng của các
cơ quan, bộ phận đáp
ứng

- Vận động nở hoa ở cây
bồ công anh,…
- Vận động ngủ, thức
của chồi cây theo mùa ở
cây bàng,…

Sự biến đổi sức
trương nước của cơ
quan,
bộ
phận
chuyên hoá hay do sự
lan truyền của kích
thích

- Hiện tượng cụp lá ở
cây trinh nữ.
- Hiện tượng bắt mồi ở
cây gọng vó và cây bắt
ruồi.
- Hiện tượng đóng mở
khí khổng

Tác nhân
cơ học hay
hoá học

Trong các phản ứng sau đây, phản ứng nào được xem là hướng động, phản ứng
nào là ứng động?
1. Cây nắp ấm bắt sâu bọ
2. Lá trinh nữ khép lại khi bị va chạm

HƯỚNG ĐỘNG

3. Ngọn cây sinh trưởng hướng về phía có ánh sáng
4. Hoa mười giờ nở lúc 10h nếu nhiệt độ thích hợp
5. Rễ cây sinh trưởng tránh nơi có ánh sáng
6. Cây tơ hồng vươn thẳng đến nơi có bờ dậu
7. Thân đậu cô ve đang quấn quanh một cọc rào
8. Đóng mở của khí khổng.

ỨNG ĐỘNG

III. ỨNG DỤNG CỦA CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Bón phân cho cây trồng

Tạo giàn cho cây mướp, bầu, bí

Bảo quản các loại hạt giống

Cung cấp nước kích thích hạt giống nảy mầm

Chiếu ánh sáng đèn để ngăn hoặc kích thích cây ra hoa

Ứng dụng của
hình thức cảm ứng
 
Hướng động

 
Ứng động

Áp dụng trong thực tiễn sản xuất
+ Tăng kích thước bộ rễ cả chiều sâu và chiều rộng: làm đất tơi xốp,
thoáng khí, bón phân và tưới nước xung quanh gốc.
+ Thúc đẩy cây mầm vươn dài, tăng chiều cao: hạn chế chiếu sáng
trong thời gian đầu khi hạt nảy mầm, gieo trồng với mật độ dày khi
cây còn non.
+ Thúc đẩy cây thân leo sinh trưởng, phát triển: làm giàn, mở rộng
giàn.
+ Kéo dài thời gian ngủ của hạt, củ giống: giảm nhiệt độ, độ ẩm trong
môi trường bảo quản.
+ Kích thích hạt giống, củ giống nảy mầm, đánh thức chồi ngủ bật
mầm: cung cấp thêm nước, tăng nhiệt độ môi trường, ...
+ Tạo điều kiện thuận lợi về ánh sáng, nhiệt độ, ... cho quá trình ra
hoa, nở hoa của các loài cây trồng.

- Video: hướng tiếp xúc

https://youtu.be/BTUIlh-10UY?si=Aj6inN4vIDwYOYEI

- Video: hướng trọng lực,
hướng tiếp xúc, ứng động

https://youtu.be/-HLsVlaFKZ8?si=dxJsOWqkL7rWDP19

- Video: ứng động (khép
lá ở cây trinh nữ)
- Video: ứng động (vận
động nở hoa)

https://youtu.be/OYsxOzGCjcs?si=Rtxi3EW_wLFp1X8e

https://youtu.be/4x7W6FutvnM?si=gm6dCKdQr2_dw-Fc
https://youtu.be/b5_88ISYh30?si=IZwPoOfDr8gPRUKU

HƯỚNG ĐỘNG (vận động định hướng)
- Là hình thức phản ứng của cây
trước tác nhân kích thích đến từ
một phía (một hướng xác định)
- Gồm: hướng sáng, hướng hóa,
hướng nước, hướng trọng lực và
hướng tiếp xúc.
- Cơ chế: tác nhân kích thích tác
động lên một hướng xác định lên
các thụ thể của bộ phận tiếp nhận
kích thích, thông tin sau đó được
truyền đến bộ phận đáp ứng ->
thay đổi hàm lượng auxin ở hai
phía đối diện nhau của bộ phân đáp
ứng này → tốc độ dãn dài không
đồng đều giữa các tế bào ở hai phía
-> sự uốn cong của bộ phận đáp
ứng.

ỨNG ĐỘNG (vận động cảm ứng)

- Là hình thức phản ứng của cây trước tác nhân kích thích không
định hướng (không có hướng)
- Gồm:
+ Ứng động sinh trưởng: là những vận động xuất hiện do tốc độ sinh
trưởng và phân chia tế bào không đều ở các cơ quan, bộ phận đáp
ứng, dưới tác động của kích thích không định hướng trong môi
trường.
+ Ứng động không sinh trưởng: là những vận động thuận nghịch do
sự biến đổi sức trương nước của cơ quan, bộ phận đáp ứng hoặc do
xuất hiện lan truyền của kích thích trong các tế bào, mô chuyên hóa
dưới tác dụng của tác nhân cơ học, hóa học
- Cơ chế:
+ Ứng động không sinh trưởng: tác nhân kích thích tác động lên các
thụ thể của bộ phận tiếp nhận kích thích, sau đó kích thích được
truyền đến tế bào của bộ phận đáp ứng -> làm hoạt hóa các bơm ion
(K+, Cl-…) -> làm thay đổi sức trương nước của bộ phận đáp ứng.
+ Ứng động sinh trưởng: tác nhân nhiệt độ, ánh sáng mang tính chu
kì (ngày đêm, mùa) tác động lên chồi làm thay đổi tương quan hàm
lượng giữa các hormone, gây kích thích hoặc ức chế sinh trưởng của
chồi cây, hoặc tác động lên mặt trên và mặt dưới của hoa dẫn đến sự
tăng trưởng khác nhau, làm hoa nở hoặc khép.