Tiết 72, 73: CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu

Tiết 72+73:
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
Trần Thị Nguyên Thoa
Tổ Ngữ văn THPT Núi Thành
MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT

Trọng tâm kiến thức – kỹ năng cần đạt
1. Kiến thức
Những chiêm nghiệm sâu sắc của nhà văn về cuộc đời và nghệ thuật, về cách nhìn đời, nhìn người trong cuộc sống.
- Tình huống truyện độc đáo mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống; điểm nhìn nghệ thuật đa chiều, lời văn, sâu sắc, dư ba.
2. Kỹ năng:
Đọc hiểu truyện ngắn hiện đại.
- Biết cách phân tích nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu

Tìm hiểu chung
1.Tác giả: SGK
-Trước 1975, Nguyễn Minh Châu là ngòi bút
sử thi có thiên hướng trữ tình lãng mạn.
- Từ đầu thập kỉ 80 của thế kỉ XX, ông chuyển sang cảm hứng thế sự với những vấn đề đạo đức và triết lí nhân sinh, thuộc trong những “người mở đường tinh anh và tài năng” (Nguyên Ngọc) nhất của văn học Việt Nam thời đổi mới.
- Một số tác phẩm tiêu biểu: Bến quê, Dấu chân người lính…
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
2.Tác phẩm
a. Xuất xứ
-Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa được hoàn thành vào tháng 8 năm 1983, in trong tập Bến quê (1985).

- Năm 1987, khi NXB Văn học làm một tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Minh Châu viết sau năm 1975 thì Chiếc thuyền ngoài xa được chọn làm tên chung cho tuyển tập ấy.
b. Tóm tắt: sgk

CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu

II. Đọc - hiểu văn bản:
Nội dung
a. Ý nghĩa nhan đề: “Chiếc thuyền ngoài xa”
- Chiếc thuyền lưới vó đánh cá ngoài khơi xa, xuất hiện trong làn sương mù trắng như sữa, Phùng nhìn thấy nó qua mắt lưới – có khoảng cách, có sự che khuất.
-> Hình ảnh biểu tượng cho vẻ đẹp thiên nhiên + gợi về một cuộc sống lao động trên biển bấp bênh, trôi nổi.
-> Biểu tượng về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống.
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
II. Đọc hiểu văn bản
Nội dung
b/ Hai phát hiện của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng
Phát hiện 1: “ Cảnh đắt trời cho”: Chiếc thuyền lưới vó trong sương sớm (chi tiết sgk)
-> mang vẻ đẹp: như một bức tranh mực tàu của một danh họa thời cổ; toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hòa; một vẻ đẹp toàn bích.
-> cảm xúc của người nghệ sĩ (Phùng):
. Phùng phát hiện: khung cảnh chứa đựng “chân lí của sự hoàn thiện”, cái đẹp có khả năng thanh lọc tâm hồn, cái đẹp chính là “đạo đức”: “bối rối”, trong tim như “có cái gì bóp thắt”, tâm hồn “trong ngần”…
. Cảnh bình minh đẹp khiến người nghệ sĩ thăng hoa xúc cảm thẩm mĩ: bấm máy hết một phần tư cuốn phim.



CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
- Phát hiện thứ 2: Cảnh đầy nghịch lí, phi thẩm mĩ, phi nhân tính
+ Cảnh phi thẩm mĩ: một người đàn bà xấu xí, mệt mỏi và cam chịu; một lão đàn ông thô kệch, dữ dằn (chi tiết SGK – xem các chi tiết miêu tả ngoại hình)
+ Cảnh phi nhân tính: người đàn ông đánh vợ thô bạo, coi việc đánh vợ như một phương cách để giải toả những uất ức, khổ đau; người con dùng hết sức đánh cha.
+ Nghịch lí: người đàn ông đánh vợ vừa “nguyền rủa” vừa “rên rỉ đau đớn”; thằng Phác đánh cha vì thương mẹ, “lặng lẽ đưa mấy ngón tay….như muốn lau đi những giọt nước mắt”; người đàn bà lạy con mình “chắp tay vái lấy vái để”…
-> Câu chuyện như trò đùa quái ác
 Ý nghĩa của hai phát hiện:
- Cuộc đời không đơn giản, xuôi chiều, không phải bao giờ cũng đẹp, cũng là nghệ thuật, mà chứa đựng nhiều nghịch lí, mâu thuẫn giữa cái đẹp - xấu, thiện – ác.
- Người nghệ sĩ không thể đánh giá con người, cuộc sống ở dáng vẻ bên ngoài mà phải đi sâu tìm hiểu, phát hiện bản chất bên trong.
-
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
c. Câu chuyện của người đàn bà tại tòa án huyện.
- Đó là câu chuyện về cuộc đời nhiều bí ẩn và éo le của một người đàn bà hàng chài nghèo khổ, lam lũ…
+Tại toà án, chị kể về cuộc đời mình và gián tiếp giải thích lí do vì sao chị nhất quyết không thể bỏ lão chồng vũ phu.
. Vì khổ, con đông nên người chồng trở nên thô bạo “ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng”, “bất kể lúc nào khổ quá thì lão xách tôi ra đánh”…
. Nếu ban đầu mới đến toà, chị sợ sệt, lúng túng, một lạy quý toà, hai lạy quý toà thì sau khi nghe lời khuyên của Đẩu, chị trở nên mạnh dạn, chủ động vì chị hiểu nỗi khổ của chồng và hiểu sự cần thiết của người đàn ông trong gia đình “cần phải có người đàn ông để chèo chống khi phong ba”.
. Gia đình chị cũng có lúc hòa thuận, vui vẻ.


CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
c. Câu chuyện của người đàn bà tại tòa án huyện.
Câu chuyện đã giúp nghệ sĩ Phùng hiểu ra nhiều vấn đề:
. Hiểu về người đàn bà hàng chài (một phụ nữ nghèo khổ, nhẫn nhục, sống kín đáo, sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời, có tâm hồn đẹp đẽ, giàu đức hi sinh và lòng vị tha)
. Hiểu về người chồng của chị (bất kể lúc nào thấy khổ quá là lôi vợ ra đánh);
. Hiểu về chánh án Đẩu (có lòng tốt, sẵn sàng bảo vệ công lí nhưng kinh nghiệm sống chưa nhiều) và về chính mình (sẵn sàng làm tất cả vì sự công bằng nhưng lại đơn giản trong cách nhìn nhận, suy nghĩ).
 Thông điệp nghệ thuật: đừng nhìn cuộc đời, con người một cách đơn giản, phiến diện; phải đánh giá sự việc, hiện tượng trong các mối quan hệ đa diện, nhiều chiều.
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
d. Tấm ảnh được chọn trong bộ lịch năm ấy:
- Bức ảnh màu đen trắng, được treo trong nhiều gia đình sành nghệ thuật -> thành quả của quá trình kì công, tài năng, đam mê của người nghệ sĩ.
- Mỗi lần nhìn kĩ bức ảnh đen trắng, người nghệ sĩ đều thấy “hiện lên cái màu hồng hồng của ánh sương mai”.
 Chất thơ của nghệ thuật, vẻ đẹp lãng mạn của cuộc đời.
- Nhưng nếu nhìn lâu hơn, bao giờ anh cũng thấy “người đàn bà ấy đang bước ra khỏi tấm ảnh”
 Hiện thân của những lam lũ, khốn khó của đời thường, là sự thật cuộc đời đằng sau bức tranh.
<=> Ý nghĩa: nghệ thuật chân chính không bao giờ rời xa cuộc đời và phải là cuộc đời, luôn luôn vì cuộc đời + không tô hồng cũng không nhìn trần trụi.
 

2. Nghệ thuật.
- Nghệ thuật kể chuyện: người kể chuyện là nhân vật Phùng (ngôi thứ nhất), tạo ra điểm nhìn trần thuật sắc sảo, có khả năng khám phá đời sống; lời kể khách quan, chân thực, thuyết phục.
- Xây dựng tình huống truyện độc đáo.
- Ngôn ngữ nhân vật: phù hợp với đặc điểm tính cách của từng người.
3. Ý nghĩa văn bản
“Chiếc thuyền ngoài xa” thể hiện những chiêm nghiệm sâu sắc của nhà văn về nghệ thuật và cuộc đời: nghệ thuật chân chính phải luôn gắn với cuộc đời, vì cuộc đời; người nghệ sĩ cần phải nhìn nhận cuộc sống và con người một cách toàn diện, sâu sắc. Tác phẩm cũng rung lên hồi chuông báo động về tình trạng bạo lực gia đình và hậu quả khôn lường của nó.
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
III.. Luyện tập
Câu 1: Tóm tắt tình huống truyện và cho biết đó là loại tình huống gì?
Câu 2. Từ tác phẩm, anh/ chị hãy rút ra quan niệm của Nguyễn Minh Châu về mối quan hệ giữa cuộc đời với nghệ thuật, giữa người nghệ sĩ với cuộc đời, con người.
IV.Vận dụng - tìm tòi mở rộng
Lập dàn ý cho đề văn sau:
Trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”, nhà văn Nguyễn Minh Châu hai lần để người người đàn bà kể về hành động đánh vợ của người đàn ông. “Bất kể lúc nào thấy khổ quá là lão xách tôi ra đánh, cũng như đàn ông thuyền khác uống rượu…” và “Sau này con cái lớn lên, tôi mới xin được với lão…đưa tôi lên bờ mà đánh…”
(Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu, Ngữ văn 12, Tập hai, NXB Giáo dục, 2017, tr.76)
Phân tích hình ảnh người đàn ông trong hai lời kể trên, từ đó nhận xét về cảm hứng nhân đạo của nhà văn