Văn bản 3:

CHÙM CA DAO TRÀO PHÚNG

1. Bài ca dao 1
a. Nội dung:
Bài ca dao số 1 nói về hoạt động nào của
con người? Em căn cứ vào đâu để nhận biết
điều đó?
- Một buổi cúng lễ.
- Chi tiết nhận biết:
+ Âm thanh của chiêng, mõ: “chập chập”,
“cheng cheng”.
+ Lễ vật: xôi, gà.
+ Thầy cúng.

Chập chập rồi lại cheng cheng
Con gà sống lớn để riêng cho thầy
     Đơm xôi thì đơm cho đầy
Đơm mà vơi đĩa thì thầy không ưa.

Bài ca dao số 1 phê phán đối tượng nào? Tại sao đối tượng đó
lại bị phê phán?
- Bài ca dao phê phán thầy cúng. Thầy cúng trong tình huống này không nhất
tâm trong việc khấn vái, cúng lễ mà chỉ để tâm đến đồ lễ (đồ ăn) là gà và xôi.
Gà phải là “con gà sống lớn”, xôi phải “đơm cho đầy” đĩa. Lễ vật phải nhiều
mới vừa lòng thầy cúng. Thầy mà “không ưa” thì xem ra buổi lễ không linh
ứng. Ở bài ca dao này, thầy cúng là một người tham lam, lừa bịp.
=> Phê phán những người hành nghề bói toán lừa bịp (lợi dụng vào tâm linh,
tín ngưỡng để lừa tiền của, chuộc lợi cá nhân).
Đây còn là lời cảnh báo và khuyên nhủ một số người nhẹ dạ, cả tin vào mê tín
dị đoan.
Nhất tâm: một lòng, chuyên tâm, dồn hết tâm trí vào một
việc.

b. Nghệ thuật:
- Chi tiết gây cười độc đáo.
-Ngôn ngữ dân gian mộc mạc, gần gũi, giàu tính khẩu ngữ.
-Giọng điệu trào phúng, châm biếm rõ nét, tạo tiếng cười mỉa mai.
-Hình ảnh cụ thể, đời thường (gà, xôi, đĩa) nhưng giàu sức gợi.
-Nhịp điệu lặp (“chập chập… cheng cheng”, “đơm… đơm”) làm nổi bật sự đòi
hỏi, kén chọn vô lí.

Con mèo mà trèo cây cau
Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà
    Chú chuột đi chợ đường xa
Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo

2. Bài ca dao 2
a. Nội dung
Bài ca dao số 2 tạo dựng sự tương phản,
đối nghịch dựa trên yếu tố nào?
- Sự tương phản, đối nghịch: mèo và chuột.
Mèo và chuột là hai đối tượng không bao giờ đội trời chung, mèo chuyên săn
lùng chuột, chuột là mồi của mèo.

Hành động của mèo và câu trả lời của chuột như thế nào? Nhận xét về tính cách
của mèo và chuột.
-Mèo đang đi săn chuột nhưng lại giả bộ ân cần hỏi thăm -> Một hành động dã
tâm, thói đạo đức giả.
=> Mèo giả tạo, gian trá.
- Chú chuột đáp lại bằng lời lẽ lễ phép nhưng ẩn chứa sự mỉa mai, nói kháy sâu
cay: đi chợ mua đồ để “giỗ cha con mèo -> Một lời chửi lột bộ mặt giả nhân giả
nghĩa của mèo.
=> Chuột khôn ngoan, khéo léo.
Con mèo mà trèo cây cau
Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà
    Chú chuột đi chợ đường xa
Mua mắm mua muối giỗ cha con mèo

Dã tâm: lòng dạ độc ác, mưu đồ xấu.

- Cách dùng từ “hỏi thăm”, “chú chuột” nói lên sự dối trá, tinh quái của mèo.
Nhưng chú chuột tinh khôn, láu lỉnh không dễ bị đánh lừa, lại nói kháy (mỉa
mai, châm chọc) mèo cho bõ ghét, cho hả giận “giỗ cha con mèo”.
- “Đi chợ đường xa”, nghĩa là chuột muốn nói với mèo rằng mình đã cao chạy
xa bay rồi, không tóm được đâu. Mèo tinh quái nhưng chuột còn tinh khôn hơn.
Kết cuộc là cảnh chú chuột nhỏ bé tinh khôn đã thắng lão mèo to xác hung dữ –
một kết thúc có hậu.
Bài ca dao phản ánh mối quan hệ gì giữa mèo và chuột?
Bài ca dao phản ánh mối quan hệ xung đột gay gắt giữa kẻ mạnh và kẻ yếu: phê
phán thói giả nhân giả nghĩa của kẻ mạnh; ngợi ca sự khôn khéo của kẻ yếu
(mạnh dùng sức, yếu dùng chước).

b. Nghệ thuật
-Lối nói mỉa mai, trào phúng: câu trả lời của chuột tưởng chừng bình thường
nhưng hàm ý châm biếm sâu sắc.
-Hình thức đối thoại ngắn gọn, tự nhiên, giàu kịch tính.
-Ngôn ngữ dân gian giản dị, vần điệu nhịp nhàng, dễ nhớ, dễ truyền miệng.
-Nghệ thuật nhân hoá, ẩn dụ: mèo và chuột được gán cho hành động, lời nói
như con người, tạo sự sinh động.

3. Bài ca dao 3
Anh là con trai học trò
Em mà thách cưới thế anh lo thế nào?
    Em khoe em đẹp như sao
Để anh lận đận ra vào đã lâu
    Mẹ em thách cưới cho nhiều
Thử xem anh nghèo có cưới được không
    Nghèo thì bán bể bán sông
Anh cũng cố cưới lấy công ra vào
    Cưới em trăm tám ông sao
Trăm tấm lụa đào mươi cót trầu cau

Cưới em một trăm con trâu
Một nghìn con lợn, bồ câu tám nghìn
    Cưới em tám vạn quan tiền
Để làm tế lễ gia tiên ông bà
    Cưới em một chĩnh vàng hoa
Mười chum vàng cốm bạc là trăm nong
    Cưới em ba chum mật ong
Mười thúng mỡ muỗi ba nong quýt đầy...

3. Bài ca dao 3
a. Nội dung
Ở bài ca dao số 3, anh học trò đem bán những thứ gì để có tiền dẫn cưới? Đồ dẫn
cưới của anh học bao gồm những gì? Hãy nhận xét về đồ dẫn cưới của anh học trò
nghèo. Những điều này có thể có trong thực tế không?
- Những thứ anh học trò sẽ đem bán để có tiền dẫn cưới: bể (biển), sông.
- Đồ dẫn cưới của anh học trò gồm: trăm tám ông sao, trăm tấm lụa đào, mươi cót
trầu cau, một trăm con trâu, một nghìn con lợn, tám nghìn con bồ câu, tám vạn
quan tiền, một chĩnh vàng hoa, mười chum vàng cốm, trăm nong bạc, ba chum
mật ong, mười thúng mỡ muỗi, ba nong quýt đầy...
-Những điều này là điều không tưởng, phi thực tế. Những thứ đó có giá trị quá lớn
so với tầm mức một đám cưới, cũng là những thứ mà anh học trò nghèo không
bao giờ có nổi, thậm chí có những thứ không bao giờ tìm được trong thực tế (ông
sao, mỡ muỗi). Đó là cách anh học trò nghèo chế giễu cô gái khi thách cưới.

Bài ca dao số 3 lên án hủ tục gì? Cách lên án có tạo ra sự căng
thẳng không? Vì sao?
-Bài ca dao lên án hủ tục (phong tục lạc hậu) thách cưới nặng
nề trong xã hội xưa. Nhiều người không lấy được vợ, nhiều đôi
lứa không thành vợ chồng do bị ngăn cản bởi hủ tục này.
-Cách lên án đó không căng thẳng mà lại đem đến tiếng cười
cho người thưởng thức do sử dụng thủ pháp phóng đại, nói
quá. Phóng đại ở cả khả năng, mức độ, số lượng. Tiếng cười còn
toát lên ở sự liệt kê tưởng như không dứt đồ lễ vật. Dấu ba
chấm kết thúc bài ca dao để ngỏ khả năng điền tiếp các lễ vật
khác. Trong ca dao có nhiều bài viết về chủ đề thách cưới, đều
có chung thủ pháp phóng đại, liệt kê này.

b. Nghệ thuật
-Thủ pháp phóng đại, nói quá.
-Giọng điệu hài hước, mỉa mai.
-Kết cấu tăng tiến.
-Ngôn ngữ dân gian giàu hình ảnh.
-Nghệ thuật đối thoại.