SINH HỌC 10

GV: PHAN LÊ NHẬT BỬU

Bài 3: Các cấp độ tổ chức của thế giới sống
Trong một tiết học về sự sống, một bạn nói rằng: “Một chiếc xe và một
con sư tử đều có quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng, có khả
năng di chuyển nên cả hai đều được gọi là vật sống”. Em có đồng ý với ý
kiến đó không? Em sẽ chứng minh cho ý kiến của mình như thế nào?
- Không đồng ý với ý kiến của bạn: Chiếc xe là vật không sống, sử tử là vật
sống.
- Chứng minh ý kiến của mình:
+ Một vật được xem là sinh vật sống khi có những dấu hiệu cơ bản của sự
sống sau: Chuyển hóa vật chất và năng lượng, cảm ứng – thích nghi, vận
động, sinh trưởng và phát triển, sinh sản. Ngoài ra, hiện nay, người ta còn
chú ý thêm một số dấu hiệu của sự sống là tính sao chép (tự nhân đôi) của
vật chất di truyền và tính tự điều chỉnh của nó để duy trì sự ổn định về cấu
trúc và chức năng.
+ Tiến hành so sánh các dấu hiệu của sự sống giữa chiếc xe và sư tử:

Các dấu hiệu đặc trưng
của sự sống
Chuyển hóa vật chất và
năng lượng

Chiếc xe

- Có diễn ra quá trình
chuyển hóa vật chất và
năng lượng.
Ví dụ: Khi các động cơ xe
máy hoạt động nhờ đốt
nhiên liệu xăng thì có sự
chuyển hóa từ hóa năng
sang cơ năng giúp xe hoạt
động.

Sư tử

- Có diễn ra quá trình
chuyển hóa vật chất và
năng lượng.
Ví dụ: Sư tử ăn thịt lợn
rừng. Sau khi ăn, thức ăn
sau khi đi vào cơ thể sẽ
được tiến hành phân giải
và tổng hợp các chất cần
thiết cho cơ thể đồng thời
cung cấp năng lượng cho
hoạt động sống của sư tử.

Các dấu hiệu đặc trưng
của sự sống
Cảm ứng – Thích nghi

Chiếc xe

- Không có khả năng
cảm ứng và thích nghi
khi bị ngoại cảnh tác
động.
Ví dụ: Khi bị hư (hỏng)
xe không thể tự chữa
lành mà phải cần nhân
viên sửa chữa.

Sư tử

- Cảm ứng: Khi bị thương
sư tử có hành động liếm
vết thương để sát trùng.
- Thích nghi: Màu sắc lông
của sư tử giúp chúng dễ
dàng hòa lẫn với môi
trường cây cỏ savan, rất
thuận lợi trong lúc săn
mồi.

Các dấu hiệu đặc
trưng của sự sống
Vận động
Sinh trưởng và phát
triển
Sinh sản

Chiếc xe
- Có vận động nhưng do
người khác điều khiển.
Không tăng về kích thước và
khối lượng.
Không sinh sản tạo ra thế
hệ mới.

Sư tử
 

Do bản thân sư tử vận động
và không phụ thuộc vào sự
điều khiển.
Có sự tăng lên về kích
thước và khối lượng.
Có khả năng sinh sản tạo ra thế
hệ mới: sư tử con.

→ Từ bảng so sánh trên có thể thấy sư tử có tất cả các dấu hiệu của
sự sống còn xe thì không. Qua đó có thể kết luận rằng sư tử được
xem là vật sống còn xe thì không.

I. Các cấp độ tổ chức của thế giới sống

Hoàn thành sơ đồ sau với các từ cho sẵn:
Nguyên tử, phân tử→ ...(1)…→ tế bào
→ ...(2)… → ...(3)…→ hệ cơ quan → ...(4)…
→ quần thể → ...(5)…- ...(6)…→ sinh quyển.
a Hệ sinh thái d Cơ thể
b Bào quan
e Mô
c Cơ quan
f Quần xã

Đáp án: 1b, 2e, 3c, 4d, 5f, 6a

I. Các cấp độ tổ chức của thế giới sống
Phân biệt cấp độ tổ chức và cấp độ tổ chức sống.
Cấp độ tổ chức
Cấp độ tổ chức sống
- Là tập hợp tất cả các cấp tổ chức
từ thấp đến cao trong cả vật sống
và vật không sống.

- Là tập hợp tất cả các cấp tổ chức từ thấp
đến cao trong thế giới sống. 

- Có thể có sự biểu hiện của các
đặc trưng cơ bản của sự sống
hoặc không.

- Các cấp tổ chức này biểu hiện các đặc trưng cơ
bản của sự sống như: chuyển hóa vật chất và
năng lượng, sinh sản, sinh trưởng và phát triển,…

- Ví dụ: Cấp độ tổ chức trong nhà
trường: Giáo viên → Tổ bộ môn →
Tổ KHTN, KHXH → Hiệu trưởng,
Công Đoàn, Đoàn thanh niên →
Hội đồng trường → Chi bộ.

- Các cấp độ trong tổ chức sống bao gồm:
nguyên tử → phân tử → bào quan → tế
bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ
thể → quần thể → quần xã – hệ sinh thái
→ sinh quyển.

I. CÁC CẤP ĐỘ TỔ CHỨC CỦA THẾ GIỚI SỐNG
1. Khái niệm cấp độ tổ chức sống

- Các đơn vị cấu tạo nên thế giới
sống được gọi là cấp độ tổ chức
của thế giới sống.
- Các cấp độ tổ chức trong thế
giới sống gồm: nguyên tử, phân
tử, bào quan, tế bào, mô, cơ
quan, hệ cơ quan, cơ thể, quần
thể, quần xã – hệ sinh thái, sinh
quyển.

I. CÁC CẤP ĐỘ TỔ CHỨC CỦA THẾ GIỚI SỐNG
1. Khái niệm cấp độ tổ chức sống

- Các

cấp độ tổ chức sống thể
hiện được các đặc trưng sống cơ
bản như: chuyển hóa vật chất và
năng lượng, sinh trưởng và phát
triển, sinh sản, cảm ứng,…

I. CÁC CẤP ĐỘ TỔ CHỨC CỦA THẾ GIỚI SỐNG
2. Các cấp độ tổ chức của thế giới sống

- Các cấp độ tổ chức sống từ thấp
đến cao gồm: phân tử-> bào quan->
tế bào-> mô->cơ quan-> hệ cơ
quan-> cơ thể->quần thể -> quần xã
– hệ sinh thái-> sinh quyển.
- Các cấp độ tổ chức sống cơ bản
gồm: tế bào, cơ thể, quần thể, quần
xã – hệ sinh thái.

Quan sát Hình 3.1, hãy:
a) Kể tên các cấp độ tổ chức
của thế giới sống.
Nguyên tử → phân tử → bào
quan → tế bào → mô → cơ
quan → hệ cơ quan → cơ thể →
quần thể → quần xã – hệ sinh
thái → sinh quyển.
b) Cho biết cấp độ tổ chức nào
có đầy đủ các biểu hiện của sự
sống.
tế bào, cơ thể, quần thể, quần
xã – hệ sinh thái.

Tại sao tế bào được xem là cấp độ tổ chức sống cơ bản nhất?
Tế bào được xem là cấp độ tổ chức sống cơ bản nhất vì:
- Mọi cơ thể sống từ vi khuẩn, nguyên sinh vật, nấm, động vật,
thực vật đều cấu tạo từ tế bào.
- Tế bào là cấp độ tổ chức sống nhỏ nhất có đầy đủ các dấu hiệu
của sự sống như chuyển hóa vật chất và năng lượng, sinh sản,
sinh trưởng và phát triển, vận động, cảm ứng – thích nghi,…
- Hoạt động sống ở cấp độ tế bào là cơ sở của các hoạt động
sống ở cấp độ cao hơn. Mọi hoạt động sống của cơ thể đều

dựa trên cơ sở hoạt động sống của tế bào, sự sinh trưởng và
phát triển của cơ thể dựa trên sự phân chia và lớn lên của tế
bào.

3. Mối quan hệ giữa các cấp độ tổ chức sống
Các cấp độ tổ chức sống có mối quan hệ với nhau như thế nào?

Các cấp tổ chức sống có mối quan hệ chặt chẽ với nhau:
- Về cấu trúc: Các cấp độ tổ chức sống cấp thấp làm nền tảng để
hình thành nên các cấp độ cao hơn.
- Về chức năng: Các cấp độ tổ chức luôn hoạt động thống nhất với
nhau để duy trì các hoạt động sống.

Đơn vị nhỏ nhất có đầy đủ các đặc trưng cơ bản của sự sống là gì?
Đơn vị nhỏ nhất có đầy đủ các đặc trưng cơ bản của sự sống là tế bào.
Tế bào có đầy đủ các dấu hiệu của sự sống mà cấp tổ chức sống nhỏ hơn không
có được như:
- Chuyển hóa vật chất và năng lượng:
Ví dụ, quá trình quang hợp xảy ra ở lục lạp của tế bào lá cây, quá trình hô hấp tế
bào xảy ra ở ti thể.
- Sinh sản:
Quá trình phân chia tế bào được xem như quá trình sinh sản của tế bào, mỗi lần
phân chia từ 1 tế bào mẹ sẽ tạo thành 2 tế bào con.
- Sinh trưởng và phát triển:
Diễn ra ở kì trung gian của phân bào, khi các tế bào tiến hành quá trình tổng hợp
các chất, gia tăng kích thước tạo điều kiện thuận lợi cho sự phân chia tế bào.

- Vận động:
Trong cơ thể người, những kiểu vận động rõ ràng nhất của tế bào xảy ra
trong cơ thể là của tế bào cơ xương, cơ tim, cơ trơn. Ngoài ra, kiểu vận động
khác như vận động kiểu amib và nhung mao xảy ra ở những tế bào khác.
- Cảm ứng – thích nghi:
Tế bào trong cơ thể có khả năng nhận tín hiệu và đáp lại tín hiệu bằng một
số quá trình mà cơ thể cần. Ví dụ, khi bị đứt tay, lúc này tín hiệu sẽ được
truyền đến tế bào, tế bào nhận tín hiệu tiến hành thực hiện quá trình nguyên
phân thúc đẩy quá trình làm lành vết thương.

Ý nghĩa của việc nghiên cứu mối quan hệ giữa các cấp độ tổ chức sống là gì?
- Cung cấp những hiểu biết về mối quan hệ trong giữa các cấp độ tổ
chức sống.
- Hiểu được vai trò của mỗi cấp độ tổ chức sống trong thế giới sống và
mối quan hệ chặt chẽ giữa chúng để có phương án sử dụng hợp lí
nguồn tài nguyên sinh vật.
- Ứng dụng vào thực tiễn cuộc sống để trả lời một số câu hỏi như:
+ Thuốc giảm huyết áp có tác động đến chức năng của tế bào, cơ quan,
hệ cơ quan và cơ thể người như thế nào?
+ Việc tăng khí CO2 trong khí quyển sẽ tác động đến đời sống sinh vật,
hệ sinh thái và khí quyển như thế nào?

II. Đặc điểm chung của các cấp độ tổ chức sống
Thế nào là nguyên tắc thứ bậc?
Thế giới sống được tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc có nghĩa
là tổ chức sống cấp dưới sẽ làm cơ sở để hình thành nên tổ
chức sống cấp trên.
Nhờ đó, tổ chức sống cao hơn vừa có những đặc điểm của tổ
chức sống thấp hơn vừa mang những đặc tính nổi trội mà tổ
chức cấp dưới không có được.

Dẫn truyền
xung thần kinh

1012 TB thần
kinh
Bộ não

Có được trí
thông minh,
tình cảm

Nêu ví dụ một cấp độ tổ chức sống. Hãy giải thích sự hình thành cấp độ tổ
chức đó theo nguyên tắc thứ bậc.
- Ví dụ về cấp độ tổ chức: Dạ dày.
- Giải thích sự hình thành cấp độ tổ chức đó theo nguyên tắc thứ bậc:
- Một tế bào dạ dày chỉ thực hiện một chức năng nhất định (tế bào chính
tiết ra pepsinogen – enzym pesin ở trạng thái chưa hoạt động, tế bào
viền tiết ra HCl, hoặc tế bào cơ chỉ có tác dụng co dãn)
- Nhưng nhiều tế bào tập hợp lại tạo thành dạ dày vừa có khả năng tiết
dịch vị vừa co bóp để tiêu hóa thức ăn.

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG

1.Tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc
- Tổ chức sống cấp dưới làm nền
tảng để xây dựng nên tổ chức sống
-cấp
Tổ cao
chứchơn.
sống cấp trên không chỉ có
đặc điểm của tổ chức sống cấp dưới
mà còn có những đặc điểm nổi trội mà
tổ chức sống cấp dưới không có được.
- Đặc tính nổi trội được hình thành do
sự tương tác của các bộ phận cấu
thành.

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG

2.Hệ thống mở và tự điều chỉnh

Nêu ví dụ về quá trình trao đổi chất giữa cơ thể với môi trường. Thông qua
quá trình đó, sinh vật đã làm biến đổi môi trường như thế nào?
- Ví dụ về quá trình trao đổi chất giữa cơ thể với môi trường:
Cây lấy CO2 từ môi trường vào thực hiện quá trình quang hợp tổng hợp
chất hữu cơ cho cây, sản phẩm của quá trình quang hợp là khí O 2 được
thải trở lại vào môi trường giúp duy trì hoạt động sống cho các sinh vật
khác.
- Hoạt động của cây xanh đã làm biến đổi môi trường:
+ Cây xanh nhiều, quá trình quang hợp diễn ra có vai quyết định trong
việc đảm bảo sự cân bằng tỉ lệ O2/CO2 trong khí quyển, duy trì hoạt động
sống cho mọi sinh vật trên trái đất.
+ Cây xanh giảm, gia tăng hiệu ứng nhà kính, không khí bị ô nhiễm, lũ
lụt, sạt lở đất xảy ra nhiều hơn ở những vùng đất trồng đồi trọc, mất nơi
cư trú của một số sinh vật như chim, thú,…

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG
2.Hệ thống mở và tự điều chỉnh
Nêu ví dụ về cơ chế tự điều chỉnh ở các cấp độ: cơ thể, quần thể, quần xã.
- Cơ thể:
Khi một người ở đồng bằng di chuyển lên vùng cao, nồng độ
oxygen trong không khí thấp, lượng oxygen cung cấp trong các
mô không đủ sẽ kích thích quá trình sinh hồng cầu làm cho số
lượng hồng cầu tăng lên rất nhiều so với bình thường để bù đắp
sự thiếu oxygen.

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG
2.Hệ thống mở và tự điều chỉnh

Làm thế nào để CHIM HẢI
ÂU uống nước mặn mà
không bị ốm?

- Quần

thể: Sự điều chỉnh ở cấp độ quần thể thông qua điều chỉnh số lượng cá
thể trong quần thể.

Ví dụ:
Quần thể chim hồng hạc có mật độ (số lượng) đối đa là 142con/quần thể, khi mật
độ (số lượng) vượt quá nguồn sống cho phép → nguồn sống giảm → các cá thể
cạnh tranh nhau giành thức ăn, một số cá thể có thể xuất cư khỏi quần thể → tử
vong tăng lên, tỉ lệ sinh sản giảm,
tỉ lệ xuất cư tăng → mật độ (số lượng) cá thể giảm → nguồn sống tăng lại → cạnh
tranh giữa các cá thể giảm, một số cá thể có thể nhập cư → tỉ lệ tử vong giảm, tỉ lệ
sinh sản tăng, tỉ lệ nhập cư tăng → mật độ (số lượng) cá thể tăng lại.

- Quần xã:
Tương tự như sự điều chỉnh số lượng ở quần thể.
Tuy nhiên, sẽ diễn ra quá trình điều chỉnh số lượng của nhiều loài trong quần
xã.
Ví dụ:
Dê và bò cùng ăn cỏ trên một cánh đồng, khi mật độ (số lượng) của hai loài
tăng cao vượt mức nguồn sống (cỏ) cung cấp → nguồn sống (cỏ) giảm → hai
loài dê và bò cạnh tranh với nhau → tỉ lệ tử vong tăng, sinh sản giảm,
xuất cư tăng → mật độ (số lượng) 2 loài giảm → nguồn sống tăng lại hoặc
một loài di cư đi nơi khác → cạnh trạnh giảm → sinh sản tăng, tử vong giảm,
nhập cư tăng → mật độ (số lượng) cá thể của 2 quần thể tăng.

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG

2.Hệ thống mở và tự điều chỉnh

- Các cấp độ tổ chức sống luôn diễn ra quá trình trao đổi chất và năng lượng
với môi trường. Sinh vật không chỉ chịu tác động của môi trường mà còn
góp phần làm thay đổi môi trường.
- Các cấp độ tổ chức sống có cơ chế tự điều chỉnh nhằm đảm bảo duy trì và
điều hòa các hoạt động sống trong hệ thống để tồn tại và phát triển.

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG

3.Thế giới sống liên tục tiến hóa
ADN

Sự sống được tiếp diễn
liên tục nhờ sự truyền
thông tin trên DNA từ
tế bào này sang tế bào
khác, từ thế hệ này
sang thế hệ khác.

Quan sát Hình 3.2, em có nhận xét gì về sự tiến hóa của thế giới sống?

         

- Tất cả các loài sinh vật trên Trái Đất đều
tiến hóa từ một tổ tiên chung.
- Sinh vật liên tục tiến hóa theo nhiều
hướng khác nhau để thích nghi tồn tại (quá
trình chọn lọc tự nhiên đã loại bỏ những
dạng sống kém thích nghi và giữ lại những
dạng sống thích nghi với những môi trường
khác nhau) tạo nên thế giới sống vô cùng đa
dạng, phong phú.

Những đặc điểm khác biệt giữa các loài sinh vật là do đâu?
Những đặc điểm khác biệt giữa các loài sinh vật là do:
- Các cơ chế phát sinh biến dị (đột biến gene, đột biến NST)
luôn diễn ra → tạo sự đa dạng về mặt di truyền.
- Môi trường sống luôn có những biến đổi và không đồng nhất
buộc sinh vật phải có sự thích nghi để tồn tại (áp lực của chọn
lọc tự nhiên) → tạo ra những dạng sống thích nghi với những
môi trường khác nhau.

Sự phát sinh biến dị có vai trò gì trong sự tiến hóa của thế giới sống?
Biến dị có vai trò quan trọng trong sự tiến hóa của thế
giới sống. Chúng là nguồn nguyên liệu của tiến hoá,
không có biến dị thì quá trình tiến hoá của sinh vật
không thể xảy ra.
- Ví dụ: Trong một quần thể bướm sống trong rừng có
màu cam rất dễ bị kẻ thù ăn tấn công.
Sau một thời gian, trong quần thể xuất hiện cá thể bướm
bị biến dị về màu sắc có 2 đốm trên cánh giống như hai
mắt của động vật khác, những cá thể này không bị kẻ thù
tấn công do đánh lừa được kẻ thù.
Do đó, các cá thể bị biến dị sẽ được giữ lại và trở thành
đặc điểm phổ biến của loài.

     
Bướm có mắt trên cánh

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG

3.Thế giới sống liên tục tiến hóa

Sự thống
ở cấp tế
cấu trúc
mao ở tế
có nhân.

nhất
bào:
tiên
bào

Lông
mao
Khí
quản

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG

3.Thế giới sống liên tục tiến hóa

Mỏ chim thích
nghi với những
loại thức ăn khác
nhau

II. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA CÁC CẤP TỔ CHỨC SỐNG

3.Thế giới sống liên tục tiến hóa

Thế giới sinh vật liên tục sinh sôi nảy nở và không ngừng
tiến hóa tạo nên thế giới sống vô cùng đa dạng phong phú.

Chứng minh rằng thế giới sống vừa có tính đa dạng vừa
có tính thống nhất một cách rõ rệt. Cho ví dụ minh họa.
- Chứng minh thế giới sống có tính đa dạng:
+ Thế giới sống được biểu hiện từ nhiều cấp độ khác nhau, mỗi cấp độ có
độ đa dạng và phong phú khác nhau: Nguyên tử → phân tử → bào quan
→ tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể → quần thể → quần xã
– hệ sinh thái → sinh quyển. Tính đa dạng của thế giới sống có được do sự
liên tục tiến hóa.
+ Ví dụ sự đa dạng về loài: Ước tính số lượng loài của Trái Đất dao động từ
10 đến 14 triệu loài, mỗi loài có những đặc điểm nhận dạng, màu sắc, kích
thước, tập tính,… khác nhau.

- Chứng minh thế giới sống có tính thống nhất:
+ Mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào, đều mang các dấu hiệu của
sự sống,… Đồng thời, thế giới sống được tổ chức theo nguyên tắc thứ bậc
(cấp độ dưới làm nền tảng cho cấp độ trên) và các cấp độ có mối quan hệ về
chức năng chặt chẽ, thống nhất để duy trì sự sống.
+ Ví dụ về tính thống nhất của thế giới sống: Vi khuẩn, nguyên sinh động
vật, nguyên sinh thực vật, nấm, động vật, thực vật tuy nằm ở những giới
khác nhau nhưng đều được cấu tạo từ tế bào.

Ở một loài chim, ban đầu có 10 000 cá thể sống ở
vùng (A), sau 5 năm, quần thể này đạt số lượng 30
000 cá thể. Với số lượng cá thể tăng nhanh dẫn đến
nguồn thức ăn trong môi trường bị khan hiếm. Do
điều kiện sống khó khăn nên đã có 15 000 cá thể di
cư sang vùng B để tìm môi trường sống mới.
Sự di cư của loài chim liên quan đến đặc điểm nào
của cấp độ tổ chức sống?
Khi thức ăn bị khan khiếm (không đủ cung cấp cho toàn bộ quần thể), loài
chim này xuất hiện sự di cư. Do đó, sự di cư của loài chim liên quan đến đặc
điểm tự điều chỉnh của cấp độ tổ chức sống. Đây chính là sự tự điều chỉnh
mật độ cá thể của quần thể.

Vai trò của sự di cư:
- Giúp điều chỉnh số lượng cá thể của quần thể phù hợp khả năng cung
cấp của môi trường.
Điều này giúp giảm sự cạnh tranh cùng loài, đảm bảo sự tồn tại lâu dài
của loài.
- Khi một số cá thể chim di cư đến môi trường mới, loài sẽ mở rộng được
khu phân bố đồng thời tạo điều kiện cho sự tiến hóa của loài (đến môi
trường mới, loài sẽ xuất hiện các đặc điểm thích nghi mới).