CHÀO MỪNG CẢ LỚP
ĐẾN VỚI BÀI HỌC MỚI!

KHỞI ĐỘNG

Động đất xảy
ra tại tỉnh
Điện Biên

KHỞI ĐỘNG

Vì sao tại những nơi cách tâm
chấn 20 km, nhà cửa và các đồ
đạc, vật dụng của gia đình lại bị
rung lắc? Động đất đã lan truyền
như thế nào?

BÀI 5: SÓNG VÀ SỰ
TRUYỀN SÓNG

NỘI DUNG BÀI HỌC

1

Quá trình truyền sóng

2

Sóng dọc và song ngang

3

Một số tính chất của sóng

1. Quá trình truyền sóng
Khái niệm sóng
Thảo luận 1 (SGK – tr34)
Dự đoán trạng thái của mặt nước trong
cốc nước khi ta gõ lên mặt bàn một
cách liên tục và đủ mạnh tại một vị trí
gần cốc nước. Giải thích hiện tượng và
tiến hành thí nghiệm để kiểm chứng.

1. Quá trình truyền sóng
Khái niệm sóng
Trả lời
Trong Hình 5.2, khi ta gõ tay lên bàn liên tục và đủ
mạnh, cốc nước sẽ thực hiện dao động, điều này
có thể dễ dàng quan sát thông qua bề mặt của
nước trong cốc. Nghĩa là, dao động do việc gõ lên
bàn của tay đã lan truyền trong không gian (mặt
bàn) đến cốc nước làm cốc nước cũng dao động.

Thảo luận 2 (SGK – tr35)
Quan sát Hình 5.3 và dự đoán
phương chuyển động của quả
bóng khi có sóng trên mặt nước
trong điều kiện lặng gió.

Trả lời
Trong điều kiện trời lặng gió, sóng lan
truyền qua vị trí của quả bóng làm cho
bóng dao động theo phương thẳng
đứng. Do đó, ta thấy quả bóng chuyển
động nhấp nhô lên xuống và vị trí của
quả bóng trên mặt nước là không đổi.

KẾT LUẬN
Sóng là dao động lan truyền trong không gian theo thời
gian. Khi sóng cơ truyền đi, phần tử môi trường không
truyền theo phương truyền sóng mà chỉ dao động tại
chỗ

Ví dụ về quá trình truyền sóng: Khi nghệ sĩ kéo vĩ
cầm (hình 5.2a) sóng âm thanh truyền từ đàn truyền
đến tai khán giả; sóng nước lan truyền trên mặt hồ

Em hãy nêu thêm một số
ví dụ về sự truyền sóng
trong thực tế.

Quá trình truyền năng lượng của sóng

Tâm chấn
nguồn sóng

Hình 5.1. Hình minh họa sự lan truyền của song địa chấn (động đất)

Quá trình truyền năng lượng của sóng

Động đất tại Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 2 năm 2023.

Thảo luận 3 (SGK – tr35)
Em hãy cho biết những tác hại của sóng địa chấn.

Trả lời
Khi sóng địa chấn truyền đến, mặt đất thực
hiện các dao động và bị sạt lở, gây nứt vỡ,
sụp đổ các công trình xây dựng. Một trận
động đất cường độ lớn có thể gây ra những
thiệt hại đáng kể về sinh mạng, của cải vật
chất.

KẾT LUẬN
Quá trình truyền sóng, dù là sóng cơ hay sóng điện từ, đều
là quá trình truyền năng lượng. Khi sóng cơ truyền trong
một môi trường, năng lượng của sóng là tổng hợp của động
năng và thế năng của phần tử vật chất dao động.

2. Sóng dọc và sóng ngang
Thảo luận 4 (SGK – tr35): Quan sát Hình 5.5, hãy so sánh
phương truyền sóng và phương dao động của từng điểm trên lò
xo trong hai trường hợp.

Trả lời
• Hình 5.5a: Phương truyền sóng là
phương dọc theo trục lò xo, các
vòng lò xo cũng thực hiện dao
động theo phương dọc theo trục
lò xo.
• Hình 5.5b: Phương truyền sóng là phương dọc theo trục lò xo,
các vòng lò xo dao động theo phương vuông góc với trục lò xo.

Trong Hình 5.5, trường hợp nào
biểu diễn sóng dọc, trường hợp
nào biểu diễn sóng ngang?

Hình 5.5a là sóng dọc;
Hình 5.5b là sóng ngang

Hãy chỉ ra điểm giống và khác nhau
của sóng dọc và sóng ngang?

• Sóng dọc là sóng có các phần tử dao động theo phương ngang
truyền sóng.
• Sóng ngang là sóng có các phần tử dao động theo phương vuông
góc với phương truyền sóng.

KẾT LUẬN
• Sóng dọc là sóng có các phần tử dao động theo phương ngang
truyền sóng.
• Sóng ngang là sóng có các phần tử dao động theo phương vuông
góc với phương truyền sóng.
• Sóng ngang có thể truyền trong chất rắn và bề mặt chất lỏng.
• Sóng dọc có thể truyền trong các chất rắn, lỏng, khí.

Luyện tập (SGK – tr35)
Lấy một số ví dụ về sóng dọc và sóng ngang trong thực tế.

Trả lời
Trong thực tế, sóng âm truyền trong
không khí là sóng dọc, sóng truyền
trên mặt nước là sóng ngang. Khi
động đất xảy ra, có cả sóng dọc (sóng
sơ cấp P) và sóng ngang (sóng thứ
cấp S) được truyền đi từ tâm chấn.

Ví dụ về sóng dọc:
- Âm thanh do chiếc loa kéo phát ra.
- Con lắc lò xo treo thẳng đứng, kéo vật
nặng xuống dưới thả tay cho dao động,
dao động của con lắc lò xo là sóng dọc.
Ví dụ về sóng ngang:
- Ném một hòn đá cuội xuống mặt nước,
thấy trên mặt nước có sóng dao động,
đó là sóng ngang.
- Sóng điện từ: sóng vô tuyến, sóng vi
ba, …

3. Một số tính chất của sóng
Hiện tượng phản xạ

Thảo luận 5 (SGK – tr36)
Quan sát Hình 5.7, xét trên phương vuông góc với bức tường, nhận xét
về chiều truyền của sóng âm trước và sau khi gặp bức tường

Sau khi gặp bức tường, xét trên
phương vuông góc với bức tường,
sóng âm phản xạ truyền ngược chiều
so với sóng âm tới.

KẾT LUẬN

Khi sóng từ một môi trường đến mặt phân cách với
một môi trường khác, một phần của sóng tới được
truyền ngược lại vào môi trường ban đầu. Đây là
hiện tượng phản xạ sóng.

Em hãy nêu thêm một
số ví dụ về hiện tượng
phản xạ của sóng

Hiện tượng khúc xạ
Thảo luận 6 (SGK – tr37)
Quan sát Hình 5.9, nhận xét về hình dạng
của chiếc thìa. Thực hiện thí nghiệm kiểm
chứng và giải thích.
Trả lời
Ta thấy dường như cán thìa bị gãy khúc tại mặt
phân cách giữa nước và không khí.

Hình 5.9. Chiếc thìa khi
đặt vào cốc nước

Hiện tượng khúc xạ
• Hiện tượng sóng đổi phương truyền khi đi từ một môi
trường này sang một môi trường khác được gọi là hiện tượng
khúc xạ.
• Hiện tượng này có thể dễ dàng quan sát đối với sóng ánh
sáng, ngoài ra hiện tượng khúc xạ sóng cũng xảy ra đối với
sóng biển và sóng âm.

Luyện tập (SGK – tr37)
Giải thích vì sao vào những đêm
mùa lạnh, ta có thể nghe được âm
thanh từ xa trong khi vào mùa
nóng ta lại không thể nghe được
dù ở cùng khoảng cách

Trả lời
Khi thời tiết lạnh, sóng âm truyền gần mặt đất sẽ bị vòng xuống (do tốc độ truyền
âm nhỏ hơn khi nhiệt độ thấp hơn) nên ta có thể nghe được âm thanh từ xa
(Hình a). Khi thời tiết nóng, mặt đất có nhiệt độ cao hơn không khí bên trên, sóng
âm có tốc độ lớn hơn ở mặt đất nên truyền ngược lên trên (Hình b).

a)

b)

Hiện tượng nhiễu xạ
Phương truyền của sóng biển
khi đi qua khe đã thay đổi và
làm cho sóng lan rộng ở phía
bên kia khe. Đây là hiện tượng
nhiễu xạ, là một trong những
đặc trưng của sóng.

Hình 5.10. Hiện tượng nhiễu xạ
của sóng biển

• Hiện tượng nhiễu xạ của sóng xảy ra
khi nào?
• Hãy nêu một vài ví dụ về hiện tượng
nhiễu xạ của sóng.

• Hiện tượng nhiễu xạ của sóng quan sát được khi sóng lan
truyền qua khe nhỏ hoặc mép vật cản
• Ví dụ: Vòng nhiễu xạ xuất hiện xung
quanh các mép sắc nhọn của một
lưỡi dao cạo khi nó được chiếu
sáng với nguồn ánh sáng xanh
mạnh phát ra từ một nguồn laser.

Luyện tập (SGK – tr37)
Khi mở hé cánh cửa để ánh sáng đi qua khe hẹp (Hình 5.11), ta
quan sát thấu ánh sáng loang ra một khoảng lớn hơn kích thước khe
hẹp. Hãy giải thích hiện tượng này.

Trả lời
Khi cánh cửa mở hé (kích thước của
khe hở đủ nhỏ), do hiện tượng nhiễu xạ,
sóng ánh sáng từ ngoài sẽ loang rộng
hơn khi truyền qua khe cửa. Nếu khe
hở của cửa lớn thì hiện tượng nhiễu xạ
sẽ khó quan sát được.

Bài 1 trang 38 Vật Lí 11: Xét sóng nước truyền qua vị trí của
phao câu cá đang nổi trên mặt nước khi lặng gió như Hình 5P1.
Phao có trôi đi theo phương truyền của sóng nước không? Vì
sao?

Bài 2 trang 38 Vật Lí 11: Hình 5P.2 mô tả hai loại sóng địa
chấn truyền trong môi trường khi xảy ra động đất sóng P
(sóng sơ cấp) và sóng S (sóng thứ cấp). Hãy phân biệt hai
sóng địa chấn này thuộc sóng dọc hay sóng ngang. Giải
thích.

Sóng sơ cấp thuộc sóng dọc, sóng thứ cấp
thuộc sóng ngang.
Vì: dựa vào hình vẽ ta thấy đối với sóng sơ
cấp thì các phần tử sóng dao động có
phương trùng với phương truyền sóng,
còn với sóng thứ cấp thì các phần tử sóng
dao động vuông góc với phương truyền
sóng.

LUYỆN TẬP
Câu 1: Chọn câu đúng:
A. Sóng dọc là sóng truyền dọc theo một sợi dây.
B. Sóng dọc là sóng truyền theo phương thẳng đứng, còn sóng
ngang là sóng truyền theo phương nằm ngang.
C. Sóng dọc là sóng trong đó phương dao động (của các phần
tử môi trường) trùng với phương truyền.
D. Sóng dọc và sóng truyền theo trục tung, còn sóng ngang là
sóng truyền theo trục hoành.

LUYỆN TẬP
Câu 2: Sóng ngang không truyền được trong các chất
A. rắn, lỏng và khí.
C. rắn và khí.

B. rắn và lỏng.
D. lỏng và khí.

Câu 3: Sóng dọc không truyền được trong
B. kim loại.
C. không khí.

B. nước.
D. chân không.

LUYỆN TẬP
Câu 4: Sóng ngang là sóng
A. lan truyền theo phương nằm ngang.
B. trong đó có các phần tử sóng dao động theo phương nằm ngang.
C. trong đó các phần tử sóng dao động theo phương vuông góc với
phương truyền sóng.
D. trong đó các phần tử sóng dao động theo cùng một phương với
phương truyền sóng.

LUYỆN TẬP
Câu 1 (SGK – tr38): Xét sóng
nước truyền qua vị trí của phao
câu cá đang nổi trên mặt nước khi
lặng gió như Hình 5P.1. Phao có
trôi đi theo phương truyền của
sóng nước không? Vì sao?

Hình 5P.1. Phao câu cá

LUYỆN TẬP
Trả lời
Trong điều kiện trời lặng gió và bỏ qua một số
yếu tố khác như tác động của đáy hồ/sông, khi
có sóng truyền qua vị trí của phao, phao dao
động theo phương vuông góc với mặt nước khi
chưa có sóng truyền đến. Phao không chuyển
động theo chiều truyền sóng vì quá trình truyền
sóng là quá trình truyền năng lượng mà không
làm cho vật chất bị truyền đi.

Hình 5P.1. Phao câu cá

LUYỆN TẬP

Câu 2 (SGK – tr38): Hình 5P.2 mô
tả hai loại sóng địa chấn truyền trong
môi trường khi xảy ra động đất: sóng
P (sóng sơ cấp) và sóng S (sóng thứ
cấp). Hãy phân biệt hai sóng địa chấn
này thuộc sóng dọc hay sóng ngang.
Giải thích.

LUYỆN TẬP

Trả lời
Sóng P làm cho mặt đất dao động theo
phương trùng với phương truyền sóng
nên sóng P là sóng dọc, trong khi sóng
S làm cho mặt đất dao động theo
phương vuông góc với phương truyền
sóng nên sóng S là sóng ngang.

VẬN DỤNG
Câu 1: Giải thích vì sao sóng âm trong không khí lại là sóng dọc.

Trả lời
Trong chất khí, lực đàn hồi chỉ xuất hiện khi bị khí nén hay bị dãn, và
không xuất hiện khi khí bị biến dạng lệch. Vì thế sóng âm trong chất khí
chỉ có thể là sóng dọc.

VẬN DỤNG
Câu 2: Giải thích vì sao sóng cơ không thể truyền qua chân không.

Trả lời
Sóng cơ là sự lan truyền các dao động cơ trong một môi trường liên
tục. Vậy muốn truyền được dao động cơ thì môi trường phải là môi
trường vật chất trong đó xuất hiện lực đàn hồi khi một phần của môi
trường bị biến dạng. Chân không không chứa các phần tử vật chất,
không xuất hiện lực đàn hồi nên không truyền được dao động cơ.

VẬN DỤNG
Vận dụng (SGK – tr38)
Vận dụng những kiến thức về
sóng để giải thích vì sao dơi (Hình
5.13) có thể phát hiện ra chướng
ngại vật bằng có chế phát sóng
siêu âm (là sóng âm có tần số lớn
hơn 20 000 Hz).

Hình 5.13. Rơi đang bay

VẬN DỤNG
Trả lời
Dơi có khả năng phát sóng có tần số lớn
(còn gọi là sóng siêu âm). Khi gặp chướng
ngại vật, sóng do dơi phát ra sẽ bị phản
xạ, truyền ngược lại và được dơi thu nhận.
Từ đó, các tế bào thần kinh của dơi sẽ xử
lí thông tin để giúp dơi nhận ra các
chướng ngại vật, tránh được va chạm.

Hình 5.13. Rơi đang bay

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
Xem lại kiến thức
đã học ở bài 5.

Hoàn thành các
bài tập trong Sách
bài tập Vật lí 11.

Xem trước nội dung
Bài 6. Các đặc trưng
vật lí của sóng.